Türk coğrafiyasında erkən yaşayış məskənləri

Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru

...Mərkəzi Asiyanın ilk böyük mədəniyyət dairəsi olan və e.ə. 2400-cü ildə tənəzzülə uğrayan Afanasiyevo sakinlərinin avropoid irqə mənsub olduğu deyilir.

E. ə. II minilliyin əvvəllərindən Cənubi Sibirdə Afanasyevo mədəniyyətini Okunev mədəniyyəti əvəz etmişdir. M.N.Komarova tərəfindən 1947-ci ildə tədqiq edilən Okunev arxeoloji mədəniyyətini monqoloid irqinə mənsub tayfalar yaratmışlar. Okunev mədəniyyətinin coğrafiyası Yenisey sahillərindən Abakana qədər geniş əraziləri əhatə etmişdir. Bu mədəniyyəti yaradanların əsas təsərrüfat məşğu-liyyəti heyvandarlıq olmuş, metaldan əmək alətlərinin hazırlanmasında geniş isti-fadə edilmişdir. Burada təsərrüfatda daha çox qadın heykəllərinə rast gəlinmişdir.

E. ə. II minilliyin ortalarında qərbdən gələn avropoid irqə mənsub tayfalar okunevçiləri çol-step zolaqlarından dağlara (Altay, Tuva) doğru sıxışdırırlar. Nəticədə, Okunev mədəniyyəti tənəzzülə uğramış və e. ə. II minilliyin ortalarından Cənubi Sibirdə Andronovo arxeoloji mədəniyyəti təşəkkül tapmışdır. Andronovo mədəniyyəti daha geniş areala –Ural ətrafından şərqə, Yeniseyə qədərki düzlərə yayılmışdır. E. ə. XIX yüzillikdən başlayaraq e. ə. XII yüzilliyə qədər davam edən Andronova mədəniyyəti bu günkü Qazaxıstan ərazisini tamamilə əhatə etmişdir. Həmçinin, Türküstanın geniş bozqırlarına yayılması və Sibirin tayqa bölgəsinə da-xil olması da bu mədəniyyətin daha bir xüsusiyyətidir. Okladnikov yazır ki, Andronovo mədəniyyətinin Cənubi Sibirə çatması e. ə. XVI–XIV yüzilliklərə təsadüf edir.

Cənubi Ural ərazisi Tunc dövründə əhalinin sıxlığı ilə müşahidə olunurdu. E. ə. II minilliyin sonlarına doğru burada baş verən quraqlıqla əlaqədar əhalinin sayı kəskin surətdə azalmağa başladı. Sintaşta-Andronovo sakinləri “süt və yağ”ın zənginlik ifadə etdiyini, sığır və at qurban kəsdiklərini, araba istifadə etdiklərini və savaşı müqəddəsləşdirdiklərini söyləyir. Qeyd edək ki, Andronovo mədəniyyətinin davamçıları sak və sarmat tayfaları olmuşlar. Türk tarixçisi Osman Karatay Sin-taşta mədəniyyətinin sahibləri olan sarmat və Andronovonun varisi olan sakaların eyni dili danışdığını və bu dilin farslarla heç bir əlaqəsinin olmadığını qeyd edir. Genetik və dil baxımından Sintaştanın arilərlə heç bir əlaqəsinin olmadığını qeyd edən Karatay ariyanilərə haqlı olaraq belə bir sualla müraciət edir ki, nəyə görə heç kimsə Cənubi Uraldan İrlandiyaya daşınan kurqan mədəniyyətinin İran və Hindis-tana daşınmadığını, buraları istila edən arilərin adətlərini nə üçün qısa yolda tama-milə unutduqları problemini cavablandırmaq istəmir.

