Kamal Camalov,
Pedaqogika elmlər doktoru, professor
Əməkdar müəllim
Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi hər bir xalqın davamlılığını müəyyən edən mühüm amillərdən biridir. Bu prosesdə dil, tarixi yaddaş, milli kimlik və Vətən anlayışları bir-birindən ayrılmaz şəkildə çıxış edir. Xalqın özünü dərk etməsi, keçmişi ilə əlaqəsini qoruması, milli-mənəvi irsini yaşatması və gələcək haqqında təsəvvürlərini formalaşdırması, ilk növbədə, onun dil və yaddaş sistemi ilə bağlıdır. Bu baxımdan ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də fərdin və cəmiyyətin mənəvi özünüdərkinin əsas daşıyıcılarından biri kimi çıxış edir.
Azərbaycan ədəbi və ictimai fikir tarixində dil, milli kimlik və Vətən məsələlərini ardıcıl şəkildə gündəmə gətirən sənətkarlardan biri də Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlıdır. Onun yaradıcılığında ana dili, milli yaddaş, tarix, Vətən, Türk dünyası, milli mənlik və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlar bir-biri ilə sıx əlaqədə təqdim olunur. Şairin yaradıcılığında dilə münasibət yalnız poetik-estetik məsələ deyil, həm də milli varlığın qorunması və gələcək nəsillərin milli şüurunun formalaşdırılması ilə bağlı məsuliyyət kimi meydana çıxır. Haqlı olaraq qeyd edilir ki, “Sabir Rüstəmxanlının ana dilinə münasibəti milli şüurun səviyyəsini, ziyalı məsuliyyətinin dərinliyini və dövlətçilik düşüncəsinin yetkinliyini əks etdirən mühüm göstəricilərdən biridir. Onun baxışında dilin qorunması yalnız hüquqi mexanizmlərlə təmin olunan məsələ deyil; bu proses, ilk növbədə, dili daşıyan söz və fikir adamlarının mövqeyi, yaradıcılığı və ictimai davranışı ilə reallaşır. Bu mənada Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrində ana dilini milli yaddaşın, mənəvi bütövlüyün və tarixi davamlılığın əsas dayağı kimi təqdim edən yaradıcı simaların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir” [səh.13].
Dr. Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı [Bakı: Qanun nəşriyyatı, 2026, 112 səh.] məhz bu baxımdan diqqətəlayiq elmi tədqiqatdır. Əsərin əsas istiqamətini Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında milli varlıq konsepsiyasının dil, kimlik və Vətən anlayışları müstəvisində araşdırılması təşkil edir. Kitabın elmi əhəmiyyəti onun yalnız müəyyən poetik nümunələri şərh etməsində deyil, müxtəlif yaradıcılıq materiallarını vahid konseptual sistem daxilində əlaqələndirməsindədir.
Tədqiqatın pedaqoji-psixoloji baxımdan əhəmiyyəti də burada meydana çıxır. Çünki dilin qorunması, milli kimliyin dərk edilməsi və Vətənə bağlılıq hissinin formalaşması yalnız ictimai və siyasi proseslər deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin mənəvi-psixoloji inkişafı ilə bağlı məsələlərdir. Fərdin milli mənsubiyyət haqqında təsəvvürü, özünü müəyyən bir xalqın və mədəniyyətin daşıyıcısı kimi hiss etməsi, ana dilinə münasibəti və tarixi yaddaşa bağlılığı şəxsiyyətin sosiallaşması prosesinin mühüm komponentlərindəndir.
Bu baxımdan “Dil, kimlik, Vətən” kitabına pedaqoji-psixoloji müstəvidən yanaşmaq onun elmi imkanlarını daha da genişləndirir. Şəhla Aslanın araşdırması dilin milli varlıq yaratmaq gücünü göstərməklə yanaşı, həmin dil və milli yaddaş sisteminin insan şəxsiyyətinin formalaşmasında oynadığı rolu düşünməyə imkan verir.
Kitabın əsas konseptual dayaqlarından biri dilin yalnız kommunikativ funksiya ilə məhdudlaşdırılmamasıdır. Dil insanın dünyanı qavraması və mənalandırması üçün mühüm vasitədir. Fərd ətraf aləmi yalnız müşahidə etmir, onu dil vasitəsilə adlandırır, təsnif edir, yadda saxlayır və başqalarına ötürür. Buna görə də dil insanın həm fərdi, həm də kollektiv şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan dilin bu xüsusiyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşağın dünyanı dərk etməsi, ətrafındakı insanlarla münasibət qurması, öz hiss və düşüncələrini ifadə etməsi dilin inkişafı ilə bilavasitə bağlıdır. Lakin ana dili yalnız fərdin kommunikativ bacarıqlarını formalaşdırmır. O, eyni zamanda uşağın hansı mədəni mühitə mənsub olduğunu dərk etməsinə, həmin mühitin dəyərlərini mənimsəməsinə və özünü müəyyən sosial-mədəni bütövlüyün üzvü kimi hiss etməsinə şərait yaradır.
Bu mənada dilin kimlik yaradıcı gücü onun insanın “mən kiməm?” sualına verdiyi cavabla bağlıdır. Milli kimlik hazır və dəyişməz psixoloji xüsusiyyət deyil. O, ailə, məktəb, ədəbi mühit, ictimai münasibətlər və mədəni yaddaş vasitəsilə tədricən formalaşır. Ana dili isə bu prosesin əsas vasitələrindən biridir.
