Kazım Kazım Arıcan,
(Ankara Sosial Elmlər Universitetininrektoru, Professor)
Bir yol fəlsəfəsi
Bəzi səfərlər bir şəhərdən başqa bir şəhərə çatmaq üçün edilmir. İnsan zahirdə yolları, hava limanlarını, sərhədləri və dağ aşırımlarını keçir, amma əslində öz yaddaşının dərinliklərinə doğru yol alır. Bəzən bir uçuş iki paytaxt arasındakı məsafəni qısaltmaqdan daha çox, iki tarixi təcrübəni eyni düşüncədə bir araya gətirir. Bəzən isə bir avtomobil yolu yalnız coğrafiyanı deyil, əsrlərdir bir-birini səsləyən sözləri, nəğmələri, ağrıları və ümidləri də bir-birinə bağlayır.
2026-cı il 15 iyul, çərşənbə günü Esenboğa hava limanından havaya qalxan təyyarə bizi Ankaradan Bakıya apararkən təqvimdə adi bir yay gününün tarixi yazılmırdı. Türkiyənin yaxın tarixinin ən ağır, ən ağrılı, eyni zamanda ən mənalı gecələrindən birinin – 15 İyul hadisələrinin onuncu ildönümündə Türk dünyasının başqa bir müqəddəs diyarına doğru yola çıxırdıq.Təyyarə göy üzünə yüksəldikcə Ankara kiçilir, şəhər yolları və binaları ilə birlikdə yer üzünün cizgilərinə qarışırdı. Lakin bəzi tarixlər var ki, onlardan uzaqlaşdıqca kiçilməz, əksinə insanın düşüncəsində daha da böyüyər.
15 İyul təkcə qarşısı alınmış hərbi çevriliş cəhdinin adı deyil. Həmin gecə Vətənin mücərrəd bir anlayış deyil, lazım gəldikdə insanın öz bədəni ilə qoruduğu mənəvi əmanət olduğu bir daha sübut edildi. Meydanlara axışan insanların ortaq iradəsində dövlətlə millət arasındakı bağın yalnız hüquqi mətnlərlə deyil, fədakarlıqla qurulduğu aydın görünürdü. Ankaradan havaya qalxarkən düşüncələrimdə həmin gecə Türkiyənin meydanlarında ucalan milli iradə ilə Qarabağın dağlarında illərlə yaşadılan Vətən həsrəti arasında görünməz, lakin olduqca güclü bir bağ yaranmışdı. İki ayrı tarix, iki fərqli mübarizə və iki müxtəlif coğrafiya eyni kökdə qovuşurdu: Yurdu mülkiyyət deyil, əmanət bilmək şüurunda. Çünki Vətən təkcə üzərində yaşadığımız torpaq deyil. Vətən uğrunda bədəl ödənilmiş xatirədir. Vətən torpağa düşənlərin adını unutmayacaq qədər vicdanlı olmaqdır. Vətən keçmişin ağrılarını gələcəyin məsuliyyətinə çevirmək iradəsidir. Bir millətin varlığını davam etdirməsi yalnız hərbi gücü, iqtisadi imkanları və ya sahib olduğu dövlət institutları ilə izah oluna bilməz. Millətlər özləri haqqında danışdıqları həqiqi hekayələrlə yaşayırlar. Şəhidlərini, ağrılarını, dastanlarını və mənəvi dəyərlərini xatırladıqları qədər gələcəyə doğru addımlayırlar. Unutmaq yalnız keçmişi itirmək deyil, həm də gələcəyə istiqamət verəcək mənanı itirməkdir. Bir millət danışmağı dayandıranda deyil, öz hekayəsini danışmağı dayandıranda kiçilməyə başlayır. Təyyarədə yanımda Türkiyə Yazıçılar Birliyinin Başqanı, prof.doktor Məhəmməd Enes Kala əyləşmişdi. Birlikdə çıxdığımız bu səfər sadəcə rəsmi proqramda iştirak etmək məqsədi daşımırdı. Bu, sözün, şeirin və qardaşlığın ortaq coğrafiyasında həyata keçirilən mədəni bir yürüş idi. Türkiyə Yazıçılar Birliyinin gənc şairlərlə birlikdə bu proqramda iştirak etməsi illərdir müdafiə etdiyi dil, ədəbiyyat, yaddaş və sivilizasiya idealının təbii davamı idi. Çünki yazıçı təşkilatlarının vəzifəsi yalnız çap olunan kitabları və ədəbi şəxsiyyətləri gündəmdə saxlamaq deyil. Əsl missiya dili millətin ortaq vicdanı kimi qorumaq və gənc nəslin öz sözünü deyə biləcəyi mədəni mühiti formalaşdırmaqdır. Təyyarənin pəncərəsindən buludların arasından süzülən işığa baxarkən Anadolu ilə Azərbaycan arasındakı məsafənin coğrafiyada ölçülə bilən, könüllərdə isə demək olar ki, hiss olunmayan qədər yaxın olduğunu düşündüm. Bəzi ölkələr bir-birinə yalnız sərhədlərlə deyil, sözlərlə qonşudur. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı yaxınlıq da məhz belədir. Eyni sözün iki fərqli tələffüzü, eyni türkünün iki ayrı avazı, eyni həsrətin iki sahili kimiyik. Biz ayrı-ayrı çaylar deyil, eyni suyun bir-birinə baxan iki sahiliyik.
Saat təxminən 15:30-da Bakıya çatdıqda bizi sadəcə yeni bir şəhər deyil, doğma bir dil, tanış bir səs və qədim bir qardaşlıq qarşıladı. Xəzərdən əsən külək sərinliyi və duz qoxusunu üzümüzə toxundurarkən insan özünü yad bir ölkədə deyil, uzun illərdir görmədiyi qardaşının evində hiss edirdi. Bəzi qarşılanmalar pasport nəzarətindən çox əvvəl, hələ səmada başlayır.
Oşdan Şuşaya daşınan məşəl
Bu səfəri mənalı edən cəhətlərdən biri də iştirak etdiyimiz proqramın təsadüfi yaranmış bir tədbir olmaması idi. Heydər Əliyev Fondu, Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və TÜRKSOY-un birgə təşkilatçılığı altında, ənənəvi Vaqif Poeziya Günləri çərçivəsində təşkil olunan "Türk Dünyası Gənc Şairlər Festivalı" bu il ikinci dəfə keçirilirdi. İlk məşəl ötən il Qırğızıstanın qədim Oş şəhərində yandırılmış, bu il isə həmin alov "Sözlərin Hekayəsi" əsas mövzusu ilə Azərbaycanın mədəniyyət və poeziya paytaxtı Şuşaya gətirilmişdi. Beləliklə, tədbir birdəfəlik mədəni proqram olmaqdan çıxaraq ildən-ilə kök salan bir ənənəyə çevrilmək yolunda ikinci addımını atırdı. Bir məşəlin bir şəhərdən digərinə daşınması sadəcə logistik seçim deyil. Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarını növbə ilə ev sahibliyinə dəvət etmək bu böyük mədəniyyət məkanında heç bir yerin yalnız "mərkəz", heç bir yerin isə yalnız "kənar" olmadığını göstərən mənalı bir iradənin ifadəsidir. Oşdan Şuşaya uzanan bu xətt Türk dünyasının xəritəsini yalnız sərhədlər üzərindən deyil, sözün dolaşdığı yollar üzərindən yenidən oxumağa çağırırdı.
Bakıda ilk dayanacaq
Bakıya gəldikdən sonra ilk ziyarətimizi Türkiyə Respublikasının Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri prof.doktor Birol Akgünə etdik. Səfirliklər yalnız dövlətlərin rəsmi nümayəndəlikləri deyil. Bəzən onlar bir ölkənin başqa bir coğrafiyadakı yaddaşı, səsi və könül qapısıdır. İçəri daxil olarkən insan protokolun deyil, mənsubiyyət hissinin astanasından keçdiyini duyur. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərdən söhbət gedəndə diplomatiya klassik məzmununu çoxdan aşır. Buradakı əlaqələri yalnız siyasi və iqtisadi əməkdaşlıqla izah etmək mümkün deyil. Ortaq tarix, ortaq dil, mədəniyyət və taleyin birliyi rəsmi münasibətlərin altında daha qədim və daha möhkəm təməl yaradır. "Bir millət, iki dövlət" ifadəsi də buna görə sadəcə ritorik bir şüar deyil. Bu, tarixi və mədəni həqiqətin sadə, lakin qüdrətli ifadəsidir. Bu prinsip 15 iyun 2021-ci ildə Şuşada imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə hüquqi çərçivə də qazanmışdır. Səfirimizlə görüşümüz zamanı Türk dünyasında universitetlərin, yazıçı təşkilatlarının və mədəniyyət qurumlarının üzərinə düşən məsuliyyətlər barədə fikir mübadiləsi apardıq. Dövlətlər arasındakı münasibətlər müqavilələrlə möhkəmlənir, xalqlar arasındakı qardaşlıq isə ədəbiyyat, incəsənət, təhsil və insanların birbaşa ünsiyyəti ilə dərinləşir. Müqavilə imza tələb edir, qardaşlıq isə səbir, zəhmət və zaman. Məhz buna görə Vaqif Poeziya Günləri kimi tədbirlərə yalnız mədəni proqram kimi baxmaq doğru olmaz. Bu görüşlər Türk dünyasının ortaq yaddaşını və gələcək təsəvvürünü bəsləyən mühüm mədəni platformalardır. Bir şeir festivalında yan-yana gələn gənclər bəlkə də həmin an fərqinə varmadan gələcəyin mədəni diplomatiyasını qururlar. Bu gün eyni səhnədə şeir söyləyən gənc şairlər sabah ölkələri arasında könül körpüləri salacaq qələmlərə çevrilə bilərlər. Bakıda baş tutan ilk görüş səfərin mənəvi çərçivəsini də müəyyənləşdirdi. Qarşıdakı günlərdə biz təkcə şeir dinləməyəcək, sözün dövlətlər, şəhərlər, insanlar və nəsillər arasında necə körpü qurduğuna da şahid olacaqdıq.
