Türk coğrafiyasında erkən yaşayış məskənləri

Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Bəşər tarixinin ən qədim və uzun ömürlü dövrü ibtidai icma quruluşu adlanır. Bu dövr yer kürəsində ilk insanın yaranmasından başlayaraq müxtəlif xalqlarda sinifli cəmiyyətin və dövlətin meydana gəlməsi ilə müxtəlif dövrlərdə başa çatır. Araşdırmalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, 2,5–3 milyon il əvvəl Yer kürəsində ilk insanlar yaranmağa başladı. Təxminən 100 min il qabaq isə Yer kürəsinə soyuqların düşməsi nəticəsində canlı aləm qütblərdən ekvatorial qurşağa doğru çəkilmiş, bu yolla tələf olmaqdan xilas olmuşdur. XIII minilliyə qədər davam edən buzlaşma mərhələsi 4 dövrə (Riss, Menden, Kürs və Virium) bölünmüşdür. XIII minillikdən etibarən Yer kürəsinə istilər düşmüş, buz qatı tədricən əriyərək qütblərə doğru çəkilmiş, beləliklə canlı aləm yenidən təşəkkül tapmağa başlamışdır.

Əmək alətlərinin hazırlanması və ondan istifadə etmək bacarıqlarına görə bəşər tarixi 3 dövrə bölünür: I. Daş dövrü; II. Tunc dövrü; III. Dəmir dövrü. Daş dövrü (Palolit) 3 milyon il əvvəldən başlayaraq e. ə. III minilliyin sonlarına qədər davam etmişdir. Tunc dövrü Türküstan ərazisində e. ə. III minilliyin sonlarından e.ə. I minilliyin əvvəllərinə qədər davam etmişdir. Dəmir dövrü isə qısa bir dövrü –e.ə. I minilliyin əvvəllərinə qədərki dövrü əhatə edir.

Türküstan hələ qədim daş dövründə ən qədim insanların məskən saldıqları ərazilərdəndir. Burada daş dövrünün ayrı-ayrı mərhələlərinə aid açıq və mağara tipli ibtidai insan düşərgələri aşkar edilmişdir. Erkən türklərin formalaşdığı ərazi-lərdə (Ön Asiya, Ürmiya ətrafı, Sibir, Uzaq Şərq, Cənubi Ural, Mərkəzi Asiya, Krım və s.) ən qədim insan izlərinə rast gəlinir. Arxeoloqlar bu ərazilərdə ilk insan-ların 500–300 min il əvvəl yaşadıqlarını və sadə incəsənətlə məşğul olduqlarını qeyd edirlər.

Alt Paleolit dövrünün ən qədim düşərgələri, həmçinin, Azərbaycanda Quruçay dərəsində Azığ mağarası (350–400 min il əvvəl), Qazaxıstanda Boriqazqan, Tonirqazqan, Obalısan (300–200 min il əvvəl); Sarı-Arka (200–150 min il əvvəl); Jaman-Aybat (150 min il əvvəl), Qırğızıstanda On Arça və Xoca Baqirxan-Say (300 min il əvvəl), Türkmənistanda Yanqaca-1 (200–250 min il əvvəl) aşkara çıxarılmışdır. Mərkəzi Asiya və Sibirin Orta Paleolit dövrünə aid ən qədim insan düşərgəsi Altay diyarının Rubsovo rayonu Habrovo kəndi yaxınlığında (100–50 min il əvvəl) müəyyən edilmişdir. 1954-cü ildə S.İ.Rudenko tərəfindən Altayda Mustye dövrünə aid Üst-Kan mağarasında və 1961-ci ildə A.P.Okladnikov tərəfindən Ulalinka çayı yaxınlığında Üst Paleolit dövrünə aid düşərgənin aşkar edilməsi Sibirin Daş dövrünün hələ erkən mərhələsində məskunlaşdığını sübut edir.

