Düzgün Atalı
Təhsil, milli yaddaş və insanın özünə qayıdışı haqqında fəlsəfi esse
I. Məktəb – Millətin Ruhunu Yaradan Məkan
Millətin taleyi yalnız onun sərhədlərində deyil, həm də məktəblərində həll olunur. Çünki bir xalqın gələcəyini müəyyən edən yalnız bu gün sahib olduğu imkanlar deyil, yetişdirdiyi insanlardır.
Sərhədi qoruyan əsgəri, ədaləti qoruyan hüquqşünası, dövləti idarə edən siyasətçini, gələcəyin müəllimini, alimini və ziyalısını yaradan məktəbdir. Buna görə də məktəb sadəcə bilik verilən məkan deyil; o, insanın dünyaya baxışını, mənsubiyyət hissini, vicdanını və mənəvi simasını formalaşdıran ən mühüm ictimai ocaqlardan biridir.
İnsan dünyaya bioloji varlıq kimi gəlir, lakin onu şəxsiyyətə çevirən mənəvi tərbiyədir. İnsanı öz xalqının övladına çevirən yalnız doğulduğu yer deyil; qazandığı yaddaş, qəbul etdiyi dəyərlər və daşıdığı məsuliyyətdir.
Bu yaddaş ailədə başlayır, məktəbdə formalaşır və cəmiyyətin mənəvi mühiti ilə zənginləşir. Buna görə də tarix boyu xalqları zəiflətmək istəyən qüvvələr ilk növbədə onların məktəbinə, dilinə və yaddaşına təsir göstərməyə çalışmışlar. Çünki keçmişini unutduran xalqın gələcəyini də yönləndirmək asanlaşır.
Ən təhlükəli itki torpaq itkisi deyil, ruh itkisidir. Torpağını itirən xalq bir gün onu geri qaytara bilər. Lakin öz yaddaşını, dilini və mənəvi dayaqlarını itirən xalq bəzən itirdiyinin fərqinə belə varmır.
Mənəvi əsarət məhz belə başlayır. İnsan öz zəncirini tale, itaətini isə müdriklik hesab etməyə başlayır. Zəncir görünmədikdə isə ondan qurtulmaq daha çətin olur.
Məktəbin ən böyük vəzifəsi yalnız savadlı insan yetişdirmək deyil. O, özünü tanıyan, düşünən, vicdanlı və mənəvi dayaqları olan şəxsiyyət yetişdirməlidir. Çünki gələcəyin taleyi ilk növbədə sinif otaqlarında formalaşır.
II. Dil və Yaddaş – Millətin Mənəvi Kökü
Ağacın kökü onun görünməyən dayağıdır. İnsan və millət üçün isə bu kök yaddaşdır. Yaddaşını qoruyan xalq öz varlığını qoruyur; yaddaşını itirən xalq isə zamanla öz mahiyyətindən uzaqlaşır.
Milli yaddaş ilk növbədə dildə yaşayır. Dil sadəcə sözlərin toplusu deyil. Dil xalqın dünyanı dərk etmə tərzi, düşüncə biçimi və əsrlər boyu yaratdığı mənəvi xəzinədir. Atalar sözləri, dastanlar, bayatılar, nağıllar, klassik ədəbiyyat və xalqın həyat təcrübəsi dil vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür.
Ana dilini itirən insan yalnız sözlərini itirmir. O, öz xalqının duyğu və düşüncə dünyasına açılan qapılardan birini bağlayır. Çünki hər dilin içində həmin xalqın tarixindən, sevincindən, ağrısından və həyat fəlsəfəsindən doğan xüsusi bir ruh yaşayır.
Lakin öz dilini qorumaq başqa dilləri rədd etmək demək deyil. Əksinə, başqa dilləri öyrənmək insanın dünyagörüşünü zənginləşdirir. Müasir insan dünyanın elmini, texnologiyasını və mədəni təcrübəsini mənimsəməlidir. Ancaq dünyaya açılmaq üçün əvvəlcə insanın öz daxili dayağı olmalıdır.
Bir neçə dil bilən insan daha zəngin ola bilər. Amma öz ana dilinə hörmət etməyən insan mənəvi dayaqlarından birini zəiflədir. Çünki insanın böyüklüyü yalnız bildiyi məlumatların çoxluğu ilə deyil, öz mahiyyətini necə qoruması ilə ölçülür.
Ruhu möhkəm olan insan dünyanın bütün dillərini öyrənsə də, öz kökündən ayrılmaz. Kökü zəif olan insan isə ən kiçik təsirin qarşısında istiqamətini itirə bilər.