Bakıdan Qazaxa: Coğrafiyanın içindən yaddaşa
Bakıdan Qazaxa uzanan avtomobil yolu boyunca Azərbaycanın coğrafiyası sanki səhifə-səhifə gözlərimiz önündə açılırdı. Yolun hər iki tərəfində uzanan bozqırlar, təpələr, kəndlər və uzaq dağlar torpağın sadəcə maddi bir məkan olmadığını bir daha xatırladırdı.
Hər bir coğrafiya üzərində yaşayan insanın xarakterinə nəsə bəxş edir. Bozqır səbir öyrədir. Dağ müqaviməti. Yol isə gözləməyi. Bəzən bu üç xüsusiyyət eyni insanın ruhunda birləşir.
Qazax Azərbaycan poeziyasının və aşıq sənətinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Bura eyni zamanda Molla Pənah Vaqifin doğulduğu diyardır. Vaqif Yuxarı Salahlıda dünyaya göz açmış, buradan Şuşaya uzanan həyat yolunda həm Qarabağ xanlığının dövlət ağlına, həm də Azərbaycan poeziyasının yeniləyici səsinə çevrilmişdir.
Qazaxa yaxınlaşdıqca onun həyatını düşünürdüm. Bir kənd uşağının mədrəsə yolu ilə elmə üz tutması, ərəb və fars dillərini öyrənməsi, astronomiyadan ədəbiyyata qədər uzanan geniş bilik dünyası qurması və nəhayət Qarabağ xanlığının baş vəziri səviyyəsinə yüksəlməsi təkcə şəxsi uğur hekayəsi deyildi.
Vaqifin həyatı biliyin insanı haradan götürüb hara apara biləcəyinin tarixi nümunələrindən biridir: bozqırda başlayan bir ömrün sarayın dilinə, oradan isə yenidən xalqın könlünə qayıdışının hekayəsi.
Lakin onu həqiqətən böyük edən cəhət saraya yüksəldikdən sonra xalqdan uzaq düşməməsi idi. Sarayda dövlət dili ilə danışmış, şeirlərini isə xalqın dili ilə söyləmişdir. Böyük siyasi məsələlərlə məşğul olarkən belə, eşqin, təbiətin, insan simasının və gündəlik həyatın poeziyasını yaratmışdır.
Onun timsalında bozqırla saray, xalqla ziyalı təbəqə, şifahi mədəniyyətlə klassik poeziya bir-birinə yaxınlaşmışdır. İki ayrı dünya bir qələmdə barışmışdır.
Bu səbəbdən Qazaxdan Şuşaya uzanan yol eyni zamanda Vaqifin həyat yoludur. Bir şairin doğulduğu məkandan poeziya və dövlət adamlığı baxımından kamala çatdığı şəhərə doğru irəliləmək onun bioqrafiyasını coğrafiyanın üzərində sətir-sətir oxumaq kimi idi.
Şairlər bağında bir axşam
16 iyul axşamı Qazaxdakı proqram Şairlər Bağında, Molla Pənah Vaqif abidəsinin önündə başladı. Gün batımının işığı heykəlin və ətrafdakı ağacların üzərinə düşərkən tarixin bəzən bir məkanda necə sıxlaşdığını, demək olar ki, toxunula biləcək qədər canlı hala gəldiyini hiss edirdim.
Açılışın məhz burada keçirilməsi təsadüfi deyildi. Çünki Vaqifin poeziyası təkcə ədəbi irs deyil, həm də Azərbaycan türkcəsinin xalqla qurduğu yaxınlığın rəmzidir. Onun şeirlərindəki aydınlıq, danışıq dilini poeziyaya gətirməsi və həyatın konkret gözəlliklərini ön plana çıxarması Azərbaycan ədəbiyyatında mühüm dönüş yaratmışdır.
Barat Vüsalın aparıcılığı ilə keçirilən proqramda İlqar Fəhmi, Mustafa Rasimoğlu və Saqif Qaratorpağın çıxışları Qazaxın ədəbi yaddaşını və Vaqifin poeziya ənənəsindəki yerini yenidən gündəmə gətirdi. Daha sonra aşıqlar və sənət adamları səhnəyə çıxdılar.
Aşıq Samir Cəlaloğlu, Aşıq Vüqar Kamandaroğlu və Ramal Balacanovun ifaları sözün yazıdan əvvəlki həyatını xatırladırdı.
Aşıq yalnız şeir söyləyən insan deyil. O, yaddaşı daşıyan, yaşananı sözə çevirən və toplumun ortaq duyğusunu səsləndirən şəxsdir. Sazın tellərində təkcə musiqi deyil, köçlərin, ayrılıqların, sevgilərin, müharibələrin və qovuşmaların səsi yaşayır.
Bir aşığı dinləyərkən poeziyanın niyə əvvəlcə şifahi sənət olduğunu daha yaxşı anlayırsan. Yazı sözü qeydə alır, səs isə ona ruh verir. Misra kitabda məna kimi görünür, aşığın dilində isə nəfəsə, vurğuya, zamana və xatirəyə çevrilir.
Qazaxdakı gecədə eşitdiyimiz hər bir hava türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarında yaşayan ortaq söz damarına bağlanırdı. Anadoludakı aşıqla Qarabağdakı aşıq adları və havaları fərqli olsa da, eyni böyük ənənənin davamçıları idilər.
Qarsdan Ərzuruma, Sivasdan Qazaxa, Təbrizdən Şuşaya qədər uzanan bu xətt siyasi sərhədlərin fövqündə yaşayan, xəritələrin tam göstərə bilmədiyi bir mədəniyyət coğrafiyasıdır.
Həmin gecə Qazaxda sözün vətəninin sərhədlərlə müəyyənləşdirilə bilməyəcəyini bir daha hiss etdim.
Şuşaya yüksəldikcə
Şuşaya doğru yol almaq yalnız yüksəkliklərə doğru irəl iləmək deyildi. Tarixin daha sıx, xatirələrin isə daha ağır olduğu bir məkana yaxınlaşırdıq.
Qarabağın dağ yollarında coğrafiya sərtləşdikcə mənzərə böyüyür, insanın daxilindəki sükut dərinləşirdi. Sanki hər döngə əvvəlki cümlədən daha ağır bir cümləyə açılırdı.
Bəzi şəhərlər düzənlikdə yayılır. Bəziləri isə dağın çiynində bir iradə kimi dayanır. Şuşa ikinci növdəndir.
Onun mövqeyi təkcə coğrafi xüsusiyyət deyil. Qayalar və sıldırım uçurumlar üzərində qurulmuş bu şəhər tarix boyu həm qorunmaq iradəsinin, həm də mədəni yüksəlişin rəmzi olmuşdur. Pənahəli xanın saldığı qala-şəhər qısa müddətdə Qarabağ xanlığının siyasi mərkəzinə, daha sonra isə poeziyanın, musiqinin, düşüncənin və incəsənətin qeyri-adi dərəcədə inkişaf etdiyi mədəniyyət şəhərinə çevrilmişdir.
Şuşanın tarixini oxumaq yalnız müharibələri, mühasirələri və siyasi dəyişiklikləri izləmək demək deyil. Ən heyrətamiz məqam belə sərt tarix içində bu qədər incə sənət aləminin yaranmasıdır.
İnsan istər-istəməz özündən soruşur: Daim təhlükə altında yaşamış bir şəhər necə bu qədər şair, bəstəkar, xanəndə, rəssam və mütəfəkkir yetişdirə bilmişdir?
Bəlkə də cavab məhz bu kövrəklik hissində gizlidir. Həyatın faniliyini dərindən dərk edən cəmiyyətlər gözəlliyi daha böyük diqqətlə qoruyurlar. Ölümün yaxın hiss edildiyi yerdə poeziya dəbdəbə deyil, varoluş ehtiyacıdır. Müharibənin kölgəsində yüksələn musiqi isə sadəcə əyləncə deyil, insan qala bilməyin yoludur.İnsan bəzən itirməmək üçün deyil, özünü unutmamaq üçün oxuyur. Şuşa daşın sərtliyi ilə sözün incəliyinin qovuşduğu şəhərdir.