Sibirdə qədim və Orta Daş dövrü mədəniyyətləri əsasında Neolit mədəniyyəti təşəkkül tapmış, bu dövrə məxsus abidələr Sibirin hər yerinə yayılmışdır. Belə lokal mədəniyyət abidələri qrupuna Ob mədəniyyəti, Baykal Neolit mədəniyyəti və subarktik Yakut mədəniyyətini misal göstərmək olar.

Neolitin son mərhələsində Orta Yenisey hövzəsində Təzmin arxeoloji mədəniyyəti təşəkkül tapır. Burada Asiyada ən qədim daş heykəllər, daş məbədlər, qayaüstü heyvan rəsmləri həkk olunmuşdur. E. ə. III minillikdə Cənubi Sibir və Altay əhalisinin təsərrüfat həyatında əsaslı dəyişikliklər baş verir. Xüsusilə, Sayan-Altayın dağlıq ərazisində çoxlu mis karxana yerləri aşkar edilmişdir. Filiz mədənləri ilə zəngin olan bu yerlərdə qədim Sibirin ən qədim metal mədəniyyətini özündə əks etdirən Afanasyevo arxeoloji mədəniyyəti formalaşır. Məşhur türkoloq V.V.Rad-lov tərəfindən 1865-ci ildə aşkar edilmiş Afanasyevo mədəniyyəti bir sıra xüsusiyyətləri ilə digər mədəniyyətlərdən fərqlənir. İlk növbədə, burada metaldan daha çox istifadə olunması, əkinçiliyin aparıcı sahələrdən birinə çevrilməsinə təkan vermişdir.

Alt Paleolitin Mustye mərhələsinə aid abidələr daha çox Qərbi Türküstan ərazisində geniş yayılmışdır. Bu abidələr içərisində 1938-ci ildə Özbəkistanın Surxandərya vadisində aşkar edilmiş Deşik-Daş mağarası olduqca əhəmiyyətlidir. Burada 8-9 yaşlı neandertal uşağın skleti aşkar edilmişdir. Qədimliyinə görə bu tapıntı keçmiş SSRİ ərazisində Azərbaycanda Azıx mağarasından və Kırımda Kiik-Kobada tapılmış insan skletləri içərisində üçüncü yerdə durur. Mustye mədəniyyətinin bütün elementlərini özündə birləşdirən digər bir paleolit düşərgəsi 1947-ci ildə Səmərqənd yaxınlığında aşkar edilmiş Amanqutay mağarasıdır. 1939-cu ildə Zarautsay dərəsində Mezolit dövrünün ov səhnələrini özündə əks etdirən qayaüstü abidələr aşkar edilmişdir.

Xəzər dənizinin şərq sahillərində, indiki Türkmənistan ərazilərində Mezolit mədəniyyətinə aid Cəbəl, Kaylı, Dam-Dam və Çeşmə mağaraları aşkar edilmişdir. Mağaralarda Mezolit mədəniyyətinə aid əsas ov alətləri olan ox və yayın tapılması o zaman cəmiyyətdə əhalinin əsasən, ovçuluq, balıqçılıq və yığıcılıqla məşğul olduğunu bir daha sübut edir.

Özbəkistan ərazisində Mezolit dövrü abidələri əsasən, Surxandərya çayı vadisində, Fərqanədə Obişir mədəniyyəti adı altında öyrənilməkdədir. Obişir mədəniyyətinin daşıyıcıları ceyran, cüyür, qaban, canavar ovlayırdılar. Obişir düşərgə-sindən mikrolit ox ucluqları aşkar edilmişdir. Bununla yanaşı, ot və yabanı taxılı biçmək üçün daş oraqdan istifadə edilirdi.

