Ağaməli Məmmədov
sosiologiya elmləri doktoru, professor
M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin kafedra müdiri, sosiologiya elmləri doktoru, Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü, həmyerlimiz Ağamalı Məmmədov Napoleon Bonapart və Qay Yuli Sezarla xəyali müsahibəsini təqdim edir.
İki böyük sərkərdə, hökmdar hakimiyyət, şöhrət, müharibə, sevgi, xəyanət, ölüm və tarix qarşısında insanın taleyi barədə ironik və fəlsəfi söhbət aparır.
Onların dialoqunda əsas sual dəyişir: həqiqi qələbə nədir — müharibədə qalib gəlmək, hakimiyyəti qorumaq, yoxsa insanların yaddaşında qalmaq? Napoleon Vaterloo və Rusiyada məğlubiyyətlərini etiraf etsə də, tarixin son hesabı hələ bağlamadığını düşünür. Sezar isə daha sərt nəticəyə gəlir: onların yaratdığı dövlətlər, ordular və hakimiyyətlər yox olub, zaman isə yalnız adlarını qoruyub.
Mətnin əsas ideyası budur: insan zaman üzərində qalib gələ bilmir; ən yaxşı halda, zaman onun haqqında danışmağa davam edir.
Türküstan.az saytı yazını təqdim edir:
Napoleon və Sezar: Kim dedi ki, biz məğlub olmuşuq?
A.M.: Napoleon, siz məğlub oldunuz. Vaterloo, imperiyanın süqutu, hakimiyyətin itirilməsi və həyatınızın Müqəddəs Yelena adasında başa çatması məğlubiyyət deyilmi?
Napoleon: Müasirlər üçün — bəli. Amma tarix döyüşlə bitmir.
A.M.: Bəs Vaterloda sizi məğlub edən kim idi?
Napoleon: Vellinqton.
A.M.: Deməli, o qalib gəldi.
Napoleon: Döyüşdə — bəli. Amma iki yüz il sonra insanlar Vellinqtonu yox, ilk növbədə Napoleonu xatırlayırlar.
Bu zaman söhbətə Sezar qoşulur.
Sezar: Yaddaş döyüşün nəticəsini dəyişmir.
Napoleon: Mən də bunu demirəm. Sadəcə, tarixin öz hesabı var.
Sezar: Siz sadəcə tabloyu dəyişmisiniz. Sağlığınızda qələbə ərazi, ordu və taxt idi. Onları itirdikdən sonra qələbə kimi yaddaşı seçdiniz.
Söhbət hakimiyyətə keçir.
A.M.: İnsanlar dövləti xilas etmək adı ilə hakimiyyətə gələndə niyə çox vaxt həmin hakimiyyəti özləri mənimsəyirlər?
Sezar: Çünki dövlət nizam yaratmağa söz verən insana nadir hallarda müqavimət göstərir.
Napoleon: Xüsusilə də əvvəlki hakimiyyətlər nizam yaratmağa nail olmayıbsa.
A.M.: Bəs siz hakimiyyətə niyə can atırdınız?
Sezar: Mənə mane olmamaları üçün kifayət qədər hakimiyyət istəyirdim.
Napoleon: Mən də.
A.M.: Maraqlıdır. Heç bir diktator “mütləq hakimiyyət istəyirəm” demir. Sadəcə, həmişə ona mane olan kimsə tapılır.
Onlar razılaşırlar ki, hakimiyyət insanı dəyişdirmir; sadəcə, onun içindəkini gizlətməyə ehtiyacı aradan qaldırır.
Napoleon: Mütləq hakimiyyət insandan ən vacib “yox” deyən adamı uzaqlaşdırır.
Sezar: Mənə “yox” deyənlər olub.
Napoleon: Bəs indi haradadırlar?
Sezar: Bəziləri məndən sonra da yaşadı.
Söhbət müharibələrə və onların qiymətinə gəlir.