Otuz illik həsrət, qırx dörd günlük savaş
Şuşanın qapılarından içəri daxil olmamışdan əvvəl onu bugünkü vəziyyətinə gətirən yaxın tarixi xatırlamaq lazımdır. Çünki bu şəhəri yalnız daşları, çiçəkləri və şairləri ilə təsvir etmək hekayənin yarısını natamam qoymaq olardı.
1992-ci ilin yazında Şuşanın işğal olunması təkcə bir torpaq sahəsinin əldən çıxması deyildi. Bütöv bir mədəniyyət şəhəri susdurulmuş, məscidləri, abidələri, evləri və meydanları uzun bir sükuta məhkum edilmişdi. Qarabağdan köçməyə məcbur qalan insanlar üçün bu yalnız yurd itkisi deyil, uşaqlığın, qonşuluğun və gündəlik həyatın bütün xatirələrinin geridə qalması demək idi.
Lakin otuz ilə yaxın davam edən bu ayrılıq qayıdış inamını söndürə bilmədi. 2020-ci ilin payızında qırx dörd gün davam edən Vətən müharibəsi itirilmiş torpaqların geri qaytarılmasından daha böyük məna daşıyırdı. Bu, sınanmış qürurun, möhkəmlənmiş qardaşlığın və illərlə yaşadılan ümidin yenidən dirçəlişi idi.
2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi təkcə Qarabağ üçün deyil, uzun illər doğma yurduna qayıtmağı gözləyən insanlar üçün də tarixi dönüş nöqtəsinə çevrildi. Ardınca 2021-ci il iyunun 15-də imzalanan Şuşa Bəyannaməsi “Bir millət, iki dövlət” prinsipini rəsmi sənəddə konkret şəkildə təsbit etdi. Şuşanın türk dünyasının mədəni mərkəzlərindən biri kimi önə çıxarılması da şəhərin təkcə Azərbaycanın deyil, bütün türk coğrafiyasının ortaq irsi kimi qəbul edilməsini daha da möhkəmləndirdi.
Bu gün Şuşa küçələrində gəzərkən insan uzun sürən sükutla qırx dörd günlük mübarizə arasındakı məsafəni addım-addım qət etdiyini hiss edir.
Qala daşdan tikilsə də, onun üzərində daşıdığı hekayə ətə-qana bürünmüş səbrin hekayəsidir.
Şuşaya ilk baxış
Şuşa qalasına çatdığımız zaman insanın diqqətini ilk növbədə daş divarlar, qala sədləri və dağ mənzərəsi cəlb edirdi. Lakin bir müddət sonra görünənin arxasındakı məna yavaş-yavaş aydınlaşmağa başladı.
Gündüz çəkilmiş bir fotoda arxa planda ucalan qala və qırmızı rəngli "Şuşa" yazısı ilk baxışda sadəcə bir səyahət xatirəsi təsiri bağışlayırdı. Ancaq kadra diqqətlə baxdıqda oradakı tikilinin təkcə bir qala olmadığı aydın olurdu. Həmin daşların içində əsrlər boyu davam edən müdafiələrin, mühasirələrin, ayrılıqların və qayıdışların izi yaşayırdı.
Daş səssizcə tarix danışırdı.
Axşam düşdükdə isə həmin qala tamam başqa bir ruh qazanırdı. Qaranlıqda işıqlandırılan divarlar, üzərində dalğalanan Azərbaycan bayrağı və ön plandakı xarıbülbül çiçəkləri yaddaşın estetik obrazına çevrilirdi.
Xarıbülbül Qarabağın, xüsusilə də Şuşanın ən güclü rəmzlərindən biridir. Bu çiçəyin formasında sanki qanadlarını açmış, boynu bükülü bir bülbül görünür. Onun Şuşa torpağı ilə bağlılığı haqqında söylənilən rəvayətlər zaman keçdikcə bu zərif çiçəyi həsrətin və yurda sədaqətin simvoluna çevirmişdir.
Bir çiçəyin bu qədər dərin tarixi və emosional məna daşıması mədəniyyətin təbiətə necə ruh bəxş etdiyini göstərir.
Xarıbülbül sadəcə bitki deyil. O, həsrətin, müqavimətin, itkinin və yenidən qovuşmanın rəmzidir. Onun zərif görünüşü ilə Şuşanın sərt daşları arasındakı təzad şəhərin bütün ruhunu ifadə edir: daş qədər möhkəm, çiçək qədər həssas.
Şuşanı yalnız fəth və zəfər dili ilə oxumaq natamam olar. Bu şəhər eyni zamanda ayrılıqların, dağıntıların, yarımçıq qalmış talelərin və yenidən qurulan ümidlərin şəhəridir. Bir məkanın həqiqi yaddaşına sahib çıxmaq təkcə öz sevincimizi deyil, orada yaşanmış bütün insani ağrıları da görə bilməyi tələb edir.
Çünki mədəniyyətin ən ali vəzifəsi zəfərdən danışarkən insanı unutmamaqdır.
Vaqifin hüzurunda
17 iyul səhəri Vaqif Poeziya Günlərinin rəsmi açılışı Molla Pənah Vaqif Muzey-Məqbərə Kompleksində keçirildi.
Bir şairin məzarı başında Poeziya Günlərinin açılması keçmişlə bu gün arasında qurula biləcək ən möhkəm körpülərdən biri idi. Məzar insana faniliyi xatırladır, şairin məzarı isə sözün ölməzliyini göstərir.
Vaqifin cismi torpağa tapşırılmış, yaşadığı xanlıq tarixə qovuşmuş, xidmət etdiyi siyasi quruluş isə artıq keçmişdə qalmışdı. Lakin onun poeziyası əsrlər keçsə də yaşamaqda davam edirdi.
Bu, poeziyanın siyasi hakimiyyət qarşısındakı səssiz üstünlüyüdür.
Vaqifin yaşadığı dövrdə xanların orduları, xəzinələri və fərmanları vardı. Şairin əlində isə yalnız söz vardı. O gün güclü görünən hakimiyyətlər tarix səhnəsindən silindi, amma şairin sözü yaşamaqda davam etdi.
Qılınc paslanır.
Həqiqi söz isə paslanmır.
Rəsmi açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət naziri Adil Kərimli, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, Xalq yazıçısı Anar Rzayev və TÜRKSOY-un baş katibi Sultan Raevin çıxışları Vaqifin təkcə Azərbaycan ədəbiyyatındakı deyil, bütövlükdə türk dünyasının ortaq mədəni irsində tutduğu mühüm yeri də nümayiş etdirirdi.
Mərasimdən sonra Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunmuş "Sözün ovçusu – Könlüm keçər Qarabağdan" adlı kompozisiya nümayiş etdirildi.
Səməd Vurğunun poeziyasında vətən yalnız üzərində yaşanılan torpaq deyil, insanın ruhunu formalaşdıran ana varlıqdır. Onun "Azərbaycan" şeirində ifadə olunan mənsubiyyət duyğusu müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətən anlayışının ən qüdrətli ifadələrindən birinə çevrilmişdir.
Vaqifdən Səməd Vurğuna uzanan xətt göstərir ki, poeziyanın formaları dəyişsə də, millətin varlıq şüuru yaşayır. Vaqif xalqın dilini poeziyaya gətirmiş, Səməd Vurğun isə həmin dilin müasir vətən duyğusunu yüksək lirizmlə ifadə etmişdir.
Fərqli əsrlərdə yaşamış bu iki şair eyni ocağın alovuna nəfəs vermişdir.
Kitab bir dayaqdır
Proqram çərçivəsində “Kitab dayanağı” guşəsinin açılışı da mənəvi məna baxımından olduqca zəngin idi.
Dayaq insanın söykəndiyi, güc aldığı və ayaqda qalmasını təmin edən əsasdır. Kitab da insan və cəmiyyət üçün məhz belə bir dayaqdır.
Şəhərlər dağıla bilər. Tikililər məhv edilə bilər. Siyasi quruluşlar dəyişə bilər. Lakin kitab bir millətin düşüncəsini və həyat təcrübəsini zamanın fövqünə daşıyır.
Bir cəmiyyət öz kitablarını, poeziyasını, tarixini və mütəfəkkirlərini yaşatdığı qədər mövcudluğunu qoruyur. Bununla belə, kitabın əsl dəyəri yalnız rəflərdə dayanmasında deyil. Oxunmayan kitab qapalı bir yaddaşdır. Kitabın gənclərlə görüşməsi, ictimai həyata qarışması, müzakirə olunması və yenidən şərh edilməsi zəruridir.
Bir şəhərin yenidən qurulmasında kitabxanaların, kitab guşələrinin, poeziya məclislərinin və incəsənət məkanlarının yer alması buna görə həyati əhəmiyyət daşıyır. Maddi bərpa mədəni dirçəlişlə tamamlanmadıqda şəhər sadəcə binalar toplusu olaraq qalır. Divarları olur, lakin səsi olmur.