Şimali Qazaxıstan bozqırları da Mezolit dövrü abidələri ilə zəngindir. Xüsusilə, İşim çayı ilə Çaqlin çayı arasında yerləşən ərazilərdə aşkar edilmiş Mezolit düşərgələri Çaqlin mədəniyyəti adı ilə təşəkkül tapmışdır. Çaqlin mədəniyyətinin yaradıcıları xüsusilə, ovçuluq, balıqçılıq və yığıcılıq təsərrüfatları ilə məşğul olmuşdular. Müxtəlif düşərgələrdə yerüstü yaşayış məskənlərinin qalıqlarının tapılması əhalinin oturaq həyata keçdiyini təsdiq edir. Belə evlərdə bir neçə qohum ailədən ibarət kollektiv təsərrüfatların mövcud olması qoşa nigahlı ailələrin qarşı-lıqlı əlaqələrinin inkişafından xəbər verirdi.

Qərbi Türküstanda ən qədim Neolit məskənləri Türkmənistan ərazisində Cəbəl mağarasında və Aşqabaddan 30 km şimalda yerləşən Ceytun adlı ərazidə aşkar olunmuşdur. E. ə. V minilliyə aid Ceytun mədəniyyətinin izləri müasir İranın şimal-şərq ərazilərində də aşkar edilmişdir. Burada arxeoloqlar gil möhrədən və çiy kərpicdən yaşayış evlərinin qalıqlarını tədqiq etmişlər. Əhali əkinçilikdə daha çox süni suvarmadan istifadə etmişdir. Ceytun şəhər məskənlərində aşkarlanan ev qalıqları isə burada qoşa nigahlı ailələrin təşəkkül tapdığını göstərir. Ceytun mədəniyyəti Qərbi Türküstanda Eneolit dövrü erkən əkinçilik mədəniyyətinin inkişafı üçün əsas olmuşdur. Bu mədəniyyət Anau qədim yaşayış məskəninin adı ilə Anau mədəniyyəti kimi səciyyələnir. 1904-cü ildə amerikan arxeoloqu R.Pompellinin rəhbərliyi ilə Anau yaşayış məskənində 4 mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Qeyd edək ki, Anau mədəniyyəti e. ə. V–III minillikdə mövcud olmuş və bir neçə inkişaf mərhələsini əhatə etmişdir. Anau mədəniyyətinin sonrakı inkişaf mərhələsi Namazgahtəpə adlanır. Arxeoloq B.A.Kuftinin rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatlar burada 6 mədəni təbəqəni aşkara çıxarmışdır. Mərkəzi Asiyada ilk naxışlı saxsı qab nümunələri də buradan tapılmışdır. Anau və Namazgahtəpə arxeoloji mədəniyyətləri Türküstan ərazisində ilk oturaq-əkinçi icmalara məxsus olmuşdur.

Bu dövrdə mədəni və iqtisadi tərəqqinin əsas mərkəzlərindən biri də Altun-Təpə abidəsi olmuşdur. Altun-Təpə abidəsi erkən yaşayış məskənkənlərindən olmaqla “zadəganlar məhəlləsi” ilə bərabər geniş, düz xətlə kəsişən küçələri, səliqəli evləri ilə seçilirdi. Burada hündürlüyü 12 m olan pilləli qülləyəbənzər tikilidən, “baş kahinin evindən”, geniş anbarlardan, təsərrüfat tikililərindən və dəfn ansamblından ibarət dini mərkəzin olduğu erkən şəhər tipli yaşayış məskəni mövcud olmuşdur.

Altun-Təpə mədəniyyətinin özünəməxsus səciyyəvi cəhətlərindən biri də gil heykəlciklərdir. Heykəlciklərin böyük əksəriyyətini qadın fiqurları təşkil edir. Altun-Təpə materialları burada həyat tərzinə görə əhalinin üç təbəqəyə bölündüyünü göstərir. Birinci təbəqəyə sıravi icma üzvləri (əkinçi və maldarlar), ikinci təbəqəyə fərdi təsərrüfata malik olanlar, üçüncü təbəqəyə isə cəmiyyətin ən yuxarı təbəqəsini təşkil edən kahinlər və icma başçıları təşkil edirdilər.