Milli yaddaş yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. O, gələcəyi qurmaq gücüdür. Keçmişini bilən insan gələcəyə daha inamla addımlayır. Çünki o, haradan gəldiyini bildiyi üçün hara getdiyini də daha aydın görə bilir.
Kökünü itirən ağac necə torpaqdan qidalanmasını dayandırırsa, yaddaşını itirən insan və millət də öz mənəvi qidasından uzaq düşür. Buna görə də dilin və yaddaşın qorunması yalnız mədəni məsələ deyil; bu, insanın və millətin öz varlığını qoruma məsələsidir.
III. Manqurtlaşma – Özündən Uzaqlaşan İnsan
İnsanın ən böyük faciəsi yalnız fiziki azadlığını itirməsi deyil. Ən ağır itki insanın öz yaddaşından, öz mahiyyətindən və öz daxili səsindən uzaq düşməsidir.
Türk düşüncəsində işlənən "manqurt" anlayışı məhz bu mənəvi faciənin rəmzidir. Manqurt sadəcə yaddaşını itirmiş insan deyil. O, öz keçmişinə yadlaşan, öz dəyərlərinə şübhə ilə baxan, öz kimliyini yük hesab etməyə başlayan insandır.
Manqurtlaşmanın təhlükəsi ondadır ki, insan çox vaxt bu vəziyyəti faciə kimi qəbul etmir. Əksinə, o, öz uzaqlaşmasını inkişaf, öz yadlaşmasını isə müasirlik kimi qiymətləndirə bilər.
Başqasının ölçülərini həqiqətin yeganə meyarı hesab edən insan zamanla öz düşüncəsini də həmin ölçülərə uyğunlaşdırmağa başlayır. O, özünə artıq öz gözləri ilə deyil, başqasının baxışı ilə baxır.
İnsan özünə özgənin gözü ilə baxmağa başladığı andan mənəvi müstəqilliyini itirməyə başlayır. Onun seçimlərini artıq vicdanı və daxili inamı deyil, kənardan qəbul etdiyi ölçülər müəyyən edir.
Ən təhlükəli əsarət görünməyən əsarətdir. Xarici zənciri qırmaq mümkündür, lakin düşüncəyə yerləşən zəncir çox vaxt insanın özü tərəfindən belə hiss olunmur.
Mənəvi müstəmləkəçilik də məhz burada başlayır. O, silahın gücü ilə deyil, düşüncənin istiqamətinin dəyişdirilməsi ilə həyata keçir. İnsan öz dilinə, tarixinə və mədəniyyətinə laqeyd yanaşır, yad olanı isə düşünmədən üstün qəbul edirsə, bu artıq sadəcə zövq məsələsi deyil; bu, şüurun dəyişməsidir.
Lakin öz kökünə bağlı olmaq dünyaya qapanmaq demək deyil. Özünü tanıyan insan başqasına daha rahat hörmət edə bilir. Çünki öz dəyərini bilən insan fərqlilikdən qorxmur.
Əsl təhlükə başqa xalqları tanımaq deyil. Əsl təhlükə insanın özünü tanımadan başqasına çevrilməyə çalışmasıdır.
İnsan əvvəlcə öz ruhunun səsini eşitməlidir. Öz səsini itirən insan nə qədər danışsa da, daxilən susqun qalır.
Manqurtlaşmanın qarşısını almağın yolu keçmişdə yaşamaq deyil. Əsas məsələ düşünən, dərk edən, öz mənəvi dayaqlarını tanıyan insan yetişdirməkdir. Çünki yaddaşı qorumağın ən güclü yolu şüurlu şəxsiyyət yaratmaqdır.
IV. Müəllim və Ziyalı – Gələcəyin Memarları
Gələcəyin taleyi məktəbdə həll olunursa, məktəbin taleyi də müəllimin şəxsiyyətindən asılıdır. Heç bir proqram, heç bir texnologiya və heç bir dərslik müəllimin mənəvi təsirini əvəz edə bilməz.
Müəllim yalnız məlumat verən insan deyil. O, gələcək nəslin düşüncə tərzini, həyata münasibətini və mənəvi istiqamətini formalaşdıran şəxsiyyətdir.
Uşaq müəllimdən yalnız dərs almır. O, müəllimin davranışından ədaləti, məsuliyyəti, ləyaqəti və insan münasibətlərini də öyrənir. Bəzən müəllimin bir sözü, bir nümunəsi insanın bütün həyat yoluna təsir edə bilər.
Tarix göstərir ki, böyük xalqlar yalnız güclü ordularla yüksəlməyiblər. Onların arxasında güclü məktəblər və böyük müəllimlər dayanıb.