Şuşanın həqiqi dirçəlişi də yalnız daşlarının bərpası ilə deyil, tarix boyu daşıdığı poeziya, musiqi və fikir yaratmaq qüdrətinin yenidən canlandırılması ilə mümkün olacaqdır.
Ağdamda sözün sabahı
17 iyul günortadan sonra Ağdam Muğam Mərkəzində keçirilən “Sözün Sabahı – Türk Dünyası Gənc Şairlər Festivalı” səfərin ən mənalı dayanacaqlarından biri oldu.
Başlıqdakı “sabah” sözü təkcə günün müəyyən bir vaxtını deyil, həm də yeni başlanğıcı ifadə edirdi. Gənc şairlər türk dünyası sözünün sabahıdır. Onlar köklü bir irsi qəbul edərkən onu sadəcə təkrarlamaqla kifayətlənməməli, yeni dövrün dili ilə yenidən qurmalıdırlar.
Festivalda Azərbaycan Respublikası mədəniyyət nazirinin müavini Fərid Cəfərov, TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Raev, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədr müavini Səlim Babullaoğlu, Türkiyə Yazarlar Birliyinin başqanı prof.doktor Məhəmməd Enes Kala və mən çıxış etdik. Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın yazıçılar birlikləri və mədəniyyət qurumlarından gələn nümayəndələrin iştirakı ilə zal qardaş coğrafiyalardan yüksələn gənc səslərlə dolmuşdu.
Sultan Raev çıxışında fiziki sərhədlərin poeziyanın və incəsənətin birləşdirici gücü qarşısında nə qədər keçici olduğunu vurğuladı. Yunus Əmrədən Molla Pənah Vaqifə, Abaydan Məxtumquluya qədər uzanan ədəbi irsin türk dünyasının ən möhkəm mənəvi bağlarından biri olduğunu qeyd etdi. Ötən il Qırğızıstanın Oş şəhərində başlanan festivalın Şuşadakı ikinci mərhələsi ilə davamlı ənənəyə çevrilməsi salonda xüsusi həyəcan yaratdı.
Öz çıxışımda Türkiyədən, mənəvi coğrafiyamızın iki böyük dayağı olan Hacı Bayram Vəli və Yunus Əmrənin yurdundan Şuşaya könül dolusu salamlar gətirdiyimi söylədim. Türk xalqlarının tarixinin bir mənada poeziya tarixi olduğunu, müharibələrin, zəfərlərin, matəmlərin, toyların və şənliklərin bu coğrafiyada şeirlə yaddaşa həkk edildiyini vurğuladım.
Molla Pənah Vaqif, Nizami Gəncəvi, Şəhriyar, Bəxtiyar Vahabzadə, Əhməd Cavad və Hüseyn Cavidlə yanaşı, Qazaxıstandan Qırğızıstana, Özbəkistandan Türkmənistana qədər uzanan geniş coğrafiyanın böyük söz ustalarını xatırladaraq gənc şairlərə belə müraciət etdim:
İngilis mədəniyyət dünyası Şekspiri daim yenidən oxuyur, şərh edir və dünyaya tanıdır. Türk dünyasının gəncliyi də öz köklərindəki ulu çinarları yenidən kəşf etməli, onları dərindən mənimsəməli və onların yol göstəriciliyi ilə qlobal miqyasda yeni əsərlər yaratmalıdır.
Poeziyanın sərhədləri və qitələri aşan gücünü göstərmək üçün yaxın vaxtlarda İngiltərə və Şotlandiyaya etdiyim səfərdən bir xatirəni də gənc şairlərlə bölüşdüm.
Məşhur musiqiçi Erik Kleptonun yaşadığı böyük sevgi ağrısı dövründə ona hədiyyə edilən Nizami Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” əsərindən dərin təsirləndiyi, musiqi tarixinin unudulmaz nümunələrindən olan “Layla” mahnısının yaranmasında bu qədim eşq hekayəsinin mühüm ilham mənbəyi olduğu məlumdur. Şərqin əsrlər əvvəl söylədiyi bir sevgi hekayəsinin sonralar Qərbli bir sənətkarın ruhunda yenidən səslənməsi həqiqi sözün sərhəd tanımadığını göstərir.
Bu nümunədən çıxış edərək gənc şairlərə dedim ki, yazacaqları şeirlər İngiltərədən Yaponiyaya, Amerikadan Çinə qədər dünyanın müxtəlif guşələrində yaşayan insanların öz ruhlarından bir parça tapa biləcəkləri ümumbəşəri dərinliyə malik olmalıdır. Çünki böyük əsər doğulduğu torpağa sədaqətli qalmaqla yanaşı, bütün bəşəriyyətə səslənə bilən əsərdir.
Türkiyə Yazarlar Birliyinin koordinasiyası ilə ölkəmizi təmsil edən gənc şairlərin bu festivalda iştirak etməsi bizim üçün xüsusi məna daşıyırdı. Gənc bir şairin başqa bir türk ölkəsində öz ana dilində şeir oxuması siyasi və mədəni sərhədlərin fövqündə ortaq duyğu məkanı yaradır.
Türk dünyası təkcə tarixi və ya geosiyasi anlayış deyil. Onu gerçək edən ortaq sözlər, türkülər, dastanlar, ağılar, nağıllar və şeirlərdir.
Birliyi yalnız qurumlar yaratmır. Onu ortaq məna dünyası yaradır. Gənc Şairlər Festivalı da məhz buna görə gələcəyə qoyulmuş böyük mədəniyyət sərmayəsidir. Eyni səhnədə şeir oxuyan Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın gəncləri ortaq türk ədəbi məkanının ilk təməllərini qoyurlar.
Siyasətin yaratdığı bağlar şəraitə görə dəyişə bilər. İncəsənətin yaratdığı bağlar isə insanın qəlbində yaşayır.
Ağdam: Dağıntılar içindən yüksələn səs
Ağdama çatdığınız zaman şəhər anlayışı haqqında yenidən düşünməyə başlayırsınız. Çünki bəzi şəhərlər canlılığı ilə, bəziləri isə itirdikləri ilə danışır.
Ağdamın yaxın tarixi müharibənin və dağıntının bir şəhərin üzərində necə dərin izlər buraxa biləcəyini göstərir. Lakin belə ağır bir yaddaşın ortasında Muğam Mərkəzində gənc şairlərin şeir səsləndirməsi adi bir mədəni tədbir deyildi. Bu, dağıntıya qarşı həyatın, sükuta qarşı sözün, unutqanlığa qarşı isə yaddaşın bəyanı idi.
Bir şəhər dağılanda təkcə binalar uçmur. Uşaqlıqlar, qonşuluqlar, küçələrin səsləri, toylar, yaslar, bağçalar, pəncərələr və gündəlik həyatın kiçik detalları da dağılır.
Bu səbəbdən yenidənqurma yalnız beton və daş məsələsi deyil.
Şəhər yenidən qurularkən onun xatirələri də bərpa olunmalıdır.
Ağdam Muğam Mərkəzində poeziyanın və musiqinin yüksəlməsi bu baxımdan olduqca güclü bir rəmz idi. Muğam Azərbaycan mədəniyyətində insan ruhunun bütün hallarını özündə daşıyan böyük bir səs sistemidir. Sevinc, kədər, ayrılıq, məhəbbət, qürbət və qovuşma eyni muğamın ahəngində bir-birinə toxunur.
Muğamın yenidən səsləndiyi şəhər təkcə bərpa olunmur, həm də öz səsini və yaddaşını yenidən tapır.
Sözün baxışı
Proqram çərçivəsində keçirilən “Sözün baxışı – yazıçılarla görüş” mövzusu üzərində ayrıca düşünmək lazım idi. Çünki söz təkcə eşidilən deyil, həm də baxış, dünyanı dərk etmə və varlığı anlama tərzidir.
Hər bir həqiqi yazıçı həyata fərqli bir pəncərədən baxır. Buna görə də yazıçıların görüşü sadəcə şəxsi tanışlıq deyil, müxtəlif dünyagörüşlərinin qarşılaşmasıdır.
Türk dünyası ədəbiyyatları uzun illər siyasi sərhədlər və əlifba fərqləri səbəbindən bir-birini kifayət qədər tanıya bilməmişdir. Eyni kökdən qidalanan dillər müxtəlif yazı sistemlərinə və fərqli mədəni mühitlərə yönəlmişdir.
Bunun nəticəsində Türkiyədəki bir oxucu müasir qazax, qırğız, özbək, türkmən və ya Azərbaycan ədəbiyyatını məhdud şəkildə tanıyır. Digər türk coğrafiyalarında isə Türkiyədəki müasir ədəbi proseslər kifayət qədər izlənilmir.
Bu məsafənin aradan qalxması üçün tərcümə fəaliyyəti, ortaq nəşrlər, yazıçı görüşləri və gənc ədəbiyyatçıların mübadilə proqramları böyük əhəmiyyət daşıyır. Biz bir-birimizi yalnız rəsmi mərasimlərdə deyil, kitablarımız vasitəsilə də tanımalıyıq. Türk dünyasının ortaq gələcəyi bir-birinin şeirini oxuya bilən nəsillər tərəfindən qurulacaqdır.
