AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun
Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir
fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, dos., dr. Faiq Ələkbərli
III Yazı
Əslində Türk fəlsəfəsindəki həqiqətçi, tərəqqiçi olmaq məsələsi Tanrıya, Dünyaya və İnsana münasibətdə özünü açıq şəkildə büruzə verməkdədir. Türk təlimlərinin ümumi mahiyyətində Tanrı, Dünya və İnsan bir bütün kimi götürüldüyü üçün burada qədərçilik, xəyalçılıq ya yoxdur, ya da çox zəif şəkildədir. Buna səbəb də, Türk fəlsəfəsində İnsana baxışın özünün Tanrı və Dünya gerçəkliyi ilə uzlaşdırılmasıdır.[1]
Böyük Türk filosofu Əli bəy Hüseynzadə məhz bu fəlsəfəyə əsaslanaraq yazır ki, İslam coğrafiyasının ən ağrılı yeri olan “İran”da hind məzhəbləri buddizmlə brəhmənizm zərdüştliyə, xristianlıq maniliyə çevrilmiş, Yunan və Roma cümhuriyyətçiliyi də icmaya əsaslanan İslam Xilafətçiliyi diktaturasına dönüşmüşdür.[2] Onun fikrincə, bütün bunlara əsas səbəb Hind məzhəblərindən qaynaqlanan zərdüştlüyün, onun “xeyir və şər” nəzəriyyəsinin bu və ya digər formada xristianlığı, cümhuriyyətçiliyi, xilafətçiliyi-islamçılığı yavaş-yavaş içdən öz təsiri altına salması olmuşdur: “Əsasən, İrandan məzhəb iqtizası olaraq heç bir fərdin Avropada və sair biladi-mütəmədinədə təhsili-elmə getməyə haqqı yoxdur. Çünki Zərdüştün “pak və napak” nəzəriyyəsi bu gün mübaliğəyə uğrayaraq, bu nəzəriyyəyə görə bir qaç milyon müsəlmandan başqa məxluqüllah olan bir milyard yarım bəşəriyyətin qaffəsi əhli-kitabda daxil olduğu halda murdardır. Bakterologiya elminin “asepsi və antisepsi” nəzəriyyələrindən bixəbər olan İranın “pak və napak” fərziyyəsi şayani-heyrətdir: Bu fərziyyəyə görə qırx-əlli kəlin, qoturun, keçəlin girib çıxdığı hovuzun suyu pak ədd olunduğu halda, təqdirxananın o mikrobsuz, rüsubsuz bərraq suları napak və murdar hesab olunuyor”.[3]
Ə.Hüseynzadənin burada ifadə etdiyi əsas məsələ zərdüştlüyün İslam dini, xüsusilə də onun şiə məzhəbçiliyi daxilində yeni bir forma alaraq yaşamağa davam etməsi idi. Bizcə, irandilli xalqlar zərdüştlüyün şiəlik daxilində bu formada “İran”da davam etməsinə əsasən qarşı olmasalar da, ancaq eyni sözləri Türk və Ərəb xalqları ilə bağlı demək doğru olmazdı. Çünki zərdüştlüyün şiəlik daxilində bu cür təzahürü irandilli xalqların milli adət-ənənələrinə uyğundur, nəinki ərəblər və türklərin dini-fəlsəfi təlimlərinə. Bunu, o zaman yaxşı dərk edən Ə.Hüseynzadə hər kəsin anlayacağı bir şəkildə yazırdı: “Biz zatən şübhə etmiyorduq ki, bəzi iranilərdə İslama islamiyyət nəzərilə baxmağa istedad yoxdur. Çünki “Atavizm”ə (irsiyyəti-bəidə) icabatı ilə əfkar və mənəviyyatları ərəbin, türkün zərbeyi-islahlarına rəğmən fürsi qədim mədəniyyətindən xilas olmamışdır”.[4]