E. ə. IV–III minilliklərdə Amudərya çayının aşağı axarında Neolit dövrünə aid təşəkkül tapmış Kelteminar mədəniyyəti öyrənilmişdir. Bu mədəniyyətin yaradıcılarının taxta və qamışdan tikilən qövsvari evləri daha çox diqqəti cəlb edir. Burada əhali, əsasən, oturaq həyata keçmiş, saxsı gil qablardan müxtəlif bəzək əşyaları hazırlanırdı. Bu zaman cəmiyyətdə patriarxat qəbilə quruluşu mövcud olmuşdur.

Kelteminar mədəniyyətinin Tezabağyab mədəniyyəti ilə əvəz olunduğu Öz-bəkistanın Tunc dövrü abidələri zənginliyi ilə seçilir. Oturaq həyata keçid prosesində əhali, əsasən, kobud saxsı məmulatlar istehsal edirdilər. Bu mədəniyyətin dava-mı olaraq Tunc dövründə Suarcen mədəniyyəti təşəkkül tapır. Daha geniş arealda aparılan tədqiqatlar e. ə. II minilliyin sonu – I minilliyə aid süni suvarma sistemlə-rinin qalıqları aşkar edilmişdir. Bu, bəhs olunan dövrdə həmin ərazidə əkinçiliyin inkişaf etdiyini əyani şəkildə sübut edir.

Qazaxıstan ərazisində aşkar edilmiş ən qədim Tunc dövrü abidələri Afanasyevo arxeoloji mədəniyyəti əsasında öyrənilir. Bu mədəniyyətin izləri haqqında ilk məlumat məşhur türkoloq V.V.Radlov tərəfindən 1865-ci ildə verilmişdir. Qeyd edək ki, Neolit dövrünün sonlarında Afanasyevo dalğası ilə Altaya doğru irəliləyən Cənubi Ural əhalisi Son Tunc dövründə Andronovo əhalisinin də qatılması ilə Mərkəzi Asiyanın şimalı ilə Cənubi Sibirin əhalisi, çox güman ki, prototürk dillərində danışırdılar və bu dillər Ural-Altay bölgəsi dillərinə daha yaxın idilər. Osman Karatay baş verən prosesləri ümumiləşdirərək qeyd edir ki, “beləliklə vaxt sürətli şəkildə Cənubi Uralda formalaşan dil və mədəniyyətin bütün bozqıra yazyılmasına yol açmışdır”. Firudin Ağasıoğlu isə “prototürk dili harada meydana çıxıbsa, ora türklərin ana yurdudur” fikrindən çıxış edərək Zaqroş bölgəsindən Urmiya gölü hövzəsinə daxil olan ərazilərdəki qədim və yerli xalqları prototürklər hesab edir.

İlk dəfə metaldan geniş istifadə olunan Afanasyovo mədəniyyətində mis və qızıldan hazırlanan bəzək əşyalarına (sırğa, qolbağ və s.) daha çox rast gəlinmişdir. Burada əhali əkinçiliklə yanaşı, saxsı qab nümunələrinin hazırlanması texnologi-yası ilə daha çox məşğul olmuşdur. Antropoloji baxımdan Afanasyevo sakinləri Avrasiyanın avropoid tayfalarının ucqar şərq qolu hesab edilir. Mərkəzi Asiyanın ilk böyük mədəniyyət dairəsi olan və e.ə. 2400-cü ildə tənəzzülə uğrayan Afanasiyevo sakinlərinin avropoid irqə mənsub olduğu deyilir.

E. ə. II minilliyin əvvəllərindən Cənubi Sibirdə Afanasyevo mədəniyyətini Okunev mədəniyyəti əvəz etmişdir. M.N.Komarova tərəfindən 1947-ci ildə tədqiq edilən Okunev arxeoloji mədəniyyətini monqoloid irqinə mənsub tayfalar yaratmışlar. Okunev mədəniyyətinin coğrafiyası Yenisey sahillərindən Abakana qədər geniş əraziləri əhatə etmişdir. Bu mədəniyyəti yaradanların əsas təsərrüfat məşğu-liyyəti heyvandarlıq olmuş, metaldan əmək alətlərinin hazırlanmasında geniş isti-fadə edilmişdir. Burada təsərrüfatda daha çox qadın heykəllərinə rast gəlinmişdir.

E. ə. II minilliyin ortalarında qərbdən gələn avropoid irqə mənsub tayfalar okunevçiləri çol-step zolaqlarından dağlara (Altay, Tuva) doğru sıxışdırırlar. Nəticədə, Okunev mədəniyyəti tənəzzülə uğramış və e. ə. II minilliyin ortalarından Cənubi Sibirdə Andronovo arxeoloji mədəniyyəti təşəkkül tapmışdır. Andronovo mədəniyyəti daha geniş areala –Ural ətrafından şərqə, Yeniseyə qədərki düzlərə yayılmışdır. E. ə. XIX yüzillikdən başlayaraq e. ə. XII yüzilliyə qədər davam edən Andronova mədəniyyəti bu günkü Qazaxıstan ərazisini tamamilə əhatə etmişdir. Həmçinin, Türküstanın geniş bozqırlarına yayılması və Sibirin tayqa bölgəsinə da-xil olması da bu mədəniyyətin daha bir xüsusiyyətidir. Okladnikov yazır ki, Andronovo mədəniyyətinin Cənubi Sibirə çatması e. ə. XVI–XIV yüzilliklərə təsadüf edir.

Cənubi Ural ərazisi Tunc dövründə əhalinin sıxlığı ilə müşahidə olunurdu. E. ə. II minilliyin sonlarına doğru burada baş verən quraqlıqla əlaqədar əhalinin sayı kəskin surətdə azalmağa başladı. Sintaşta-Andronovo sakinləri “süt və yağ”ın zənginlik ifadə etdiyini, sığır və at qurban kəsdiklərini, araba istifadə etdiklərini və savaşı müqəddəsləşdirdiklərini söyləyir. Qeyd edək ki, Andronovo mədəniyyətinin davamçıları sak və sarmat tayfaları olmuşlar. Türk tarixçisi Osman Karatay Sin-taşta mədəniyyətinin sahibləri olan sarmat və Andronovonun varisi olan sakaların eyni dili danışdığını və bu dilin farslarla heç bir əlaqəsinin olmadığını qeyd edir. Genetik və dil baxımından Sintaştanın arilərlə heç bir əlaqəsinin olmadığını qeyd edən Karatay ariyanilərə haqlı olaraq belə bir sualla müraciət edir ki, nəyə görə heç kimsə Cənubi Uraldan İrlandiyaya daşınan kurqan mədəniyyətinin İran və Hindis-tana daşınmadığını, buraları istila edən arilərin adətlərini nə üçün qısa yolda tama-milə unutduqları problemini cavablandırmaq istəmir.

Tunc dövrü ərzində əkinçilik mərkəzinin olduğu Cənubi Ural və digər ərazilərdə e. ə. 1600-cü illərdən etibarən Avrasiyada başlayan quraqlıq iqtisadiyyatda əkinçiliyin əhəmiyyətini azaldıb heyvandarlığı önə çıxartdı. Bundan sonra ağırlıq mərkəzi şərqə –Altaya keçməyə başladı. Laypanov və Miziyev bunu e. ə. 1600–1400-cü illərdə Afanasyevo mədəniyyətinin Xakas-Minusin çökəkliyindən Ural ça-yına qədərki dairədə yayılan Andronovo mədəniyyəti ilə çulğalaşdığı və nəticədə dəyişikliyə uğradığını qeyd edir. Buranın mədən təsərrüfatının zənginliyi, xüsusilə dəmirdən geniş istifadə olunması yüksələn inkişafa müsbət təsirlərini göstərdi.