Natəvanın evi önündə
Şuşa tədbirinin ən mənalı məkanlarından biri Xurşidbanu Natəvanın evinin ətrafı idi. Natəvan təkcə qüdrətli şair deyil, həm də sənətə himayədarlığı, xeyriyyəçiliyi və mədəni rəhbərliyi ilə seçilən müstəsna bir şəxsiyyətdir.
Qarabağ xanları nəslindən gəlməsinə baxmayaraq, onu tarixdə əbədiləşdirən əsas amil sahib olduğu titul deyil, sözə və cəmiyyətə verdiyi töhfələrdir. “Məclisi-Üns” ətrafında şairləri bir araya gətirməsi, Şuşaya su çəkilməsinə öncüllük etməsi və xalqın həyatına toxunan xidmətləri sənətin yalnız fərdi ifadə vasitəsi olmadığını göstərir.
Natəvanın həyatında poeziya ilə məsuliyyət bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır.
Bir şairin şəhərə su gətirməsi mədəniyyət baxımından son dərəcə güclü bir rəmzdir. O, yalnız məcaz aləmində susuzluqdan bəhs etməmiş, şəhərin həqiqi susuzluğuna da çarə olmuşdur.
Şeir də su kimidir. Həyat verir. Təmizləyir. Qurumuş könüllərə yol tapır. Natəvanın poeziyasındakı hüzn yalnız şəxsi itkilərlə məhdudlaşmır. Bir ananın ağrısı, insanın faniliyi və həyatın kövrəkliyi onun misralarında ümumbəşəri insani duyğuya çevrilir.
Evinin qarşısında nümayiş etdirilən “Şuşa hekayələri” tamaşası məkanın yaddaşını sənət vasitəsilə yenidən canlandırırdı. Tarixi bir evin önündə teatr izləmək, sanki vaxtilə burada yaşamış insanların səslərinin bu günə qarışmasını xatırladırdı.
Məkan sənətin gücü ilə yenidən danışmağa başlayırdı.
Şuşa gecələri
Gecə Qarabağ Otelinin qarşısında keçirilən yazıçı görüşü və onun ardınca gənc şairlərin iştirakı ilə təşkil olunan “Şuşa gecələri – interaktiv şeir saatı” rəsmi proqramın sərhədlərini aşaraq səmimi bir ədəbi mühit yaratdı.
Bəlkə də şeirin əsl təbiəti elə budur. Şeir protokola sığmır. O, rəsmi səhnədə başlayır, lakin gecənin irəliləyən saatlarında bir meydanda, söhbət məclisində və ya dost çevrəsində öz həqiqi həyatına qovuşur.
Gənclərin növbə ilə şeir oxuması, bir-birinin misralarına cavab verməsi və müxtəlif ləhcələrin eyni gecədə yanaşı səslənməsi türk dilinin geniş coğrafiyasını göstərirdi.
Sözlər dəyişir, səslər fərqlənir, amma duyğular doğma qalırdı.
Qazax şairinin bozqırı təsvir edərkən işlətdiyi obraz Anadoludakı bir türkünü xatırlada bilir, azərbaycanlı şairin Qarabağ həsrəti isə başqa bir coğrafiyanın yurd sevgisinə toxuna bilirdi.
Ortaqlıq hər zaman sözlərin tamamilə eyni olmasında deyil. Bəzən fərqli sözlərin eyni ürək halını daşımasındadır.
Şuşa gecəsində anladım ki, Türk dünyası təkcə ortaq keçmişin adı deyil. O, həm də bir-birimizin gələcəyinə qulaq asmaq iradəsidir.
Sözün və sazın aşığı
18 iyul tarixindəki proqram Qarabağ Otelinin qarşısında keçirilən “Sözün Aşığı – Sazın Aşığı” tədbiri ilə başladı. Proqramın Aşıq Ələsgərin vəfatının yüz illiyinə həsr olunması Türk dünyasının böyük ustad aşığa göstərilən ehtiramının ifadəsi idi.
Aşıq Ələsgərin şeiri xalq dilinin necə yüksək estetik qüdrətə çata bildiyini nümayiş etdirir. Onun misralarında dağ, yaylaq, sevda və insan gözəlliyi təkcə təsvir olunmur, canlı bir duyğu aləminə çevrilir.
Aşıqlıq ənənəsi Türk mədəniyyətinin ən qədim və ən davamlı damarlarından biridir. Aşıq bir tərəfdən şair, bir tərəfdən musiqiçi, digər tərəfdən tarixçi və mənəvi dəyərlərin daşıyıcısıdır. O, xalqın yaşadığı hadisələri yaddaşa həkk edir, cəmiyyətin dəyərlərini qoruyur və nəsillər arasında yaddaş körpüsü yaradır.
Müasir dünyada bilik əsasən yazılı və rəqəmsal arxivlərdə qorunur. Halbuki əsrlər boyu türk xalqlarının yaddaşını məhz aşıqlar yaşatmışdır. Bir kənddən digərinə gedən saz şairi yalnız mahnı aparmırdı; o, həm də xəbər, hekayə, mənəviyyat və ortaq mənsubiyyət hissini daşıyırdı.Sazın teli coğrafiyalar arasında qurulmuş görünməz bir rabitə xətti idi.
Şuşada Aşıq Ələsgərin anılması göstərirdi ki, bu ənənə keçmişdə qalmış sadə folklor nümunəsi deyil, bu günün mədəni həyatı üçün də canlı və aktual bir dəyərdir.
Xaqani: Göyə ucalan söz
Mehmandarlar Evində keçirilən ““Sözün Xaqanı – Xəlqaniyəm, Xəlqani” adlı elmi konfrans Xaqani Şirvaninin anadan olmasının 900 illiyinə həsr olunmuşdu.
Xaqani Qafqazın və geniş İslam ədəbiyyatının ən böyük şairlərindən biridir. Onun poeziyası klassik ədəbiyyatın rəmzi zənginliyini, fikri dərinliyini və bəlağət qüdrətini təcəssüm etdirir.
Molla Pənah Vaqifin xalq dilinə yaxınlaşan poeziyası ilə Xaqaninin yüksək klassik üslubu ilk baxışda iki fərqli ədəbi dünyaya aid görünür. Lakin onların hər ikisi eyni böyük mədəniyyət məkanının fərqli imkanlarını nümayiş etdirir.
Ədəbiyyat yalnız sadə və ya yalnız ağır, yalnız xalq ruhuna yaxın və ya yalnız klassik olduqda zənginləşmir. Əsl zənginlik müxtəlif ifadə tərzlərinin eyni mədəniyyət daxilində bir-birini tamamlaması ilə yaranır.
Xaqani dilin nə qədər yüksələ biləcəyini göstərir. Vaqif isə şeirin xalqa yaxınlaşarkən necə qüdrətli qala bildiyini. Biri göylərə yüksələn sözün, digəri isə yer üzünə enən şeirin ustasıdır. Türk və İslam ədəbiyyatlarının gələcəyi bu iki istiqaməti bir-birinə qarşı qoymaqda deyil, onların arasında yaradıcı körpülər qurmaqda gizlidir.
Şəhriyar və geri qayıdılmayan zaman
Natəvanın evinin önündə keçirilən “Sözün həsrəti – Heydərbabaya salam” adlı musiqili ədəbi kompozisiya Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın anadan olmasının 120 illiyinə həsr edilmişdi.
Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poeması türk dünyası ədəbiyyatında vətən, uşaqlıq və həsrət hissinin ən qüdrətli ifadələrindən biridir. Bu əsərin böyüklüyü yalnız forması və dili ilə deyil, insanın itirdiyi zamana duyduğu həsrəti ümumbəşəri hissə çevirməsindədir.
Heydərbaba bir dağın adıdır. Lakin şeirdə o, uşaqlığın, yurdun, məsumiyyətin və geri qayıdılması mümkün olmayan zamanın rəmzinə çevrilir. İnsan doğulduğu yer olduğu üçün deyil, dünyanı ilk dəfə orada tanıdığı, səsləri, qoxuları və insan simalarını ilk dəfə orada öyrəndiyi üçün vətənini sevir. Vətən insan yaddaşında dünyanın ilk surətidir.
Bu səbəbdən Şəhriyarın poeziyası Təbrizi və ümumiyyətlə Azərbaycan coğrafiyasını aşaraq bütün insanlığa səslənir. Çünki hər kəsin daxilində bir Heydərbaba vardır: uşaqlığın geridə qaldığı, qayıdılsa belə əvvəlki kimi tapılmayacaq bir məkan.
Bu şeirin Şuşada, Natəvanın evinin önündə yad edilməsi həsrətin müxtəlif tarixlərini eyni məkanda qovuşdururdu. Şəhriyarın uşaqlıq həsrəti ilə Şuşanın uzun ayrılıq yaddaşı bir-birinə toxunurdu.
Həsrət bəzən insanı yaralayan hiss kimi qəbul edilir. Halbuki o, eyni zamanda aidiyyətin də sübutudur. İnsan yalnız həqiqətən bağlı olduğu şey üçün darıxar.
Sözün zəfəri
Festivalın bağlanış konserti “Sözün zəfəri – Zəfərin sədası” adlanırdı. Bu ifadə proqram boyu deyilən şeir, yaddaş və yenidən doğuluş mövzularını bir araya gətirirdi.
Zəfər anlayışı mədəni və əxlaqi dərinliklə dərk edilməlidir. Hərbi uğur bir torpağın hakimiyyətini dəyişə bilər. Lakin əsl böyük zəfər həmin torpaqda yenidən həyat, hüquq, mədəniyyət və ədalət qura bilməkdir.
Bir şəhər geri qaytarıla bilər, lakin onun ruhunu yenidən dirçəltmək uzun və diqqətli zəhmət tələb edir.
Sözün zəfəri məhz burada başlayır.
Bu düşüncəni konkretləşdirən ən gözəl səhnələrdən biri Molla Pənah Vaqifin Məqbərəsinin önündə keçirilən mükafatlandırma mərasimi idi. Beynəlxalq münsiflər heyətinin qərarı ilə altı qardaş ölkədən gələn gənc şairlər medal və sertifikatlarını Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət naziri Adil Kərimli və TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Raevin əlindən aldılar.
Türkiyəni Emre Dəmir, Melike Yavuzay və Ümit Çiçəkçi təmsil edirdi. Onlarla yanaşı Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistandan gələn gənc şairlər də Vaqifin hüzurunda sözün ortaq gələcəyini təmsil edirdilər.
Bu gənclərin bir qismi bu gün hələ geniş ictimaiyyət tərəfindən tanınmaya bilər. Lakin sabah onların adları türk dünyası ədəbiyyatı tarixində yer ala bilər. Bir zamanlar susdurulmuş şeirin yenidən oxunması, dağıdılmış abidələrin ayağa qaldırılması, tərk edilmiş meydanlarda gənclərin şeir söyləməsi və xarabalıqlar arasından musiqinin yüksəlməsi göstərir ki, mədəniyyət tamamilə məhv edilə bilməz.
Ancaq sözün həqiqi zəfəri qəzəbi böyütmək deyil, yaddaşı ədalət və insanlıq şüuru ilə qorumağı bacarmaqdır.
Keçmişin ağrıları unudulmamalıdır. Lakin gələcəyin dili yalnız ağrı və intiqam hissi üzərində qurula bilməz.
Şuşanın, eləcə də ümumi olaraq Qarabağın gələcəyi tarixi yaddaşa sədaqətlə yanaşı, hüquq, mədəniyyət, sülh və insan ləyaqətinə əsaslanan həyatın qurulmasından asılıdır.
Şeir burada böyük məsuliyyət daşıya bilər. Çünki şeir insanı birtərəfli kimliklərdən çıxarır, başqasının ağrısını duymağa, öz zəfərinə kənardan baxmağa və tarixin mürəkkəbliyini dərk etməyə imkan verir.
Şuşanın mədəni möcüzəsi
Şuşanı gəzərkən beynimi məşğul edən suallardan biri bu idi: Əhalisi heç vaxt böyük paytaxtlarla müqayisə olunacaq kəmiyyətə çatmayan bir dağ şəhəri necə bu qədər çox şair, bəstəkar, xanəndə, rəssam və mütəfəkkir yetişdirə bilmişdir?
Molla Pənah Vaqif, Qasım bəy Zakir, Xurşidbanu Natəvan, Mir Möhsün Nəvvab, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Əhməd bəy Ağaoğlu və daha neçə-neçə görkəmli şəxsiyyət bu şəhərin mədəni iqlimində yetişmişdir. Bu halı təsadüflə izah etmək mümkün deyil. Şuşanın mədəni məhsuldarlığı saray mühitinin sənətə və ədəbiyyata marağı, xalqın zəngin şifahi ənənəsi, muğam məktəbi, ədəbi məclislər, müxtəlif icmaların qarşılaşması və şəhərin ticarət yolları ilə əlaqələrinin vəhdətindən yaranmışdır.
Coğrafiya da bu məhsuldarlığın səssiz tərəfdaşlarından biridir. Cıdır düzünün genişliyi, İsa bulağının sərinliyi, Topxana meşəsinin zəngin bitki örtüyü və dağların yaratdığı təbii səslər aləmi şəhərin estetik yaddaşına öz dili ilə töhfə vermişdir.
Burada sənət yalnız insan iradəsinin deyil, coğrafiyanın da əsəridir.
İsa bulağı: Suyun yaddaşı
İsa bulağı Şuşanın ruhunu anlamaq üçün kiçik, lakin son dərəcə mühüm açardır.
Şəhərdən kənarda, meşələrlə örtülü dağlıq ərazidə yerləşən bu bulağın adını, rəvayətə görə, onu tapan İsa adlı kəndlidən aldığı söylənilir. Sərinliyi, saflığı və ətrafında qurulan məclislərlə İsa bulağı zaman keçdikcə sadəcə su mənbəyi deyil, Şuşanın mədəni həyatının əsas görüş yerlərindən birinə çevrilmişdir.
Burada xanəndələr, sazəndələr, şairlər və şəhər sakinləri bir araya gələr, suyun təravəti sözün və musiqinin təravəti ilə qovuşardı.
Bir bulağın ətrafında məclis qurulması təbiətlə mədəniyyətin necə vəhdət təşkil etdiyini göstərir. Su yalnız susuzluğu yatırmır, insanları bir araya gətirərək xatirələr yaradır.
İşğal illərinin dağıntılarından İsa bulağı da öz “pay”ını aldı. Şuşa azad edildikdən sonra bulağın bərpası və suyunun yenidən axıdılması adi abadlıq işi olmaqdan qat-qat böyük məna daşıyır.
Çünki bir xalq üçün su yalnız həyatın deyil, yaddaşın da mənbəyidir.
Vaxtilə dağın qoynunda gizlənən su damarının bu gün yenidən axması Şuşanın yalnız daşlarının deyil, ən incə yaddaş qatlarının da dirçəldildiyinin əlamətlərindən biridir.
Natəvanın şəhərə su gətirmək təşəbbüsü ilə İsa bulağının hekayəsi arasında da səssiz bir qohumluq vardır. Biri xan qızı olaraq şəhərin susuzluğuna çarə olmuş, digəri isə sadə bir insan kimi dağın qoynunda su axtarışına çıxmışdır.
Hər ikisi göstərir ki, Şuşada su yalnız təbiətin neməti deyil, insanların bir-birinə qoyub getdiyi mənəvi əmanətdir.
Tarixin dərin qatları
Qarabağın mədəni tarixi Qarabağ xanlığının yaranmasından xeyli əvvələ gedib çıxır. Bölgənin yaylaqları, otlaqları və keçidləri əsrlər boyu müxtəlif siyasi və mədəni hərəkətliliklərin şahidi olmuşdur.
Əmir Teymurun 1399–1400-cü ilin qışını Qarabağda keçirməsi də bölgənin strateji və coğrafi əhəmiyyətini göstərən tarixi nümunələrdən biridir. Bununla belə, həmin tarixi hadisələr və bugünkü Şuşanın mədəni quruluşu ilə əlaqə qurarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Şuşa bu gün tanıdığımız qala-şəhər kimliyini XVIII əsrin ortalarında Pənahəli xanın dövründə qazanmışdır. Lakin onun salındığı coğrafiyanın daha qədim ticarət, köç, hərbi hərəkətlilik və mədəni mübadilə yolları üzərində yerləşdiyi aydındır. Deməli, Şuşa boş bir ərazidə deyil, müxtəlif tarixi qatların toplandığı canlı bir coğrafiyada qurulmuşdur.
Ancaq şəhərin misilsiz mədəni məhsuldarlığını izah edən əsas amil yalnız keçmişdən qalan irs deyil, həm də sonrakı dövrlərdə formalaşmış ədəbi və musiqi məclisləridir.
Məclisi-Üns və Məclisi-Fəramuşan yalnız şeir oxunan toplantılar deyildi. Bunlar tənqidin, söhbətin, qarşılıqlı öyrənmənin və estetik meyarların formalaşdığı mədəni institutlar idi. Böyük sənətkarlar çox vaxt təkbaşına deyil, güclü mədəni mühit daxilində yetişirlər. İstedad fərdi xüsusiyyətdir, onu inkişaf etdirən iqlim isə cəmiyyətin yaratdığı mühitdir.
Bu gün universitetlərin, mədəniyyət mərkəzlərinin və yazıçı təşkilatlarının həmin məclis ənənəsindən öyrənəcəyi mühüm dərslər vardır. Türk dünyasının yeni şairlərini, mütəfəkkirlərini və sənətkarlarını yetişdirmək istəyiriksə, yalnız müsabiqə və mərasimlərlə kifayətlənə bilmərik.