A.M.: Bir insanın böyüklüyünün qiyməti neçə insan həyatı olmalıdır?
Napoleon bir qədər susur.
Napoleon: Heç bir insan həyatı.
A.M.: Halbuki sizin müharibələrinizdə yüz minlərlə insan öldü.
Napoleon: Onlar mənim böyüklüyüm üçün deyil, Fransanın müharibələri üçün öldülər.
Sezar: Rahat izahdır.
Sezar da Qalliyanın fəthindən danışır və etiraf edir:
Sezar: O zaman bunu zəruri hesab edirdim. İndi isə “zərurət” sözünə şübhə ilə yanaşıram.
A.M.: Bəs müharibədən sonra insan itkilərinə necə baxırdınız?
Sezar: Xəritədə ordu çox səliqəli görünür: legionlar, korpuslar, diviziyalar. Amma döyüş meydanına çıxanda anlayırsan ki, xəritədəki oxlar qan axıdır.
Napoleon üçün bu həqiqətin ən ağır dərsi Rusiya yürüşü olur.
A.M.: Moskvada nə baş verdi?
Napoleon: Əslində, heç nə.
A.M.: Şəhəri almışdınız.
Napoleon: Bəli. Amma Aleksandrı gözləyirdim. Sülh gözləyirdim. Əvvəlki qələbələrimdən sonra baş verənlərin təkrarlanacağını düşünürdüm: düşmən məğlubiyyətini qəbul edəcəkdi.
Lakin belə olmadı.
Napoleon: Mən elə bir gediş etmişdim ki, əvvəllər oyun bununla bitirdi. Bu dəfə isə oyun davam etdi.
A.M.: Nə vaxt səhv etdiyinizi anladınız?
Napoleon: Moskvada.
Sezar: Gec.
Napoleon: Çox gec.
A.M.: Niyə geri çəkilmədiniz?
Napoleon susur.
Napoleon: Çünki “mən səhv etdim” düşüncəsindən “mən səhv etdim” sözünə qədər keçmək Moskva ilə Paris arasındakı məsafədən də çətindir.
Sezar bu sözlərdən sonra Napoleon haqqında fikrini dəyişir:
Sezar: İndi inanıram ki, siz böyük hökmdar olmusunuz. Amma böyük hökmdarlar böyük səhvlər də edirlər. Kiçik adamlara isə bu səhvlərin əvəzini ödəmək üçün o qədər insan verilmir.
Söhbət sevgiyə gəlir. Napoleon Jozefinadan, Sezar isə Kleopatradan danışır.
A.M.: Siz bu qadınları sevirdinizmi?
Napoleon: Bəli.
Sezar: Bəli.
Napoleon deyir ki, Jozefinanın yanında o, imperator yox, sadəcə Bonapart idi.
A.M.: Onu sevə-sevə niyə boşandınız?
Napoleon: Mənə varis lazım idi.
Sezar: İmperator kişini məğlub etdi.
Napoleon etiraf edir ki, imperator üçün bu qərar doğru idi, amma Bonapart üçün - yox.
Sezar isə Kleopatra haqqında deyir:
Sezar: O, mənimlə elə danışırdı ki, sanki mən ona lazımam, amma mən olmasam da, o yox olmayacaq.
Söhbət xəyanətə gələndə atmosfer dəyişir.
A.M.: Sezar, Brüt sizi satdı?
Sezar: Bu, mürəkkəb məsələdir. O, məni insan, dost və himayədar kimi satmış ola bilər. Amma bəlkə də respublikanı qoruduğuna inanırdı.
Sezar etiraf edir ki, özü də respublikanın qaydalarını pozmuşdu.
A.M.: Yəni Brüt sizin pozduğunuz qaydaları qoruduğunu düşünürdü?
Sezar: Bəli.