Tunc dövrü ərzində əkinçilik mərkəzinin olduğu Cənubi Ural və digər ərazilərdə e. ə. 1600-cü illərdən etibarən Avrasiyada başlayan quraqlıq iqtisadiyyatda əkinçiliyin əhəmiyyətini azaldıb heyvandarlığı önə çıxartdı. Bundan sonra ağırlıq mərkəzi şərqə –Altaya keçməyə başladı. Laypanov və Miziyev bunu e. ə. 1600–1400-cü illərdə Afanasyevo mədəniyyətinin Xakas-Minusin çökəkliyindən Ural ça-yına qədərki dairədə yayılan Andronovo mədəniyyəti ilə çulğalaşdığı və nəticədə dəyişikliyə uğradığını qeyd edir. Buranın mədən təsərrüfatının zənginliyi, xüsusilə dəmirdən geniş istifadə olunması yüksələn inkişafa müsbət təsirlərini göstərdi.

Mərkəzi Asiyanın şərqində, Altay və Tanrı dağlarının əhatəsində formalaşan Karasuq mədəniyyəti (e. ə. XV–VIII əsrlər) Andronovo mədəniyyətinin, bir növ, davamıdır. Ə.Muxtarova bu mədəniyyətin qərbdən və cənubdan gələn tayfalar tərəfindən yaradıldığını, hətta Karasuq mədəniyyətinin Monqolustanda, Cənubi Sibirdə, Qazaxıstanda və Ob çayının yuxarı axarında formalaşdığını qeyd edir. Sinor da “Avrasiyanın qərbindəki türklərin uzaqdan gəlmədiyi” düşüncəsindədir. Xazanov isə bu mədəniyyəti yaradan maldar tayfaların 4 mərhələdən (heyvan bəsləyənlər–yarım köçəri heyvandarlıq–uzun məsafəli heyvandarlıq–köçərilik) keçərək formalaşdığını qeyd edir. Bu ardıcıllığın son mərhələsi e. ə. I minilliyin əvvəlləri, daha dəqiq desək, e. ə. IX əsrdir. Karasuq mədəniyyətinin son mərhələsində yaşanan proseslər, artıq yəhərli ata minən, kəmənddən istifadə edən və alətlərini dəmirdən hazırlayan bir döyüşçü sinfini meydana gətirmişdir. Geri bükülən yayların e. ə. 1200-cü illərə aid olduğu və Karasuq mədəniyyəti üzərindən yayıldığını qeyd etmək lazımdır.

Karasuq filiz mədənləri yüksək məhsuldarlıqlı əmək alətləri və xüsusi tipli silahları ilə şöhrət qazanmışdır. Belə ki, ilk dəfə burada istehsal edilən geri bükülən yayların, üzəngilərin şöhrəti qərbdə Şimali Qafqaza və Ukraynaya, şərqdə Yaponi-ya və Çinə, şimalda isə Yakutiyaya qədər yayılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Cə-nubi Sibir filiz mərkəzi, bütövlükdə Tunc dövrü ərzində Avrasiyanın yaxın və uzaq regionlarına mühüm təsir göstərmişdir.

Karasuq sakinləri oturaq əkinçilik və mədənçiliklə məşğul olub, heyvandarlığı başlıca təsərrüfat sahəsinə çevirmişdilər. Deməli, köçəri maldarlıq bu mədəniy-yətin əsas səciyyəvi cəhətidir. Onlar, əsasən, iri buynuzlu mal-qara, at və qoyun saxlayırdılar. Bu mədəniyyəti e. ə. XV əsrdə Cənubi Sibirdəki (Xakasiya ətrafında) Taqar mədəniyyəti (e. ə. VIII–II əsrlər) davam etdirmişdir. Bu mədəniyyət Yenise-yin orta axarı boyunca geniş yayılmışdır. Bu mədəniyyətin ən səciyyəvi cəhəti ölülərin üzərində kurqanların düzəldilməsidir. Taqar mədəniyyəti təxminən yeddi əsr müddətində (e. ə. X əsr –e. ə. III əsr) davam etmişdir. Ən yüksək inkişaf dövrü isə e. ə. VI–V əsrlərə aiddir. Bu mədəniyyətin daha bir səciyyəvi cəhəti burada çoxlu sayda “heyvan stili” yaxud “Skif Sibir heyvan stili” adlanan əşyaların aşkar edilməsidir. Qeyd edək ki, e. ə. VII–V əsrlərdə Qara dənizin şimal çöllərində yaşayan skiflərdə belə əşyalara rast gəlinmişdir. Fikrimizcə, Andronovo-Karasuq-Taqar mədəniyyətləri silsilə şəklində və zəncirvari olaraq inkişaf etmişdir. Bir vaxtlar bütünlüklə Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropaya hakim olan sakalar da sələfləri olan Andronovo və Karasuq xalqlarının davamçılarıdır.