Gənclərin müntəzəm şəkildə bir araya gələ biləcəyi, bir-birini tənqid edəcəyi, klassik mətnləri oxuyacağı və müasir dünya ilə əlaqə quracağı davamlı mühitlər yaratmalıyıq.
Şuşa keçmişdə məhz bunu bacarmışdı.
Əhməd bəy Ağaoğlunun şəhəri
Şuşanın mədəni irsi yalnız şeir və musiqi ilə məhdudlaşmır. Bu şəhər həm də müasir türk düşüncəsinin görkəmli simalarından olan Əhməd bəy Ağaoğlunu yetişdirmişdir.
Şuşada doğulan Ağaoğlunun həyatı Qafqazdan Parisə, Bakıdan İstanbula və Ankaraya uzanan böyük bir fikir yolçuluğudur. O, türk dünyasının modernləşmə, azadlıq, hüquq, milliyyətçilik, təhsil və qadın hüquqları məsələləri üzərində düşünən ən mühüm ziyalılarından biridir.
Onun həyatı türk dünyasının intellektual inkişafının diqqətəlayiq nümunələrindən biridir. Şuşalı bir mütəfəkkir Türkiyənin siyasi və intellektual həyatına mühüm təsir göstərmiş, ailəsi də hüquq, siyasət və ictimai mübarizə sahələrində mühüm rol oynamışdır.
Bu nümunə göstərir ki, türk dünyasının mədəni əlaqələri yeni yaranmış hadisə deyil. Sərhədlər, siyasi rejimlər və əlifbalar dəyişsə də, fikirlər və insanlar coğrafiyalar arasında hərəkət etməyə davam etmişdir.
Bu gün görülməsi vacib olan iş bu intellektual dövriyyəni daha institusional və davamlı hala gətirməkdir. Universitetlər arasında ortaq proqramların yaradılması, tələbə və alim mübadilələrinin genişləndirilməsi, birgə elmi-tədqiqat mərkəzlərinin qurulması və türk dünyası klassiklərinin qarşılıqlı tərcüməsi ortaq düşüncə məkanının inkişafına mühüm töhfə verəcəkdir.
Şuşanın keçmişi bizə yalnız qürur duyacağımız şəxsiyyətləri təqdim etmir. O, eyni zamanda gələcəkdə nələri etməli olduğumuzu da öyrədir.
Şuşa yenidən Türk dünyasının Məclisi ola bilərmi?
Şuşada keçirdiyim günlər ərzində beynimdən çıxmayan düşüncələrdən biri də bu şəhərin yenidən böyük bir türk dünyası məclisinə çevrilə bilməsi ehtimalı idi.
Bir zamanlar Məclisi-Üns və Məclisi-Fəramuşanda şairləri qəbul edən Şuşa bu gün bir tərəfdən Vaqif Poeziya Günlərində gənc qələm sahiblərini bir araya gətirir, digər tərəfdən isə türk dünyasının siyasi və mədəni toplantılarına ev sahibliyi edir.
Şuşanın Türk Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı kimi ön plana çıxması və Türk Dövlətləri Təşkilatının liderlər səviyyəsində keçirilən görüşlərinə ev sahibliyi etməsi göstərir ki, bu şəhər yalnız keçmişin xatirəsi deyil. Şuşa yenidən siyasətin, mədəniyyətin, incəsənətin və düşüncənin qovuşduğu rəmzi mərkəzə çevrilir.
Bu baxımdan şəhər haqqında zaman-zaman işlədilən “Türk dünyasının Davosu” bənzətməsi müəyyən mənada anlaşılandır. Lakin Şuşanın əsl gücü başqa bir şəhərə bənzəməsində deyil, öz tarixi kimliyini yenidən bərpa edə bilməsindədir.
Davosu əhəmiyyətli edən cəhət orada dünyanın gələcəyinin müzakirə edilməsidir. Şuşanı fərqləndirə biləcək xüsusiyyət isə gələcəyin yalnız siyasət və iqtisadiyyat prizmasından deyil, həm də yaddaş, poeziya, mədəniyyət və sivilizasiya baxımından müzakirə olunmasıdır.
Əgər bir tərəfdə dövlət xadimləri siyasi və iqtisadi gələcəyi dəyərləndirir, digər tərəfdə isə gənc şairlər dilin və milli yaddaşın gələcəyini müzakirə edirlərsə, deməli, şəhər yenidən tarixi missiyasına yaxınlaşır.
Lakin bir şəhərin zirvə görüşlərinin keçirildiyi mərkəzə çevrilməsi qədər, burada yaranan ideyaların davamlı institutlara çevrilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şuşanın əsl qüdrəti yalnız toplantılara ev sahibliyi etməsində deyil, həmin toplantılar başa çatdıqdan sonra da fikir, sənət və mədəniyyət istehsal etməyə davam etməsində özünü göstərəcəkdir.
Şəhər, yaddaş və əxlaq
Şuşada və Ağdamda keçirdiyim günlər ərzində şəhər anlayışı haqqında yenidən düşündüm. Şəhər yalnız insanların yaşadığı məkan deyil. O, insanların özlərini və dünyanı mənalandırdıqları ortaq yaddaş məkanıdır.
Məscidlər, evlər, qəbiristanlıqlar, meydanlar, məktəblər, çeşmələr və teatrlar sadəcə memarlıq nümunələri deyildir. Onlar cəmiyyətin yaddaşını daşıyan nişanələrdir. Buna görə də bir şəhəri dağıtmaq yalnız binaları məhv etmək demək deyil. Bu, xatirələri, mənsubiyyət hissini və keçmişlə gələcək arasındakı əlaqəni zədələmək deməkdir.
Lakin bir şəhəri yenidən qurmaq da yalnız yeni binalar inşa etməkdən ibarət deyil. Şəhərin ruhunu, insan münasibətlərini, mədəni həyatını və ədalət duyğusunu da yenidən bərpa etmək lazımdır.
Şuşanın tarixi abidələrinin bərpası və mədəni tədbirlərin yenidən canlandırılması olduqca mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, şəhər keçmişdə malik olduğu çoxqatlı mədəni məhsuldarlığa layiq şəkildə yaşayan elm, incəsənət və fikir mərkəzinə çevrilməlidir.
Şuşa yalnız keçmişin muzeyi olmamalıdır. O, yeni şeirlərin, bəstələrin, ideyaların və elmi araşdırmaların doğulduğu canlı bir şəhər olmalıdır. Çünki şəhər yalnız keçmişi xatırladığı üçün deyil, yeni xatirələr yarada bildiyi üçün yaşayır.
Türk dünyası bir xatirə deyil, məsuliyyətdir
Bu səfər mənə türk dünyası anlayışı haqqında da yenidən düşünmək imkanı verdi. Türk dünyasından danışmaq yalnız ortaq mənşədən, dildən və ya tarixdə qurulmuş dövlətlərdən bəhs etmək demək deyil. Ortaqlıq məsuliyyət yaradır.
Eyni dil ailəsinə mənsub olmaq bir-birimizi avtomatik olaraq tanıdığımız anlamına gəlmir. Bir-birimizi tanımaq üçün oxumaq, dinləmək, tərcümə etmək, səyahət etmək və birlikdə yaratmaq lazımdır.
Ortaq tarix vurğusu mühümdür. Lakin ortaq gələcək təsəvvürü olmadan bu, natamam qalır. Türk dünyasının gələcəyi yalnız iqtisadi və siyasi əməkdaşlıqlar üzərində qurula bilməz. Dil, mədəniyyət, təhsil, elm, ədəbiyyat və incəsənət sahəsindəki əlaqələr bu quruluşun ruhunu təşkil edəcəkdir.
Poeziya festivalları, yazıçı görüşləri və mədəniyyət paytaxtı layihələri mühüm başlanğıclardır. Lakin bunların davamlı institutlara, ortaq nəşrlərə və uzunmüddətli gənclik proqramlarına çevrilməsi vacibdir. Oşdan Şuşaya gətirilən festival məşəli bu istiqamətdə atılmış konkret addımlardan biridir. Əsas məsələ bu addımın üçüncü, dördüncü və onuncu illərdə də eyni qətiyyətlə davam etdirilməsidir.
Gənc şairlərin bir-birinin ölkələrində qonaq edilməsi, ortaq poeziya antologiyalarının hazırlanması, türk dillərinin ləhcələri arasında tərcümə emalatxanalarının yaradılması və universitetlərdə türk dünyası ədəbiyyatlarının qarşılıqlı şəkildə tədris olunması həyata keçirilə biləcək konkret addımlardır. Çünki qardaşlıq yalnız deyilən bir söz deyil. O, zəhmət və davamlı əmək tələb edən münasibət formasıdır.
