Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
Xəzər etnosunun formalaşması və dövlətin yaranması
Türk tayfalarının oğuz-qıpçaq qrupuna mənsub olan xəzərlərin etnik və siyasi tarixi çox zəngindir. Orta əsrlər Bizans və ərəb müəlliflərinin əsərlərində xəzərlər, birmənalı olaraq türk tayfası kimi qeyd edilir. Xəzərlər isə özlərini uqor, avar, ğuz, barsil, onoqur, bolqar və savirlərlə əqraba sayırlar. Ərəb müəllifləri İstəxri və İbn Hövqəl “bolqar dili xəzər dilinə bənzəyir” şəklində açıqlamalar vermişdir.
İlk dəfə xəzər adına Moisey Xorenskinin əsərində 193-213-cü illər hadisələri ilə əlaqədar çəkilir. Lakin xəzərlərin hakimiyyət qurduqları coğrafiya üzərindəki varlıqlarını, bölgədə dövlətlərini təsis etdikləri tarixdən daha əvvəlki dövrlərə aparıb çıxaran fərziyələr mövcuddur. O.Karatay bu fərziyələrə istinad edərək e. ə. II əsrdə bölgədə xəzərlərin varlığına rast gəlindiyini yazır.
Xəzərlər haqqında daha etibarlı mənbələr isə VI əsrə aiddir. Ərəb müəlliflərindən Əl Bəlazuri (IX əsr) və İbn əl-Əsir (XII əsr) xəzərlərdən bəhs edərək onların Sasani şahı I Qubadın dövründə (486-531) Gürcüstanı və Azərbaycanı ələ keçirdiklərini, eyni zamanda sasanilərlə xəzərlər asındakı qarşıdurmaların başlanğıcının İranın şimal sərhədlərində savirlərin ən güclü qəbilə olaraq göründüyü dövrə bağladıqlarını yazırlar. M.İ.Artamanov “Xəzər tarixi” əsərində ərəb müəlliflərinə istinadən Qubadın şimaldakı düşmənlərinin xəzərlər olduğunu vurğulasa da, ancaq savirlər haqqında olduqca comərd məlumatlar verən VI əsr Bizans tarixçilərinin bu dövrdə heç bir yerdə xəzər adından bəhs etmədiyini yazır.
Xəzərlər bir tayfa olaraq, İdilin aşağı axarlarında, Don çayı boyu düzlərdə, Dağıstanın şimalında, Xəzərin qərb sahillərindən Sulaka qədər olan ərazilərdə, Qərbdə Donun aşağı axarında və Xəzərin şimalında təşəkkül tapmışdır. M.İ.Artamanov, P.Qolden və Dunlopa görə, xəzərlərin tarix səhnəsinə çıxışı 531-579-cu illər arasında, Sasani hökmdarı I Xosrovun dövründə baş vermişdir. Bizans müəllifi Prokopi isə xəzərlərin suvar türkləri olduğunu yazır. Müəyyən zaman kəsiyində xəzərlər yüksələrək boy birliyi içində önə çıxmış və etnik adını geniş kütlələrə yaymışdır.
VI əsr suriyalı müəllif Efesli İoann “Tarix” əsərində xəzərlərin ata yurdunun Skitiya olduğunu qeyd edir. Müəllif Bizans imperatoru Mavrikinin hakimiyyəti illərində daxili Skitiyadan öz tayfaları ilə birgə üç qardaşın çıxdığını yazır. Onlardan biri Bulqar Roma imperiyasının sərhədlərinə getmiş, ikisi isə alanların Barsiliya adlandırdıqları ölkəsini zəbt etmişlər. Ölkə üzərində yad xalq hökmranlıq etməyə başlayandan sonra oranı 2 qardaşdan böyüyü olan Xazarikin adı ilə xəzərlər adlandırmağa başladılar. Bizans tarixçisi Feofan Nikifor isə xəzərlərin böyük xalq olduğunu və onların Bersiliya ölkəsindən çıxdığını yazır. Bersiliya müasir Dağıstanın şimal ərazilərini əhatə edirdi.