Şəhla Aslanın tədqiqatının mühüm cəhəti də dil, kimlik və milli varlıq arasında belə konseptual əlaqənin qurulmasıdır. Burada dil yalnız qorunmalı bir sərvət deyil, insanın özünü və mənsub olduğu milli-mədəni mühiti dərk etməsinə imkan verən mənəvi sistem kimi çıxış edir.
“Dilə keşikçilik” anlayışı kitabın əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi xüsusi maraq doğurur. Bu ifadə ilk baxışda dilin saflığının və normativ xüsusiyyətlərinin qorunması kimi başa düşülə bilər. Lakin Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı kontekstində bu anlayış daha geniş məna daşıyır. Burada dilə münasibət milli varlığın müdafiəsi ilə əlaqələndirilir.
Dilə keşikçilik əslində milli yaddaşa keşikçilikdir. Çünki xalqın tarixi təcrübəsi, dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi dəyərləri və kollektiv yaddaşının mühüm hissəsi dil vasitəsilə qorunur. Dil zəiflədikdə və ya milli yaddaşdan uzaqlaşdıqda həmin yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsi də çətinləşir.
Pedaqoji baxımdan burada dil tərbiyəsinin əhəmiyyəti meydana çıxır. Ana dilinə sevgi yalnız dil haqqında məlumat verməklə formalaşdırıla bilməz. Uşağın dilin mənəvi dəyərini hiss etməsi, həmin dildə yaradılmış ədəbi nümunələrlə tanış olması, xalqın tarixi və mədəniyyəti ilə əlaqələndirilməsi zəruridir. Deməli, dil tərbiyəsi həm bilikvermə, həm də emosional münasibət formalaşdırma prosesidir.
Psixoloji baxımdan isə dilə münasibətin emosional xarakteri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan yalnız bildiyi dili deyil, özünü aid hiss etdiyi dili daha dərindən mənimsəyir. Buna görə ana dilinə münasibətdə “bilmək” və “sevmək” kateqoriyaları bir-birini tamamlamalıdır. Çünki “dil mücərrəd düşüncənin reallaşmış formasıdır” [səh.32].
Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə münasibətin bu cür məsuliyyətli xarakter daşıması onun milli düşüncəsinin mühüm göstəricilərindən biridir. Şəhla Aslanın tədqiqatı da həmin münasibəti milli varlığın müdafiəsi kontekstində sistemləşdirməklə diqqəti cəlb edir.
Kitabın diqqətçəkən istiqamətlərindən biri “Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin varlığa çevrilməsi” ideyasıdır. Bu ifadə tədqiqatın fəlsəfi və poetik mahiyyətini yığcam şəkildə əks etdirir. Dil nə zaman varlığa çevrilir? O zaman ki, artıq yalnız sözlərdən ibarət ünsiyyət sistemi olmaqdan çıxaraq insanın yaddaşını, tarixini, mənəvi dünyasını və milli mənsubiyyətini ifadə edir. Belə olduqda dil insanın həyatının xarici elementi deyil, onun mənəvi varlığının bir hissəsinə çevrilir.
Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin bu funksiyası xüsusilə nəzərə çarpır. Şair üçün dil yalnız şeirin materialı deyil. Dil həm də tarixi yaddaşı yaşadan, milli kimliyi ifadə edən, Vətən duyğusunu oyadan və insanı öz kökləri ilə əlaqələndirən mənəvi vasitədir.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu məqam çox əhəmiyyətlidir. Şəxsiyyətin milli identikliyi yalnız rasional biliklə formalaşmır. Burada emosional bağlılıq, yaddaş, mənsubiyyət hissi və şəxsi təcrübə də mühüm rol oynayır. Ədəbi mətnlər isə bu komponentləri birləşdirən güclü vasitələrdən biridir.
Şeir vasitəsilə insan ana dilini yalnız öyrənmir, həm də onun estetik imkanlarını hiss edir. Tarixi və milli mövzulu əsərlər vasitəsilə oxucu keçmişlə emosional əlaqə qurur. Beləliklə, ədəbiyyat milli kimliyin formalaşmasına xidmət edən pedaqoji vasitəyə çevrilir.
Bu mənada Şəhla Aslanın “dilin varlığa çevrilməsi” tezisi dilin yalnız linqvistik deyil, həm də psixoloji və pedaqoji funksiyasını düşünməyə imkan verir. Milli kimliyin formalaşmasında yaddaş mühüm psixoloji mexanizmdir. Fərd özünü yalnız bu günkü sosial mövqeyi ilə deyil, keçmiş haqqında təsəvvürləri ilə də müəyyənləşdirir. Eyni proses kollektiv səviyyədə də özünü göstərir. Xalq öz keçmişini xatırladıqca və onu gələcək nəsillərə ötürdükcə milli bütövlüyünü qoruyur.
Dil həmin yaddaşın əsas daşıyıcılarından biridir. Tarixi hadisələrin, folklor nümunələrinin, atalar sözlərinin, dastanların, şifahi və yazılı ədəbiyyatın nəsildən-nəslə ötürülməsi milli yaddaşın davamlılığını təmin edir...
(ardı var)
Media istiqaməti: Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği
QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur
