Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
Qədim Çin mənbələri hunlar və Böyük Çin səddinin tikintisi barədə
Mərkəzi Asiya və Qərbi Sibirdəki türk xalqlarının dövlətçilik ənənələri birbaşa hunlarla bağlıdır. Avrasiyanın etnik-siyasi tarixində silinməz izlər buraxmış hunlar Çin tərəfindən işğal edilmiş Qansu (Ordos) əyalətindən şimalda və qərbdə Qazaxıstan çöllərinə qədər böyük ərazidə yaşayırdılar və usun-larla qonşu idilər. Həmçinin hunlarla qonşuluqda yaşayanlar sırasında monqol dilində danışan tayfaların əcdadları olan dunxular və Hind-Avropa dillərində danışan yuetciləri də qeyd etmək lazımdır. Cənubda Qobi səhrasının cənub sərhədləri və Tyan-Şanın şimal zirvələrinə qədər ərazi də onlara məxsus idi.
Məlumdur ki, hun tayfasının təşəkkülü və formalaşması prosesində müxtəlif tayfa və tayfa birlikləri yaxından iştirak etmişdilər. A.P.Okladnikov bu barədə ya-zır: “Baykal öncəsi ərazilərdə müasir evenklər, yukarların əcdadları sayılan, bir-bi-rinə qohum olan tayfalar yaşayırdılar. Onların mədəniyyətləri Yuxarı Amurda, Şi-mali Mancuriyada, Ordosda və Çin səddinə qədərki ərazi-lərdə yaşayanların mədəniyyətləri ilə eynilik təşkil edirdi. İstisna deyil ki, böyük bir ərazidə məskunlaşan eneolit və erkən tunc dövründə ovçuluq və balıqçılıqla məşğul olan bu tayfalar, çox güman ki, bir-birləri ilə qohum olan dildə danışırdılar”. L.N.Qumilyov bu tayfala-rın cənub hissəsində yaşayanların hunların əcdadları ilə qarşılaşdıqlarını və qayna-yıb-qarışdıqlarını yazır.
Tanınmış ingilis tarixçisi Qibbon (1737-1794) hunları monqollarla eyniləşdirirdi. Digər bir görkəmli ingilis tarixçisi və publisisti Con Menn isə bu fikri qətiy-yətlə təkzib edərək yazır: “Bu əsla ola bilməz. Belə ki, hunların məskunlaşdığı əraziyə monqollar 500 il sonra gəlmişdilər”. O, fikrini çoxsaylı elmi qaynaqlar, etibarlı mənbələr əsasında apardığı araşdırmalarla əsaslandırır. O, təəssüflənir ki, bu günəcən hun dilində hər hansı mətnə rast gəlməyib. Macar alimi İştvan Bonla eyni fikirdə olduğunu qeyd edən Con Men sonda belə bir nəticəyə gəlir: “Beləliklə, çox güman ki, hunlar türk mənşəli idi və türkcə danışırdılar. Ola bilsin, həmin türkcə monqol dilinə də yaxın idi. Hunların Çin, slavyan və german tayfalarıyla isə heç bir əlaqələri yoxdur
Hun adı ilk olaraq Çin mənbələrində e. ə. III minilliyin ortalarında baş verən siyasi hadisələrlə bağlı çəkilir. İlkin mənbələrə görə, hunların əcdadları e. ə. 2350-ci ildən öncə Şan (dağ) Rongları, Şiangun, Hunyu adları altında Çinin şimal sərhədlərində yaşayırdılar. Belə ki, e. ə. 2500-1600-cü illər arasındakı hadisələrlə bağlı hunlar şianyun, hunyu; e. ə. 1600-1000-ci illər arasında guifang; e. ə. 1000-250-illər arası şianyun və nəhayət e. ə. III əsrdən sonra şiongnu kimi qeyd edilir. Soqd, hind, fars, ərəb, süryani, erməni, yunan, latın, bizans qaynaqlarında hun adı hun, huna, huni, hyaona, hyon kimi formalarda işlədilmişdir. Hun etnoniminin mənası ilə əlaqədar bir sıra baxışlar mövcuddur. Bunlardan ən məqbul olanı “Kün” yəni “xalq” olanıdır.
XIX əsrdən başlayaraq aparılan arxeoloji qazıntılar, eləcə də ortaya çıxan tarixi mətnlər hunların türk mənşəli olduğunu təsdiq edir. Müasir türk tarixçilərindən Əhməd Taşagil göytürklərin hunları öz ataları sayırdıqlarını qeyd edir. Hun xanədanlığının rəsmi tarixi olan Han Şuya görə hunların ilk bəyi Çun Veydən Teomana qədər keçən min il ərzində hunlar gah zəifləmiş, bəzən isə birləşib güclənmişdilər.
E. ə. III minillikdə erkən Çin sülaləsi olan Sya Çin ərazisindəki bir sıra tayfalara qarşı mübarizəyə başladı. Dağlıq və meşə zolaqlarında yaşayan tayfalardan fərqli olaraq Hunyuy tayfaları Çinin şimal ərazilərində, susuz səhralarda məskunlaşmışdılar. O zaman Çinin əsas düşmənləri Jun və Di tayfaları olduğu halda im-perator mübarizəni hunyuylarla aparmış və qələbə qazanmışdır. Məğlubiyyətdən sarsılan köçəri tayfalar Çinin ucqar və əlverişsiz ərazilərinə doğru sıxışdırıldılar. Nəticədə Xenan və Şensi vilayətlərində Sya sülaləsinin hakimiyyəti bərqərar oldu. Qeyd edək ki, e. ə. II minillikdə Qobi səhrasında hunyuy və hanyuy tayfaları məs-kunlaşmışdı. Çin mənbələrində hunyuy və hanyuylar hunların əcdadları kimi göstərilir. Çin tarixçisi Sıma Syan “Tarixi qeydlər” əsərində hunların ilk əcdadının Sya soyundan olan Şun Vey olduğunu qeyd edir. Bu əfsanəyə görə hunlar Şun Veyə tabe olan çinlilərlə səhra qəbilələrinin qaynayıb-qarışması nəticəsində meydana gəlmişdilər.
Xüanxenin şimal vadisində yaşayan köçərilər müasir Monqolustanın və Sibirin ərazisində məskunlaşmışdılar. Çin mənbələrində onları müxtəlif cür adlandırırdılar. Belə ki, Sya sülaləsində türklərə şun vey, İn sülaləsində quyfan, Çjou sülaləsində syanyuni, Xan sülaləsində isə syunnu (xunnu) deyirdilər.
E. ə. 1797-ci ildə Çin kyazı Qun-Lyu hakimiyyətdən uzaqlaşaraq jun tayfalarının yanına qaçdı. O, özünə sadiq tərəfdaşları ilə junlara sığındı, Sya sülaləsindən ayrılaraq müstəqil oldu. Üç əsrlik birgəyaşayış nəticəsində milli kimliklərini qoru-ya bilmiş çinlilər Şan Funun başçılığı ilə e. ə. 1327-ci ildə junların təqibindən xilas olaraq yenidən Şensi əyalətinin şimal ətəklərinə qayıdaraq buralarda məskunlaşdılar. Hun-Çin qarışığından yeni Çoy sülaləsi təşəkkül tapdı. Yenicə yaranmış knyazlıq jun tayfalarına qarşı mübarizəni sona qədər davam etdirdi və onları şimal çöllərinə qovdu. Junlar Çoy knyazlığından asılılığı qəbul edərək bir müddət vergi ödədilər. E. ə. X əsrdən etibarən vergini ödəməkdən imtina etdilər və mübarizəyə başladılar.
