Prof. Doc.Toğrul İsmayıl
Qafqaz Albaniyası tarixi uzun illərdir Azərbaycan tarixşünaslığının ən mühüm və eyni zamanda ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir. Albanların etnik mənşəyi, siyasi təşkilatlanması, dili, dini və regionun digər xalqları ilə münasibətləri haqqında müxtəlif elmi yanaşmalar mövcuddur. Bu məsələyə münasibətdə tarixçilər arasında vahid fikir formalaşmayıb və yeni arxeoloji, antropoloji, linqvistik və tarixi mənbələrin üzə çıxması ilə müzakirələr bu gün də davam edir.
Lakin burada başqa bir mühüm sual da ortaya çıxır: Qafqaz Albaniyası ilə bağlı Alban adını yalnız Cənubi Qafqaz coğrafiyası daxilində axtarmaq nə dərəcədə doğrudur?
Tarixdə etnonimlərin zaman və məkan daxilində dəyişməsi, müxtəlif coğrafiyalarda eyni və ya yaxın tayfa adlarının mövcudluğu geniş yayılmış hadisədir. Bu baxımdan bu gün də mövcudluğunu qoruyan Alban türk tayfasının tarixi xüsusi maraq doğurur. Mərkəzi Asiyada, xüsusilə Yeddisu bölgəsində yaşayan Alban tayfası tarixi yaddaşını, tayfa adını və kollektiv kimliyini bu günə qədər qoruyub saxlamış real sosial-tarixi hadisədir.
Burada məqsəd sadə şəkildə “Qafqaz Albaniyası ilə Yeddisudakı Alban tayfası eynidir” tezisini irəli sürmək deyil. Belə bir nəticə yalnız kompleks və çoxşaxəli elmi araşdırmalar əsasında mümkün ola bilər. Əsas məsələ daha fundamental sualı ortaya qoymaqdır: Əgər Alban adı əsrlər boyu müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan türk tayfa ənənəsində qorunubsa, Qafqaz Albaniyasının etnik və siyasi tarixini araşdırarkən bu fakt niyə sistemli şəkildə müqayisəli tədqiqatın predmetinə çevrilməməlidir?
Bu sual xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, Alban türk tayfası bu gün də mövcuddur. Deməli, söhbət yalnız qədim mənbələrdə rast gəlinən, sonradan yox olmuş bir etnonimdən getmir. Qarşımızda canlı tarixi yaddaşı olan, özünü Alban adı ilə tanıdan və müəyyən coğrafi-mədəni məkanla bağlılığını qoruyan bir toplum dayanır.
Məhz bu baxımdan Albanların tarixinə yalnız bir coğrafiyanın sərhədləri daxilində deyil, daha geniş Avrasiya tarixi kontekstində baxmaq zəruridir.
Alban tayfası və tarixi yaddaş
Albanların Mərkəzi Asiyadakı tarixi xüsusilə Yeddisu və indiki Almatı ətrafındakı coğrafiya ilə bağlıdır. Bu bölgə qədim dövrlərdən etibarən müxtəlif köçəri tayfaların hərəkət etdiyi, siyasi ittifaqların yarandığı və dağıldığı mürəkkəb tarixi məkan olmuşdur.
Alban tayfasının kollektiv yaddaşında isə bu torpaqlar sadəcə yaşayış məkanı deyil, tarixi vətən kimi qəbul edilir. Bu yaddaşın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri tayfanın müxtəlif tarixi mərhələlərdə xarici siyasi qüvvələrin təzyiqi qarşısında müqavimət göstərməsi ilə bağlı rəvayət və tarixi məlumatların nəsildən-nəslə ötürülməsidir.
Üç əsr ərzində Albanların qarşısına müxtəlif formalarda eyni tarixi seçim çıxmışdır: tabe olmaq və ya müqavimət göstərmək.
XVIII əsrdə Yeddisu cunqarların hərbi-siyasi ekspansiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdi. Albanların tarixi yaddaşında Xan Geltə Batırın adı bu müqavimətin simvollarından biri kimi qorunub. Onun nəvəsi Rayımbək Batır isə bu mübarizə ənənəsini davam etdirən tarixi şəxsiyyət kimi təqdim olunur.
Burada diqqətçəkən məqam yalnız hərbi mübarizənin özü deyil. Daha mühüm məsələ torpaqla bağlılığın kollektiv yaddaşda qorunmasıdır. Torpaq yalnız iqtisadi resurs deyil, tayfanın kimliyini müəyyən edən əsas elementlərdən birinə çevrilir.
XIX əsrdə vəziyyət dəyişdi. Bu dəfə təhlükə cunqar hərbi qüvvələrindən deyil, Rusiya imperiyasının bölgədə həyata keçirdiyi müstəmləkə siyasətindən gəlirdi.