Ordu sərhədi qoruyur, müəllim isə həmin sərhədi qoruyacaq insanı yetişdirir. Dövlət qanunlarla idarə olunur, lakin qanuna hörmət hissi ilk növbədə tərbiyə ilə yaranır.
Buna görə müəllim peşəsi sadəcə əmək fəaliyyəti deyil. O, tarixi məsuliyyət daşıyan bir missiyadır. Müəllim sinfə daxil olarkən yalnız bir qrup şagirdin qarşısında dayanmır; o, gələcəyin qarşısında dayanır.
Lakin millətin mənəvi istiqamətinin formalaşmasında müəllimlə yanaşı ziyalının da böyük rolu vardır.
Ziyalı yalnız çox oxuyan, yüksək təhsil alan və ya cəmiyyətdə tanınan insan deyil. Ziyalı hər şeydən əvvəl vicdanla düşünən şəxsiyyətdir. O, cəmiyyətin yalnız ağlı deyil, həm də vicdanıdır.
Həqiqi ziyalı rahatlığın deyil, həqiqətin tərəfində dayanır. O, hamının düşündüyünü təkrarlayan deyil, lazım gəldikdə cəmiyyətə düşünmək üçün yeni istiqamət göstərən insandır.
Ağıl vicdandan ayrıldıqda təhlükəli gücə çevrilə bilər. Bilik insanı yüksəldə də bilər, əgər insanlığın xidmətindədirsə; dağıdıcı vasitəyə də çevrilə bilər, əgər yalnız şəxsi marağa xidmət edirsə.
Millətin böyük faciələrindən biri milli ruhunu itirmiş elitanın yaranmasıdır. Çünki cəmiyyətin düşüncə istiqamətinə ən çox təsir edənlər məhz fikir sahibləridir.
Əgər ziyalı öz xalqının dilinə, tarixinə və mənəvi dəyərlərinə hörmət etmirsə, bu münasibət zamanla cəmiyyətə də yayıla bilər. Əksinə, öz kökünə bağlı, lakin dünyaya açıq olan ziyalı xalqının özünə inamını gücləndirir.
Əsl müəllim və əsl ziyalı insanı özünə qaytarır. Onlar insanlara hazır qəliblər deyil, düşünmək bacarığı verirlər. Çünki düşünən və özünü tanıyan insanı hər hansı yad təsirin arxasınca aparmaq çətindir.
Millətin ən böyük sərvəti onun ruhunu daşıyan insanlarıdır. Həmin insanları isə ailə, məktəb və mənəvi rəhbərlər yetişdirir.
V. Milli Ruh və Mənəvi Azadlıq
Milli ruh gözlə görünməyən, lakin millətin bütün varlığında hiss olunan mənəvi qüvvədir. O, yalnız ortaq keçmiş deyil; insanın özünü müəyyən bir mənəvi aləmə aid hiss etməsidir.
Milli ruh insanın öz dilinə, tarixinə, mədəniyyətinə və yaratdığı dəyərlərə bağlılığından doğur. Bu bağlılıq insanı məhdudlaşdırmır, əksinə, ona daxili dayaq verir.
Kökü torpaqda olan ağac necə göyə doğru yüksələ bilirsə, öz mənəvi kökünə bağlı insan da dünyaya daha inamla açıla bilir.
Milli ruh dünyadan təcrid olunmaq deyil. Əksinə, özünü tanıyan insan başqa xalqları və mədəniyyətləri daha sağlam şəkildə dərk edə bilir. Öz kimliyinə inamı olan insan fərqlilikdən qorxmur.
Öz xalqını sevmək başqalarını kiçiltmək deyil. Həqiqi sevgi üstünlük iddiası deyil, məsuliyyət hissidir. İnsan öz mənəvi sərvətinə hörmət etdikcə, başqasının sərvətinə də hörmət etməyi öyrənir.
Mənəvi azadlıq isə insanın yalnız istədiyini etmək imkanı deyil. Əsl azadlıq insanın öz vicdanına, öz ləyaqətinə və öz həqiqətinə uyğun yaşamasıdır.
Ruhu əsir olan insanın əlləri azad ola bilər. O, seçim etdiyini düşünə bilər, lakin həmin seçimlərin arxasında başqasının yaratdığı ölçülər dayana bilər.
Buna görə ən böyük azadlıq insanın öz düşüncəsinə, öz iradəsinə və öz mənəvi dayaqlarına sahib olmasıdır.
Özünə qayıdış insanın keçmişdə ilişib qalması deyil. Bu, öz mahiyyətini tanımaq və onu daha yüksək səviyyəyə qaldırmaqdır. Özünü tanıyan insan dəyişməkdən qorxmur, çünki bilir ki, dəyişmək məhv olmaq deyil.