Hunlar haqqında ilk dəfə e. ə. 1764-cü ildə Çin mənbələrində yazılır. Bundan sonra demək olar ki, 1500 il ərzində hunların tarixi kölgədə qalır. Lev Qumilyov bunu tarixin sınma qanunu ilə izah edir və təbii qanunauyğunluq adlandırır. Çin mənbələri isə hunlarla qonşuluqda yaşayan dinlin tayfaları haqqında ətraflı məlumat verir. Dinlin antropologiyası haqqında məlumat verən mənbələr onları or-ta boylu, möhkəm bədənli, uzun sifətli, ağbəniz, alyanaqlı, qonurgözlü, açıq rəngli saçları olan tayfa kimi təsvir edir. E. ə. 1200-cü illərdə Minusinsk düzənliyində mövcud olan Andronovo mədəniyyətini Şimali Çinin və Sarı çayın sahillərindən gələn köçərilər tərəfindən yayılan Karasuk mədəniyyəti əvəz etdi. Görkəmli antropoloq Q.F.Debeç Qərbi Sibir ərazilərinə yeni mədəniyyətlə yanaşı monqol və Avropa irqlərinin qarışığından yeni irqin əmələ gəldiyini yazır. Bu yeni qarışıq irqdən Avropa irqinə bənzər dinlin və di tayfalarının görünməsi onu deməyə əsas verir ki, hər iki tayfa Avropa mənşəli etnoslar olmuşlar. Bir-birinə çox bənzəsələr də din-linlər sırf Avropa mənşəli, dilər isə Avropa ilə monqol irqinin qarışığı olmuşlar. Q.E.Qrumm-Qrijmaylo di və dinlin tayfalarını eyniləşdirərək “Neolit dövründə Sarı çay hövzəsində yaşayan di, yaxud dinlinlərin Cənubi Sibirdə məskunlaşan uzun-başlı irqlə heç bir genetik əlaqəsinin olmadığını söyləyir. Qeyd edək ki, dinlinlər II əsrindən tarix səhnəsindən silindilər. Di tayfaları isə IV əsrdə cənubdan gələnlərlə assimilyasiya prosesi bitdikdən sonra peydə olmuşlar. IV əsrdə Yenisey qırğızlarını məhz dinlinlərlə əlaqələndirmək olar. Dinlinlərin cənub qolu isə hunların əcdadları ilə qarışdı və onlar eramızın II əsrində tarixin səhnəsindən silindilər.
E. ə. XII əsrdə avropoid irqinə mənsub dinlinlərlə qaynayıb-qarışan hunların xalq kimi formlaşması prosesi sürətləndi. Nəticədə hunlar öz əcdadlarından köklü surətdə fərqlənməyə başladılar. E. ə. 1200-cü ildə hunlar tarixdə ilk çarlıqlarını yaratdılar. Bəhs olunan dövrdə hunlar Xebeydən Barkul gölünə qədər olan əraziləri məskunlaşdırırdılar. Bu zamandan etibarən hunlar Çinə ilk yürüşlərini etməyə başladılar. E. ə. 1200-cü ildə hunlar ilk dəfə Qobi səhrasını keçdilər. E.ə. III əsrdə Sibirdən Qobi səhrasına qədər böyük bir ərazi hunların nəzarətinə keçmişdi. Bu dövrdə hunlarda ataxaqanlığı və məişət quldarlığı mövcud idi.
Hunların qərb dəstəsi dinlin tayfalarının əhatəsinə düşdü və tayfalarından təcrid olundular. Hunlarla qan qohumu olan Baykalətrafı tayfalar e. ə. III əsrdə hunlara tabe oldular.
E. ə. 822-ci ildə Çin poetik mənbəsi olan “Mahnılar” kitabında hunların Çinə yürüşləri barədə məlumatlar əksini tapıb. Bu yürüş onu deməyə əsas verir ki, o zaman hunlar təşkilatlanmış quruma malik idilər. Bundan sonra yenə 500 il hunların tarixi kölgədə qalır. E. ə. 318-ci ildə Çin mənbələri hunlarla müqavilə bağlandığını və onların şimala sıxışdırıldığını qeyd edir. E. ə. 307-ci ildə çinlilərin İnşan dağlarının ətəklərində müdafiə sədləri və sərhəd qalalarının tikintisi vüsət alır. Çinlilər min il ərzində tədricən hunları və monqolları şimala sıxmaqla, onların yerində məskunlaşırdılar. Bu proses min ildən artıq davam etdi və bu müddətdə hunlar daim çinlilərlə toqquşurdular. Əslində bu toqquşmalar əlverişli torpağı olan Ordos uğrunda mübarizə idi və heyvandarlığın inkişafı üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Otla örtülmüş qum təpələri, duzlu gölməçələr və yüzlərlə şirin sulu göl çinliləri bu yerlər uğrunda mübarizəyə sövq edirdi.
E. ə. III əsrdə hunlarla qan qohumluğu olan Baykalətrafı tayfalar hunlara tabe oldular. Nəticədə bütün Qərbi Monqolustan və Baykalətrafı səhralar hunların nəzarətinə keçmiş oldu. E.ə. II əsrin əvvəllərində isə Çin imperiyasının şimal-qərb əyalətlərində Böyük Çin səddi boyunca məskunlaşmış tayfaları darmadağın etdilər. Həmin tayfalar qərb istiqamətində qaçdılar. Bu, Avropaya üz tutan sonrakı köçəri axınlarının ilk dalğası idi. Çin mənbələri hunların bu uğurunun 300 il ərzində baş verdiyini qeyd edir.