Ə.Hüseynzadənin yazdığı kimi, bu gün türklərin, o cümlədən Azərbaycan türklərinin Yaz bayramında təbiət ünsürləri (od, su, torpaq və hava) ilə bağlı keçirdiyi mərasimlərin kökü, mənşəyi də zərdüştlüyə deyil, tanrıçılığa, qamlığa gedib çıxır.[5] Ə.Hüseynzadə Türk fəlsəfəsinin özünəməxsusluğunu İslam dininə tapınmış Türk xalqlarının həm müsəlman aləminin mühüm bir istinadgahına çevrilməsini, həm də öz tayfa və milliyyətlərini, adət-ənənələrini qoruyub-saxlamasını, bu zaman ərəblərdən (samilərdən) və iranlılardan (ariyanlardan) fərqliliklərində görməkdədir. Ona görə buna birinci səbəb ərəblər kimi türklərin də böyük bir millət olub, eyni zamanda Ərəbistandan uzaq yaşamaları göstərilsə də, əsas ikinci səbəbdir ki, türklərin dilinin əsasını Turan dil ailəsi, ərəblərin dilini isə Sami dil ailəsi təşkil edir.[6] Bu məsələ ilə bağlı Azər Turan yazır: “Tarixən bir dində qərar tuta bilməyən türklərin etiqad dünyasında davamlı sabitlik islamiyyətin zühurundan sonra baş verdi. Başqa dinlərə meyil etməyən türklər milli kimliklərini, etnik yapılarını yalnız İslam dininin vasitəsilə qoruya bildilər, digər tərəfdən də islamlaşsalar da ərəbləşmədilər. İslamı qəbul edəndən sonra milliyyətlərini qoruya bilməyib ərəbləşən Şimali Afrika, Suriya və Mesopotomiya (Əlcəzirə) xalqlarından fərqli olaraq, türklərin öz milli varlığını qoruyub saxlaya bilməsinin tək səbəbini Ə.Hüseynzadə hər şeydən əvvəl, Türk dilinin qüdrətində görürdü. Əli bəyin qənaətinə görə, Turan və Saminin siyasi və məfkurəvi çarpışması öncə dil meydanında baş verib. Türk dilinin qaydası Sami dillərinin qaydasına o qədər zidd olub ki, Saminin qamusundan, lüğətindən götürdüyü gen-bol sözlərə rəğmən, Turanın ahəngi Saminin ahəngini həzm edə bilməyib”.[7] Deməli, Hüseynzadə birmənalı şəkildə Turanın Ariyanlar və Samilərlə yanaşı, böyük bir əzəmətə malik olmasını ifadə etmişdir.
Ümumiyyətlə, böyük mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadə “Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir” əsərində “Turan xalqları”, “Turan dilləri”, “Turan irqi” nəzəriyyəsini müdafiə etmiş, [8] Türk xalqlarının Arilərdən öncə Sami xalqlarıyla münasibətlərinə diqqəti çəkmişdir.[9] Samilərdən sonra türklərin daha çox münasibətdə olduğu isə iranlılar olmuşdur. O, “Siyasəti-Fürusət” əsərində də yazırdı ki, Mənuçöhr, Nuzər və Əfrasiyab (Astiyaq) Turan ya da Midiya padşahları olduqları halda, Kirlər, Daralar, Kambizlər isə İran hökmdarları olublar.[10]
Azərbaycan Türk mütəfəkkiri Əhməd bəy Ağaoğlu “İran və inqilabı” əsərində yazırdı ki, Zərdüştün “Zənd Avesta”sı istisna olmaqla İran mədəniyyəti əsasən, Türk hakimiyyətləri dövründə inkişaf etmişdir: “Ondan əvvəlki dövrlərdə İranın vermiş olduğu yeganə əsər Zərdüştün “Zənd Avesta”sı ilə pəhləvi lisanındakı, ikinci dərəcəli dini mahiyyətli yazılardır”.