Albanların tarixi yaddaşında Zəbey Batırın adı bu dövrün müqavimət simvollarından biri kimi qeyd olunur. Çar administrasiyasının tələblərinə tabe olmaqdan imtina edən Zəbey Batırın ardınca hərbi dəstə göndərilmişdi. O, öz adamları ilə birlikdə sərhədi keçərək Quldacaya getmişdi.
Bu hadisə yalnız bir hərbi qarşıdurma kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada daha dərin sosial-siyasi məna vardır: doğma torpağı itirmək bahasına belə, yad siyasi hakimiyyətin şərtləri ilə yaşamaqdan imtina etmək.
1916-cı il: müqavimətin üçüncü mərhələsi
1916-cı ilin hadisələri Albanların tarixində xüsusi yer tutur.
Birinci Dünya müharibəsinin davam etdiyi bir vaxtda çar hakimiyyəti Mərkəzi Asiyanın müsəlman əhalisindən kişilərin cəbhə xəttinin arxasında yardımçı işlərə cəlb edilməsini tələb etdi. Bu qərar bölgədə ciddi narazılığa səbəb oldu və nəticədə genişmiqyaslı üsyanlar başladı.
Albanların yaşadığı ərazilərdə də müqavimət formalaşdı. Akbeyitdə Alban icmalarının nümayəndələri toplandı. Ağsaqqallar vəziyyətin nəticələrini yaxşı anlayırdılar. Onlar bilirdilər ki, tələbin yerinə yetirilməməsi çar hakimiyyətinin sərt reaksiyasına səbəb ola bilər. Buna baxmayaraq, öz kişilərini göndərməkdən imtina etdilər.
Sonrakı hadisələr faciəvi xarakter aldı.
Cəza dəstələri bölgəyə daxil oldu. Aullar yandırıldı. Ailələr doğma torpaqlarını tərk edərək dağ keçidləri ilə Çinə doğru hərəkət etməyə məcbur oldular. Qarlı dağlarda gecə hərəkət edən insanlar təqib olunmaq qorxusundan od belə yandırmırdılar.
Bu köç böyük insan tələfatı ilə nəticələndi. Çox sayda insan dağlarda həlak oldu.
Tarixə sonradan “Alban üsyanı” kimi daxil olan bu hadisə hərbi baxımdan məğlubiyyətlə nəticələnsə də, kollektiv yaddaş baxımından başqa nəticə yaratdı. Alban kimliyi və torpaqla bağlılıq daha da gücləndi.
Məğlubiyyət və tarixi yaddaş
Tarixdə xalqların taleyini yalnız qazandıqları müharibələrlə ölçmək düzgün deyil. Bəzən məğlubiyyətin özü kollektiv kimliyin formalaşmasında qələbədən daha böyük rol oynayır.
1916-cı ildən sonra sağ qalan Alban ailələrinin bir hissəsi doğma ərazilərinə geri qayıtdı. Onlar dağıdılmış aulların yerində yenidən həyat qurmağa başladılar. Alaçıqlar quruldu, ailələr axtarıldı, məzarlar bərpa edildi.
Bu proses bir mühüm həqiqəti göstərir: torpaqla bağlılıq yalnız siyasi hakimiyyətlə müəyyən olunmur.
Bir imperiya müəyyən əraziyə nəzarət edə bilər, inzibati sərhədləri dəyişə bilər, əhalini köçürə bilər. Lakin kollektiv yaddaşın dəyişdirilməsi daha mürəkkəb prosesdir.
Albanların tarixində üç əsr ərzində üç fərqli siyasi şəraitdə meydana çıxan müqavimət nümunələri məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Cunqarlara qarşı müqavimət.
Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasətinə qarşı müqavimət.
1916-cı il faciəsi.
Üç fərqli dövr, üç fərqli siyasi şərait, lakin oxşar tarixi davranış.
Qafqaz Albaniyası məsələsinə yeni baxış
Məhz burada Qafqaz Albaniyası probleminə qayıtmaq lazımdır.
Qafqaz Albaniyasının tarixi haqqında mövcud elmi ədəbiyyatda müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürülüb. Alban dövlətinin əhalisinin etnik tərkibi, istifadə etdiyi dillər və sonrakı əsrlərdə baş verən etnik-mədəni transformasiyalar hələ də elmi müzakirələrin predmetidir.
Bu məsələyə münasibətdə hər hansı bir etnonimi avtomatik şəkildə müəyyən bir müasir xalqla eyniləşdirmək elmi baxımdan düzgün olmazdı. Eyni zamanda, etnonimlərin tarixi davamlılığını da yalnız müasir siyasi sərhədlər əsasında inkar etmək mümkün deyil.