Bu dövrdə gənc olmaq, söz sahibi olmaqdır
Şuşada gənc şairləri dinləyərkən təkcə türk dünyasının deyil, yaşadığımız dövrün gəncliyi haqqında da düşünməyə bilmədim. Bugünün gənci tarixdə heç vaxt yaşanmamış bir təcrübə ilə böyüyür: hər an hər yerdən axan məlumatlar, saniyələr içində yaranıb yoxa çıxan görüntülər, bir ekrandan digərinə sıçrayan diqqət... Bəlkə də dövrümüzün ən qiymətli və eyni zamanda ən çox təhlükə altında olan sərvəti artıq təkcə neft və ya kapital deyil, diqqətdir. Bir misranı əzbərləmək üçün lazım olan sükut çox vaxt növbəti bildirişin səs-küyü içində itib gedir.
Süni intellektin sürətlə həyatımıza daxil olduğu, maşınların bir neçə saniyə ərzində mətn və misralar yarada bildiyi bir dövrdə gənclərə verilməli olan sual da dəyişmişdir: Şeir hələ də nəyə lazımdır?
Mənim qənaətimcə, bu sualın cavabı heç bir dövrdə bugünkü qədər aydın olmamışdır. Hər şeyin sürətlə istehsal edilib eyni sürətlə istehlak olunduğu bir zamanda insanın dayanıb bir misra üzərində uzun-uzadı düşünməsi, sözü ölçüb-biçməsi, hissi ən doğru ifadə edəcək sözü səbir və diqqətlə axtarması dövrümüzün ən mühüm müqavimət formalarından birinə çevrilmişdir.
Texnika sözləri bir araya gətirə bilər. Lakin sözün arxasındakı yaşanmış həyatı, ödənilən bədəli, həsrəti, vicdanı və çəkilmiş ağrını yalnız insan daşıyır. Məhz buna görə də şeir bu dövrdə əvvəlkindən daha az deyil, daha çox zəruridir.
Gənclərin vəzifəsi təkcə keçmişin keşiyində durmaq və ya yalnız gələcəyin memarı olmaq deyil. Onlar keçmişlə gələcək arasında körpü salmalıdırlar. Vaqifin, Natəvanın, Şəhriyarın və Aşıq Ələsgərin qoyub getdiyi mənəvi əmanəti öz dövrlərinin dili, öz zamanlarının imkanları ilə, lakin eyni sədaqət və məsuliyyət hissi ilə yaşatmalıdırlar.
Bu gün gəncin əlində təkcə qələm yoxdur; ekran, rəqəmsal arxiv, sosial media və süni intellekt də var. Əsas məsələ bu vasitələri rədd etmək deyil, onları sözün və poeziyanın xidmətinə yönəldə bilməkdir.
Necə ki, Aşıq Ələsgərin sazı bir yaddaş daşıyıcısına çevrilmişdi, sabahın gənc şairi də səs yazısı, rəqəmsal arxiv və ya qısa video vasitəsilə həmin yaddaşı yaşada bilər. Vasitə dəyişə bilər, lakin əmanətin mahiyyəti dəyişməməlidir.
Şuşada gördüyüm gənclərin baxışlarında bu şüurun cücərdiyini hiss etdim. Onlar anlayırdılar ki, bu dövrdə gənc olmaq sürətin və diqqətsizliyin axınına qapılmaq deyil. Həmin axının içində dayanmağı, dərinləşməyi və söz söyləməyi bacarmaqdır.
Gələcək nəsillərə buraxılacaq ən böyük miras bəlkə də məhz budur:
Sürətin içində ləngiməyi bacarmaq.Səs-küyün içində dinləyə bilmək. Unutqanlığın hökm sürdüyü bir dövrdə xatırlaya bilmək.
Dönüş yolunda
İyulun 19-da Bakıdan Ankaraya qayıtmağa hazırlaşarkən bir neçə gün əvvəl başlayan bu səfərin artıq eyni insan tərəfindən başa çatdırılmadığını hiss edirdim.
Səyahət insana yalnız yeni məkanlar göstərmir. O, insanın bildiyini düşündüyü anlayışların mənasını yenidən doldurur.
Şuşada "vətən" sözü mənim üçün başqa bir ağırlıq qazandı. Ağdamda şəhərin yalnız binalardan ibarət olmadığını gördüm. Qazaxda şifahi mədəniyyətin və aşıq sənətinin nə qədər canlı olduğunu hiss etdim. Vaqifin məzarı önündə isə şeirin hakimiyyətdən daha uzunömürlü olduğunu düşündüm.
Gənc şairləri dinləyərkən gördüm ki, türk dünyasının gələcəyi yalnız siyasətçilərin qərarlarında deyil, qələm tutan gənclərin xəyallarında da formalaşır. Xarıbülbülə baxarkən isə zərifliklə müqavimətin bir-birindən ayrı olmadığını anladım.
Dönüş yolunda insanın yaddaşında bəzi mənzərələr qalır: Şuşa qalasının gecə işıqları, küləkdə dalğalanan Azərbaycan bayrağı, Vaqifin məqbərəsi, Natəvanın evinin önü, Ağdamda yüksələn şeir səsləri, Qazaxdakı aşıqların sazı və Vaqifin hüzurunda medallarını alan gənc şairlərin qürurlu baxışları...
Lakin görüntülərdən daha qalıcı olan səfərin insana bəxş etdiyi düşüncələrdir. Bu səfər mənə bir daha göstərdi ki, millətlərin həqiqi sərhədləri xəritələrdə deyil, yaddaşlarında başlayır. Yaddaşını qoruyan millət məkanını itirsə belə, geri dönüş yolunu tapa bilər. Dilini və sözünü itirən millət isə öz torpağında yaşasa belə, evinə yadlaşır.
Sözün hekayəsi davam edir
Molla Pənah Vaqifin doğulduğu Qazaxdan onun şair və dövlət xadimi kimi yetişdiyi Şuşaya, oradan isə dağıntılar içindən yenidən səsini ucaldan Ağdama uzanan bu səfər əslində sözün yolçuluğu idi. Bir mənada isə ötən il Qırğızıstanın Oş şəhərində alışdırılan məşəlin Qarabağa gətirilməsinin hekayəsi idi.
Bu söz bəzən aşığın sazında, bəzən gənc şairin həyəcanında, bəzən məqbərənin sükutunda, bəzən də müharibə görmüş qalanın daşlarında qarşımıza çıxdı.
Vaqifin şeiri xalqın dilinə qarışdığı üçün əsrləri aşdı. Natəvanın sözü ağrını gözəlliyə və məsuliyyətə çevirdiyi üçün yaşadı. Şəhriyarın "Heydərbabaya Salam"ı şəxsi həsrəti bütün insanlığın ortaq hissinə çevirdiyi üçün sərhədləri keçdi. Aşıq Ələsgərin sazı dağların və yaylaqların səsini insan qəlbinə daşıdığı üçün unudulmadı. Səməd Vurğunun vətən poeziyası isə bir xalqın özünü tanıdığı aynalardan birinə çevrildi.
Bu gün növbə gənc şairlərindir. Onların vəzifəsi keçmişi təkrarlamaq deyil, keçmişin ruhunu anlayaraq yeni zamanın sözünü yaratmaqdır. Ənənə külü qorumaq deyil, odu gələcəyə daşımaqdır.
Türk dünyası ədəbiyyatının gələcəyi də bu odu daşıyacaq gənc qələmlərin cəsarətindən, biliyindən, dil şüurundan və səmimiyyətindən asılıdır. Şuşadan ayrılarkən beynimdə belə bir fikir vardı: Bir şəhər yalnız geri qaytarıldığı zaman xilas olmuş sayılmaz. O, şeiri yenidən səslənəndə, musiqisi yenidən ucalanda, uşaqları küçələrində yenidən güldükdə və insanları keçmişin ağrılarını gələcəyin ədalətinə çevirə bildikdə həqiqətən dirçəlir.
Bu gün Şuşa təkcə daşlarını deyil, sözünü də yenidən qurur. Ağdam yalnız binalarını deyil, öz səsini də yenidən tapır. Qazax Vaqifin doğulduğu torpaq kimi sözün qaynağını xatırladır. Bakı isə Xəzərin sahilində bütün bu yaddaşı gələcəyə daşıyır.
Ankaraya qayıdarkən artıq bilirdim ki, bu yolçuluq başa çatmamışdı. Çünki sözün hekayəsi onu eşidən hər bir insanın daxilində yenidən başlayır. Bəlkə də üçüncü dayanacaq kimi türk dünyasının başqa bir şəhərində bu məşəl yenidən alovlanacaq. Lakin harada yanmasından asılı olmayaraq, onun alovunun qaynağı eyni mədəniyyət ocağı olacaq.
Biz Şuşadan ayrıldıq, amma Şuşa içimizdə qaldı.
Qalanın daşlarında tarix, xarıbülbülün ləçəklərində zəriflik, gənc şairlərin səsində gələcək, Vaqifin məzarı başında isə zamanın fövqünə yüksələn bir həqiqət vardı:
Saraylar dağılar.Sərhədlər dəyişər.Zaman hökmdarları unudar. Lakin xalqın dilinə qarışmış həqiqi söz əsrlərin içindən keçərək yaşamağa davam edər. İnsan bəzən bir səfərdən gördüyü şəhərlərlə deyil, qəlbində yaşamağa davam edən bir misra ilə qayıdır