[11] O, çox doğru yazırdı ki, biz əxlaqi örnəklərimizi Şirazdan, İsfahandan almaqdan, zərdüşti ənənələrlə tərbiyə edilməkdən, aryançılıqdan imtina etmədikcə İslam Şərqindən, o cümlədən Türk dünyasından inkişaf gözləmək çətindir. Deməli, Ə.Ağaoğlu da Ə.Hüseynzadə kimi İslam Şərqinin, xüsusilə də onun aparıcı nüvəsi olan Türkün ruhuna ciddi sirayət etmiş zərdüştliyi, iranizmi görür və onların aradan qaldırlmasını vacib sayırdı: “Biz örnəklərimizi Şirazdan və İsfahandan alırız. Avropa isə əski Yunanıstanla əski Romadan alır. Biz zərdüştilərin ənənələriylə tərbiyə edilirik. Onlarsa əflatunların, aristotellərin, solonların ənənələriylə. Biz Fərri-Yəzdan (Allahın həşəmətinin timsalı) və yarı allahlar önündə qənaət, təslim və rizaya təhəmmül və susmaya qəlbimizi bağlarkən, onlar önlərində böyük bir hürriyyət dastanının haqq və ədalət tarixinin, altın səhifələrini qeyd edirlər. Biz, Daralar ilə düşüb qalxarkən, onlar Sokratlardan ilham alırlar”.[12]
Gördüyümüz kimi, bu coğrafiyadakı Türk xalqları üçün üç minillik “Ariyan” və zərdüştilik bəlası mövcuddur ki, bundan qurtulmaq heç də asan deyildir. Türk xalqlarının xeyli bir qismi, üç minillik ərzində Ariyançılıq və zərdüştlükdən qurtulmaq üçün müxtəlif üsullara əl atmış, yəni hərbi savaşlardan tutmuş müxtəlif dini-fəlsəfi ideyalara da müraciət etmişdir. Bizcə, hazırda “İran” adlanan bölgədə yaşayan türklərin zaman zaman milli dini-fəlsəfi təlimlərini (tanrıçılığı, qamlığı, qorqudçuluğu və b.) saxlamaqla yanaşı İudaizmə, Xristianlığa, İslama üz tutmalarında zərdüştlikdən uzaq durmaq məsələsi heç də az rol oynamamışdır. Ağaoğlu yazırdı: “Nə qəribədir ki, İslam mədəniyyəti Roma və Yunanla təmas edərkən və ondan fəlsəfəni və müsbət bilimlərə aid bilgiləri alarkən Yunan ədəbiyyatı ilə Roma hüququna tamamilə yabançı qalmışdır. Yunan fəlsəfəsindən və elmlərindən ilham alaraq bunca incə, dərin, əsərlər vücuda gətirən İslam fikir adamları, yunan əski ədəbiyyatı ilə Romanın hüquq xəzinəsini görməmişlər. Halbuki haqqdan və hürriyyətdən ilham alan bu ədəbiyyatla bu hüquq, İslam əsaslarına İran ənənələrindən daha ziyadə uyardı və daha ahəngli olardı. İcmai-ümməti əsas tutaraq hökumətin binasını ləldən ziyadə istəmiş və hökumət yetkisini tamamilə cəmiyyətə əmanət edərək nəzarəti də ona təslim etmiş olan İslamiyyət Fərri-Yəzdan, Allahın kölgəsinə bənzərləri kimi Zərdüşt nəzəriyyələrinə tamamilə yabançı və qarşıydı. Əflatunla daha uyğun və ahəngliydi. Fəqət yazıq ki, iş əksinə olmuşdur. Fərri-Yəzdan nəzəriyyələri islamiyyətə qalib gəldiyi kimi yunan və Roma xəzinələrini də İslamın gözündən saxlamışdır”.[13]
[1] Mallayev N. O’zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: O’qituvchi, 1976, s.13; Kasabek A.K., Altaev J.A. Filosofiya tarixı. Almatı, 2017, s.264-265
[2] Hüseynzadə Əli bəy. Qırımızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar. Bakı: Azərnəşr, 1996, s.160
[3] Yenə orada, s.161
[4] Yenə orada, s.181
[5] Hüseynzadə Əli bəy. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Şərq-Qərb, 2007, s. 55
[6] Yenə orada, s.57
[7]Turan Azər. Əli bəy Hüseynzadə (həyatı, mübarizəsi, yaradıcılığı və şəcərəsi). Bakı, “Letterpress”, 2014, s.96-97