Napoleon özünə sadiq qalanları xatırlayır. Sezar isə xəyanətin mahiyyətini belə ifadə edir:
Sezar: Düşmən səni məğlub edə, öldürə, hakimiyyətini əlindən ala bilər. Amma sənə xəyanət edə bilməz. Xəyanət üçün əvvəlcə etimad qazanmaq lazımdır.
A.M.: Deməli, xəyanət yaxınlıq olmadan mümkün deyil?
Sezar: Bəli.
Napoleon: Düşmən səni məğlub edə bilər. Amma xəyanət yalnız güvəndiyin adamdan gəlir.
Sonra ölüm haqqında danışırlar.
A.M.: Ölümdən qorxurdunuzmu?
Napoleon: Bəli.
Sezar: Bəli.
Sezar üçün ölüm qəfil gəldi. Napoleon isə illərlə öz məğlubiyyətini yaşadı.
Napoleon: Sizə bir an verildi. Mənə isə minlərlə səhər. Oyandığın ilk saniyələrdə harada olduğunu xatırlamırsan. Sonra xatırlayırsan: Müqəddəs Yelena.
A.M.: Hansı daha ağırdır — qəfil ölmək, yoxsa həyatın ölümdən əvvəl bitdiyini anlamaq?
Napoleon: İkincisi.
Nəhayət, söhbət yenidən əsas suala qayıdır: kim qalib gəlib?
A.M.: Sizcə, siz məğlub olmamısınız?
Napoleon: Mən Vaterloda məğlub oldum. Rusiyada da. İmperiyamı, hakimiyyətimi itirdim.
A.M.: Bəs nə qaldı?
Napoleon: Siz.
**A.M.: Mən?
Napoleon: Siz iki yüz il sonra mənə sual verirsiniz. Deməli, son hesab hələ bağlanmayıb.
Sezar isə daha sərt nəticəyə gəlir:
Sezar: Əslində, ikimiz də məğlub olmuşuq. Çünki qorumağa çalışdığımız hər şey yox olub: mənim respublikam, sizin imperiyanız, ordularımız, evlərimiz, sevdiyimiz insanlar. Zaman yalnız adlarımızı qoruyub.
Napoleon: Amma adlarımız qalıb.
Sezar: Bəli. Çünki bütün ömrümüz boyu zamana qalib gəlməyə çalışdıq. O isə bizdən yalnız özünün qorumaq istədiyini saxladı.
A.M.: Bəs bu, ölümsüzlükdürmü?
Napoleon: İnsan ölümsüzlüyü. Sən özün yaşamırsan, sənin haqqında danışılan hekayə yaşayır.
Sonda professor son sualını verir:
A.M.: Kim qalib gəldi?
Sezar: Heç kim.
Napoleon: Biz bir-birimizi məğlub etmədik.
A.M.: Bəs kim qalib gəldi?
Napoleon cavab verir:
Napoleon: Siz.
**A.M.: Mən?
Napoleon: İki əsrdir dünyadan köçmüş iki insanı canlı bir adamın qarşısında özlərini izah etməyə məcbur etdiniz.
Lakin finalda Napoleon özü də etiraf edir:
Napoleon: Mən məğlub olmuşam. Vaterloda da, Rusiyada da, imperiyada da, hakimiyyətdə də.
A.M.: Onda nə qaldı?
Napaleon: Siz. Çünki siz mənə iki yüz il sonra sual verirsiniz.
Sezar: Biz bütün ömrümüz boyu zamana qalib gəlməyə çalışdıq. Zaman isə bizdən yalnız özü seçdiyini saxladı.
A.M.: Son söz kimə məxsusdur?
Sezar gedərkən cavab verir:
Sezar: Son söz heç vaxt bizə məxsus olmur. O, bizdən sonra qalanlara məxsusdur.
Napoleon isə qapının ağzında dayanıb əlavə edir:
Napoleon: Mən isə sadəcə istəyirəm ki, son söz mənim olsun.