Mərkəzi Asiyanın şərqində, Altay və Tanrı dağlarının əhatəsində formalaşan Karasuq mədəniyyəti (e. ə. XV–VIII əsrlər) Andronovo mədəniyyətinin, bir növ, davamıdır. Ə.Muxtarova bu mədəniyyətin qərbdən və cənubdan gələn tayfalar tərəfindən yaradıldığını, hətta Karasuq mədəniyyətinin Monqolustanda, Cənubi Sibirdə, Qazaxıstanda və Ob çayının yuxarı axarında formalaşdığını qeyd edir. Sinor da “Avrasiyanın qərbindəki türklərin uzaqdan gəlmədiyi” düşüncəsindədir. Xazanov isə bu mədəniyyəti yaradan maldar tayfaların 4 mərhələdən (heyvan bəsləyənlər–yarım köçəri heyvandarlıq–uzun məsafəli heyvandarlıq–köçərilik) keçərək formalaşdığını qeyd edir. Bu ardıcıllığın son mərhələsi e. ə. I minilliyin əvvəlləri, daha dəqiq desək, e. ə. IX əsrdir. Karasuq mədəniyyətinin son mərhələsində yaşanan proseslər, artıq yəhərli ata minən, kəmənddən istifadə edən və alətlərini dəmirdən hazırlayan bir döyüşçü sinfini meydana gətirmişdir. Geri bükülən yayların e. ə. 1200-cü illərə aid olduğu və Karasuq mədəniyyəti üzərindən yayıldığını qeyd etmək lazımdır.

Karasuq filiz mədənləri yüksək məhsuldarlıqlı əmək alətləri və xüsusi tipli silahları ilə şöhrət qazanmışdır. Belə ki, ilk dəfə burada istehsal edilən geri bükülən yayların, üzəngilərin şöhrəti qərbdə Şimali Qafqaza və Ukraynaya, şərqdə Yaponi-ya və Çinə, şimalda isə Yakutiyaya qədər yayılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Cə-nubi Sibir filiz mərkəzi, bütövlükdə Tunc dövrü ərzində Avrasiyanın yaxın və uzaq regionlarına mühüm təsir göstərmişdir.

Karasuq sakinləri oturaq əkinçilik və mədənçiliklə məşğul olub, heyvandarlığı başlıca təsərrüfat sahəsinə çevirmişdilər. Deməli, köçəri maldarlıq bu mədəniy-yətin əsas səciyyəvi cəhətidir. Onlar, əsasən, iri buynuzlu mal-qara, at və qoyun saxlayırdılar. Bu mədəniyyəti e. ə. XV əsrdə Cənubi Sibirdəki (Xakasiya ətrafında) Taqar mədəniyyəti (e. ə. VIII–II əsrlər) davam etdirmişdir. Bu mədəniyyət Yenise-yin orta axarı boyunca geniş yayılmışdır. Bu mədəniyyətin ən səciyyəvi cəhəti ölülərin üzərində kurqanların düzəldilməsidir. Taqar mədəniyyəti təxminən yeddi əsr müddətində (e. ə. X əsr –e. ə. III əsr) davam etmişdir. Ən yüksək inkişaf dövrü isə e. ə. VI–V əsrlərə aiddir. Bu mədəniyyətin daha bir səciyyəvi cəhəti burada çoxlu sayda “heyvan stili” yaxud “Skif Sibir heyvan stili” adlanan əşyaların aşkar edilməsidir. Qeyd edək ki, e. ə. VII–V əsrlərdə Qara dənizin şimal çöllərində yaşayan skiflərdə belə əşyalara rast gəlinmişdir. Fikrimizcə, Andronovo-Karasuq-Taqar mədəniyyətləri silsilə şəklində və zəncirvari olaraq inkişaf etmişdir. Bir vaxtlar bütünlüklə Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropaya hakim olan sakalar da sələfləri olan Andronovo və Karasuq xalqlarının davamçılarıdır.