Aşağı Dunay ərazisində e. ə. IV–III minillikdən qalma 1000-ə qədər kurqan aşkar edilmişdir. Kurqanlarda əksəriyyəti kişi cəsədləri olmaqla qərb-şərq istiqamətlərində ayaqları bükülmüş vəziyyətdə dəfn edilmişdir. Okladnikova görə, bu dəfn adəti Baykalın cənubundakı bölgədə, Karasuk mədəniyyətində də rast gəlinir. Bunların hamısı Qara dənizin şimalındakılarla birlikdə “Yamnaya mədəniyyət çevrəsi” adlanmışdır.

E. ə. I minilliyə aid Cənubi Sibirdə, Tuva ərazisində qədim türklərə məxsus kurqan qəbirlər geniş yayılmışdır. Belə qəbirlərdən biri də 1974-cü ildə aşkara çıxarılmış Arjan şah kurqanıdır. Burada mərkəzi kamerada şah arvadı ilə birgə dəfn edilmiş, ətrafına isə çoxlu zəngin əşyalar qoyulmuşdur. Tapıntılar göstərir ki, şahın libası skif heyvan stilində hazırlanmış, qızıl nişanla bəzədilmişdir. Qeyd edək ki, kurqan hələ qədim dövrdə qarət edilmiş, əsasən, şah qəbri talan edilmişdir. Arjan tapıntıları skif mədəniyyətinin başlanğıc mərhələsinin daha erkən dövrlərə getdiyini deməyə əsas verir.

E. ə. VII–III əsrlər “Altay skif dövrü”nü öyrənmək üçün ən qiymətli mərhələ Pazırıq arxeoloji mərhələsidir. M.P.Qryaznov tərəfindən tapılaraq tədqiq edilən Pazırıq kurqanının laborator analiz nəticəsində 2490 il əvvələ aid edildiyi müəyyən edilmişdir. Kurqandan çoxlu sayda qiymətli əşyalar, o cümlədən dünyada ən qədim xalça tapılmışdır. Bu mədəniyyətin daşıyıcıları, əsasən, köçəri maldarlıqla məşğul olmuşlar. Pazırıq mədəniyyəti “Skif heyvan stili” ilə səciyyələnir ki, bu da e. ə. I minillikdə bütövlükdə, Qara dənizin şimal sahillərində yaşayan tayfaların irandilli yox, türkdilli olmasına dəlalət edir. Xatırladaq ki, tarixşünaslıqda “Skif heyvan stili”, yaxud “Skif-Sibir heyvan stili” adlandırılan bu motiv onunla səciyyələnir ki, əşya bir vəhşi heyvanın (pələng, leopard və s.) ceyranı, dağ keçisinin, yaxud maralı qamarlamış vəziyyətini əks etdirir.

Məlumat üçün qeyd edək ki, kurqanda dünyanın ən qədim xalçası tapılmışdır. Xalçada 1 milyon 250 min ilmək müəyyən edilmişdir. Xaqan xalçaya bükülərək basdırılmışdır. Xoşbəxtlikdən torpaq buz qatı içərisində qaldığından kurqanda çürümə getməmişdir. Arxeoloqlar isə birmənalı şəkildə kurqanın qədim türklərə məxsus olduğunu etiraf edirlər. Beləliklə, ən qədim dövrlərdən e. ə. I minilliyin sonlarına qədərki mərhələdə Turan coğrafiyasında tədqiq olunan arxeoloji mədəniyyətlərin böyük əksəriyyəti erkən türklərə –prototürklərə məxsusdur.

Medianın İnkişafı Agentliyi — Vikipediya