Bu səbəbdən Alban məsələsi yeni metodoloji yanaşma tələb edir.
Qafqaz Albaniyasının adı ilə Mərkəzi Asiyada yaşayan Alban türk tayfasının adı arasında tarixi-linqvistik və etnoqrafik paralellərin olması ciddi şəkildə araşdırılmalıdır. Bu araşdırma yalnız yazılı mənbələrlə məhdudlaşmamalıdır. Arxeologiya, qədim DNT tədqiqatları, toponimika, etnonimika, dilçilik, antropologiya və şifahi tarix materialları birlikdə təhlil edilməlidir.
Əgər bu araşdırmalar nəticəsində müəyyən tarixi bağlantılar təsdiqlənərsə, Alban etnoniminin Avrasiya məkanındakı yayılması haqqında mövcud təsəvvürlərə yenidən baxmaq lazım gələcək.
Əgər belə bir əlaqə təsdiqlənməzsə belə, bu, Mərkəzi Asiyadakı Alban tayfasının tarixini daha az əhəmiyyətli etmir. Çünki həmin toplumun öz tarixi, kollektiv yaddaşı və etnik identikliyi bu gün də real sosial fakt kimi mövcuddur.
Alban kimliyi və türk tayfa sistemi
Albanların türk tayfası kimi müasir dövrdə mövcudluğu xüsusilə diqqətəlayiqdir.
Türk xalqlarının tarixi yalnız böyük imperiyalar və dövlətlər tarixindən ibarət deyil. Türk dünyasının formalaşmasında tayfa birlikləri, nəsil strukturları, köçəri siyasi təşkilatlanma və kollektiv yaddaş mühüm rol oynayıb.
Bu baxımdan Alban tayfasının bu günə qədər öz adını qoruması ayrıca elmi tədqiqat mövzusudur.
Burada əsas məsələ “Alban” adının sadəcə eyni səslənməsi deyil. Əsas məsələ müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif coğrafiyalarda bu etnonimin hansı sosial, siyasi və etno-mədəni məna daşımasıdır.
Tarixçi üçün sual məhz burada başlayır.
Eyni etnonim müxtəlif coğrafiyalarda necə meydana gəlib?
Bu adın yayılmasında köçlərin, tayfa ittifaqlarının və siyasi transformasiyaların hansı rolu olub?
Qafqaz Albaniyası ilə Mərkəzi Asiya Albanları arasında hər hansı tarixi əlaqə mövcuddurmu?
Və ən əsası:
Nə üçün bu ehtimal digər alternativlərlə eyni səviyyədə elmi araşdırmanın predmetinə çevrilməməlidir?
Bu sualların cavabı əvvəlcədən müəyyən edilmiş siyasi və ya ideoloji nəticəyə uyğunlaşdırılmamalıdır. Əksinə, mənbələr nə deyirsə, nəticə də ona əsaslanmalıdır.
Albanların üç əsrlik tarixi bir tayfanın sadəcə müharibələr tarixindən ibarət deyil. Bu tarix torpaq, yaddaş və kimlik arasında yaranan mürəkkəb münasibətlərin tarixidir.
XVIII əsrdə cunqarlara qarşı müqavimət, XIX əsrdə Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasətinə qarşı çıxış və 1916-cı il faciəsi Alban kollektiv yaddaşında eyni xəttin müxtəlif tarixi mərhələləri kimi görünür.
Onlar hər zaman qalib gəlmədilər.
Lakin torpaqlarını, ölülərini və yaddaşlarını qorumağa çalışdılar.
Bu gün Alban türk tayfası mövcuddur. Onun tarixi yaddaşı yaşayır, adı yaşayır və bu ad Mərkəzi Asiyanın mühüm tarixi-coğrafi məkanlarından biri olan Yeddisu ilə bağlıdır.
Məhz buna görə Qafqaz Albaniyasının tarixini öyrənərkən Alban etnoniminin yalnız Cənubi Qafqaz daxilində deyil, daha geniş Avrasiya kontekstində araşdırılması zəruridir.
Bu yanaşma hazır nəticə verməyə bilər. Lakin elm hazır nəticələrdən deyil, düzgün suallardan başlayır.
Qafqaz Albaniyası məsələsində də ən doğru yol Alban adının bütün tarixi coğrafiyasını araşdırmaqdır.
Çünki bu gün qarşımızda yalnız qədim mənbələrdə adı qalan bir “Alban” anlayışı yoxdur. Qarşımızda öz adını, kollektiv yaddaşını və tarixi kimliyini qoruyub saxlayan canlı Alban türk tayfası var.
Bu reallıq Qafqaz Albaniyası tarixinin yenidən və daha geniş Avrasiya və Ümumtürk kontekstində öyrənilməsi üçün ciddi elmi sual yaradır.