Junlar üzərində qələbə qazanan çinlilər hunlarla qarşılaşmalı oldular. E. ə. III əsrdə hunların Çin üzərinə yürüşləri intensiv hal aldı. Bunu e. ə. III əsrin 20-ci illərində Hun tayfa ittifaqının yaranması ilə izah etmək olar. Hun tayfa birliyi fərqli tayfa, boy və topluluqlardan formalaşan bir konfederasiya idi.
E. ə. 226-cı ildə Çao sülaləsini Tsin sülaləsi əvəz etdi. E. ə. 222-ci ildə Çində hakimiyyət uğrunda mübarizələr başladı və bu mübarizədən Şi Xuandi qalib çıxdı. Tsin sülaləsi hakimiyyətə gəlməmişdən öncə junlarla sərhəddə yerləşən ərazidə hökmranlıq edir, onların ərazilərini və adət-ənənələrini mənimsəyirdilər. Bu yolla Tsin knyazlığı Çinin ən böyük və qüdrətli knyazlığına çevrildi. Knyazlığın qüdrətinin artmasında mühüm rol oynayan Şan-yan adlı saray əyanı Şərqi Çin knyazlığına qarşı uzun sürən müharibəyə başladı. E. ə. 246-cı ildə burada azyaşlı İn Çjen hakimiyyəti ələ aldı və 228-221-ci illərdə Çinin xırda knyazlıqlarını birləşdirərək şərq knyazlıqlarının birləşməsi prosesini başa çatdırdı və Tsin –Şi –Xuandi titulunu qəbul etdi. İmperator mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək üçün bütün Çində vahid yazı, pul və vergi islahatı keçirdi. Ölkəni inzibati cəhətdən 36 vilayətə böldü. Siyasi sabitliyi bərqərar etdikdən sonra Tsin Şi-Xuandi əzəli düzməni hunlara qarşı bütün gücünü səfərbər etdi. E. ə. 215-ci ildə 300 minlik ordu ilə imperator İnşan və Ordosda yaşayan hunları məğlubiyyətə uğratdı. Nəticədə hunlar Ordosdan çəkildilər, amma mübarizəni dayandırmadılar. Hunların qəfil hücumlarının qarşısını almaq üçün imperator e. ə. 215-ci ildə Böyük Səddin çəkilməsi əmrini verdi və bu səddin tikintisi e. ə. 212-ci ildə başa çatdı. Bu müdafiə səddi Çini türklər yaşayan geniş Avrasiya bozqırlarından ayırmalı idi. Ancaq mövcud olan müdafiə istehkamlarını vahid bir səddə birləşdirmək qərara alındı. Çin səddi 4000 km uzunluğunda 10 metr hündürlüyündə olmaqla, 4 atlı döyüşçünün yan-yana keçə biləcəyi və hər 60-100 metrdən bir gözətçi qüllələri olan möhtəşəm müdafiə tikilisidir. Lakin bu sədd döyüşkən hun tayfalarının qarşısını ala bilmədi və müdafiə istehkamı kimi əhəmiyyətini itirdi. Elə həmin ildə imperator Ordosa yol çəkdirdi və bu yolu mərkəzlə birləşdirdi. Daha sonra Ordosa əhalinin köçünü təşkil etdi və orada məskunlaşdırdı.
E. ə. III əsrin sonlarında dunxulardan asılılığı qəbul edərək töycü ödəyən hun tayfa başçıları xarici siyasət məsələlərində müstəqil idilər. Digər tərəfdən də Çinin güclənməsi hunların mövqeyinə mənfi təsir göstərdi. E. ə. 214-cü ildə Tsin Şi-Xuandi hunlarla döyüşmək üçün sərkərdə Men-Tyanın rəhbərliyi ilə 100 minlik ordunu səfərbər etdi. Ordos zəbt edildi və ətrafında 44 hərbi məskən salındı. Nəticədə hunlar Ordosun dağlıq və düzənlik ərazilərindəki məhsuldar torpaqlarını itirdilər. Burada sürgün edilmiş hərbi canilərdən ibarət qarnızonlar yaradıldı. Elə həmin ildə imperator Ordosa yol çəkdirdi və bu yolu mərkəzlə birləşdirdi. Daha sonra Ordosu 34 uyezdə bölən Şi-Xuandi imperiyanın mərkəzindən Ordosa əhalinin böyük bir köçünü təşkil etdi və orada məskunlaşdırdı...
(ardı var)