L.N.Qumilyov “Xəzərin kəşfi” əsərində yazır ki, “Xəzərlər işğalçı hunlarla sarmat qadınlarının varisləridirlər və Barsil ökəsində bulqar tayfası olan barsillərlə qonşuluqda yaşayırdılar. Sonradan bunların hər üçü qaynayıb-qarışaraq xəzər xalqına çevrildilər. Barsil ölkəsi Terek və Volqa çayları arasındakı düzənlikdə yerləşirdi”.
Xəzərlərin mənşəyi və tarixi ilə bağlı yeganə tarixi mənbə olması baxımından son dərəcə qiymətli hesab olunan “X əsr yəhudi-xəzər yazışması”nda Xəzər xaqanlığının siyasi və din tarixi, coğrafiyası və qonşu dövlətlərlə münasibətləri ilə bağlı maraqlı məlumatlar öz əksini tapıb. Məktublaşmanın təşəbbüskarı Kardoba xəlifəsi III Adb-ər-Rəhmanın sarayında faktiki olaraq ikinci şəxs sayılan, maliyyə və diplomatik əlaqələrə rəhbərlik edən Xasday ibn Şafrut başqa ölkələrdə olan yəhudi icmalarına himayədarlıq etməyə can atırdı. O, Xorasandan Kardobaya gələn şərq tacirlərindən xəzərlərin varlığı, onların qüdrətli dövlətə malik olmaları və iudaizmi qəbul etmələri haqqında öyrənir. Bu xəbərə son dərəcə təəccüblənən Xasday, əvvəl buna inanmır. Bir müddət sonra isə Kardobaya bizans elçiləri gəlirlər və Xasdayla görüşdükləri zaman, xəzərlərlə bağlı məlumatları təsdiq etməklə yanaşı, bu dövlətin Bizansa yaxın məsafədə yerləşməsi və hazırkı Xəzər hökmdarının adının İosif (Yusif) olduğunu da söyləyirlər. Ümumilikdə, məktubda Xasday ibn Şafrut xaqana 30 sual ünvanlayır və bu sualların hər birinə cavab verməsini xahiş edir. Biz hamımız hökmdar oğlu hökmdarıq!”. Böyük ehtimal ki, məktubu Xasdayın dedikləri əsasında şəxsi katibi Menahem ibn Saruk qələmə almışdır.
Möhtərəm yəhudi Xasday ibn Şafrutun Xəzər hökmdarı İosifə məktubuna cavabında xaqan yazır: “Sən öz məktubunda soruşursan ki, biz hansı xalqdan, hansı tayfadan və nəsildənik (əmələ gəlmişik). Bil ki, biz Yafəsin övladlarının, onun oğlu Toqarmanın oğullarının nəslindənik. Biz hamımız hökmdar oğlu hökmdarıq. Biz əcdadlarımızın şəcərə kitablarından öyrəndik ki, Toqarmanın 10 oğlu olub. Budur onların adları: Aqiyor, Tiras, Avar, Uqin, Biz-l, T-r-na, Xazar, Z-nur, B-l-q-d, Savir”. Qeyd edək ki, tədqiqatçılar məktubda bəzi hərflərin pozulmasını əsas gətirərək (hərflərin yerinə /-/ işarəsi qoyulub) adların bir neçəsinin tam mətnini müəyyənləşdirə bilməyiblər. Sözünə davam edən xaqan “biz Xəzərin oğlanlarından törəmişik: bu (oğullardan) yeddincidir” deyə yazır.