Aşağı Dunay ərazisində e. ə. IV–III minillikdən qalma 1000-ə qədər kurqan aşkar edilmişdir. Kurqanlarda əksəriyyəti kişi cəsədləri olmaqla qərb-şərq istiqamətlərində ayaqları bükülmüş vəziyyətdə dəfn edilmişdir. Okladnikova görə, bu dəfn adəti Baykalın cənubundakı bölgədə, Karasuk mədəniyyətində də rast gəlinir. Bunların hamısı Qara dənizin şimalındakılarla birlikdə “Yamnaya mədəniyyət çevrəsi” adlanmışdır.

E. ə. I minilliyə aid Cənubi Sibirdə, Tuva ərazisində qədim türklərə məxsus kurqan qəbirlər geniş yayılmışdır. Belə qəbirlərdən biri də 1974-cü ildə aşkara çıxarılmış Arjan şah kurqanıdır. Burada mərkəzi kamerada şah arvadı ilə birgə dəfn edilmiş, ətrafına isə çoxlu zəngin əşyalar qoyulmuşdur. Tapıntılar göstərir ki, şahın libası skif heyvan stilində hazırlanmış, qızıl nişanla bəzədilmişdir. Qeyd edək ki, kurqan hələ qədim dövrdə qarət edilmiş, əsasən, şah qəbri talan edilmişdir. Arjan tapıntıları skif mədəniyyətinin başlanğıc mərhələsinin daha erkən dövrlərə getdiyini deməyə əsas verir.

E. ə. VII–III əsrlər “Altay skif dövrü”nü öyrənmək üçün ən qiymətli mərhələ Pazırıq arxeoloji mərhələsidir. M.P.Qryaznov tərəfindən tapılaraq tədqiq edilən Pazırıq kurqanının laborator analiz nəticəsində 2490 il əvvələ aid edildiyi müəyyən edilmişdir. Kurqandan çoxlu sayda qiymətli əşyalar, o cümlədən dünyada ən qədim xalça tapılmışdır. Bu mədəniyyətin daşıyıcıları, əsasən, köçəri maldarlıqla məşğul olmuşlar. Pazırıq mədəniyyəti “Skif heyvan stili” ilə səciyyələnir ki, bu da e. ə. I minillikdə bütövlükdə, Qara dənizin şimal sahillərində yaşayan tayfaların irandilli yox, türkdilli olmasına dəlalət edir. Xatırladaq ki, tarixşünaslıqda “Skif heyvan stili”, yaxud “Skif-Sibir heyvan stili” adlandırılan bu motiv onunla səciyyələnir ki, əşya bir vəhşi heyvanın (pələng, leopard və s.) ceyranı, dağ keçisinin, yaxud maralı qamarlamış vəziyyətini əks etdirir.

Məlumat üçün qeyd edək ki, kurqanda dünyanın ən qədim xalçası tapılmışdır. Xalçada 1 milyon 250 min ilmək müəyyən edilmişdir. Xaqan xalçaya bükülərək basdırılmışdır. Xoşbəxtlikdən torpaq buz qatı içərisində qaldığından kurqanda çürümə getməmişdir. Arxeoloqlar isə birmənalı şəkildə kurqanın qədim türklərə məxsus olduğunu etiraf edirlər. Beləliklə, ən qədim dövrlərdən e. ə. I minilliyin sonlarına qədərki mərhələdə Turan coğrafiyasında tədqiq olunan arxeoloji mədəniyyətlərin böyük əksəriyyəti erkən türklərə –prototürklərə məxsusdur.

Medianın İnkişafı Agentliyi — Vikipediya