Həqiqi inkişaf öz mahiyyətini itirmək deyil, onu kamilləşdirməkdir. Başqasına bənzəmək üçün özündən uzaqlaşmaq inkişaf deyil; bu, mənəvi köksüzlükdür.
Bəşəriyyətə töhfə verən böyük şəxsiyyətlər heç vaxt öz köklərindən utanmayıblar. Onlar dünyaya açılıblar, yeni bilikləri mənimsəyiblər, lakin öz mənəvi mərkəzlərini qoruyublar.
İnsanın gücü yalnız bildiklərində deyil, nəyi qoruduğundadır. Öz ruhunu qoruyan insan dəyişən dünyanın içində istiqamətini itirmir.
Milli ruh və mənəvi azadlıq bir-birini tamamlayan iki dəyərdir. Biri insana kök verir, digəri isə ona yüksəlmək imkanı yaradır.
VI. Özünə Qayıdış və İnsanlığın Əbədiliyi
İnsanın bütün axtarışlarının ən böyük məqsədi özünü tapmaqdır. İnsan dünyanı öyrənə, kainatın sirlərini araşdıra, böyük elmi nailiyyətlər əldə edə bilər. Lakin öz ruhunu tanımırsa, onun biliyi tam mənaya çevrilmir.
Çünki insanın ən böyük kəşfi xarici aləm deyil, öz daxilindəki həqiqətdir.
Özünə qayıdış keçmişə qayıtmaq deyil. Bu, insanın öz mahiyyətini dərk etməsi, öz gücünü və məsuliyyətini tanımasıdır. Öz kökünü bilən ağac necə daha möhkəm dayanırsa, öz ruhunu tanıyan insan da həyatın sınaqları qarşısında daha davamlı olur.
İnsan özünü itirdikdə yalnız kimliyini deyil, həyata verdiyi mənanı da itirməyə başlayır. Çünki insanın dəyəri yalnız nə qədər yaşamasında deyil, nəyi yaşatmasındadır.
Bir insanın ömrü məhduddur, lakin onun yaratdığı dəyərlər gələcək nəsillərdə yaşaya bilər. Bir fikir, bir əsər, bir mənəvi nümunə zamanın sərhədlərini aşa bilər.
Millətlər də insanlar kimidir. Onların gücü yalnız sahib olduqları sərvətlərdə deyil, yaratdıqları mənəvi dünyadadır. Dil, mədəniyyət, ədəbiyyat, elm, ədalət və insan ləyaqəti qorunduğu müddətdə xalqın ruhu yaşayır.
Lakin özünü qorumaq dünyaya qapanmaq demək deyil. Həqiqi inkişaf insanın öz bünövrəsini möhkəmləndirib dünyaya açılmasıdır. Kökü sağlam olan ağacın budaqları necə sərbəst yüksəlirsə, mənəvi dayaqları olan insan da bəşəriyyətə daha böyük töhfə verə bilir.
Müasir dünyanın ən böyük sınaqlarından biri budur: insanın imkanları artır, lakin onun mənəvi məsuliyyəti həmişə eyni sürətlə inkişaf etmir. Texnologiya güc verir, amma həmin gücə istiqamət verən vicdandır.
Buna görə gələcəyin insanı yalnız savadlı deyil, həm də mənəvi bütöv olmalıdır. O, dünyanı tanımalı, lakin özünü unutmamalıdır. O, yeniliyə açıq olmalı, lakin kökünü itirməməlidir.
Ağac kökü ilə yaşayır. İnsan ruhu ilə yaşayır. Millət isə yaddaşı ilə yaşayır.
Kökünü itirən ağac bir müddət yaşıl görünə bilər, lakin onun gələcəyi zəifləyər. Ruhunu itirən insan da zahirən uğurlu görünə bilər, lakin daxilən boşalar. Yaddaşını itirən millət isə zamanın axarında öz simasını itirmək təhlükəsi ilə üzləşər.
Buna görə insanın ən böyük vəzifəsi özünü qorumaq, kamilləşmək və özündən sonra gələnlərə daha zəngin bir mənəvi dünya buraxmaqdır.
Çünki insan həyatının sonu olsa da, insanlığın yaratdığı həqiqət, sevgi, ədalət və gözəllik davam edir.
İnsan keçicidir, İnsanlıq əbədidir.
Bu həqiqət insanın bütün axtarışlarının son cavabıdır: özünü tapan insan yalnız öz həyatını deyil, gələcəyin ruhunu da zənginləşdirir.