Bizans imperatoru tarixçi Konstantin Baqryanarodnı (X əsr) xəzərlər və onlarla qonşu olaraq yaşayan xalqların yaşamlarını detallı şəkildə araşdırmışdır. Onun Şimali Qafqaz və Qara dənizin şimalında yaşayan xəzərləri və digər türk xalqlarını iskitlər deyə adlandırması olduqca önəmlidir. Əslində bolqarlar kimi xəzərlər də Cənub-Şərqi Avropanın hunlardan əvvəlki türk tayfalarından biri sayılır. R.Özdək Şərqi Avropada ən böyük türk dövlətlərindən birini quran xəzərləri sabar türklərinin davamı hesab edir və xəzər etnonimini “gəzər, sərbəst dolaşır” sözləri ilə eynilik təşkil etdiyini yazır. Mahmud Kaşğarlı xəzər etnonimini sadəcə “türk dünyasında bir yer” olaraq tərif edir. İstəxri “bulqarların dilinin xəzərlərin dilinə bənzədiyini”, Biruni isə bulqar və savarların (yəni İdil Bulqariyasında danışılan sabircə-T.C) dilinin “türkcə ilə xəzərcənin qarışığı” olduğunu söyləyir.
Qərbi Göytürk xaqanlığının Qara dəniz-Xəzər bozqırlarında mövcud olan boyların buraya göytürklərlə birlikdə gəldiklərini və burada güclü tayfa ittifaqları, sonradan dövlət yaratdıqları tarixdən məlumdur. Bu türk boylarına rəhbərlik etmiş xaqanlar Bizans ilə ortaq düşmən olan Ərəb xilafətinə qarşı birgə ittifaq formalaşdırmışdılar. Ancaq VII əsrin ortalarına doğru Qərbi Avrasiyadakı Göytürk fenomeni əvvəlki qüdrətini itirdi və şərqə doğru çəkildi. Peter Qoldenin fikrincə “qüdrətini itirmiş göytürklər özlərindən sonra iki varis dövlət buraxdılar: Xəzər və Bulqar xaqanlıqları. Bu iki köçəri siyasi güc qısa müddət sonra Qara dəniz bozqır bölgəsində hakimiyyət uğrunda mücadiləyə kilitləndilər. Artıq 670-ci illərin sonlarına doğru bundan xəzərlər müzəffər çıxdılar”.
Tarixi mənbələrə görə, gürcü hökmdarı Mirvan (e. ə. 167-123) xəzər hücumlarından qorunmaq üçün Dəryal keçidində istehkam qurmuşdur. F.Ağasıoğlu erməni tarixçisi M.Xorenatsiyə (V əsr) istinadən yazır ki, II əsrin sonu-III əsrin əvvəllərində (193-213) xəzər və barsil boyları birlikdə Alban ölkəsindən keçib, Ərmən (Ərməniyə) torpaqlarına girdilər. Sasani-Bizans müharibələrində əvvəllər Arsak hökmdarlarına kömək edən xəzərlər III-IV əsrlərdə, əsasən, Ərmən ərazisində gedən belə savaşlarda daha çox Bizans ordusuna yardım edirdilər və təbii ki, yolları Azərbaycandan keçirdi.
Tanınmış dilçi alim F.Ağasıoğlunun fikrincə, Xəzər dövlətini quran bəylər göytürk xaqanları sülaləsindən, Aşina soyundan idilər, lakin bütövlükdə xəzərlər miladdan öncə Urmu gölü hövzəsindən çıxan barsil-azər boylarından olub, Xəzərin şimalında məskən salan türklər idi. Xəzərlər müstəqil dövlət qurana qədər saqat (skit), hun və avar türk hökmdarlarına tabe olan boylardan olmuş, zaman-zaman onlarla birlikdə, bəzən də ayrılıqda Alban, İber və Ərmən ərazilərinə yürüşlərdə iştirak etmişdilər.
Qərbi Hun imperiyasının tabeliyində olan xəzərlər Atillanın ölümündən sonra yenidən toparlanıb müstəqil siyasət yeritmək fürsəti əldə etdilər. Hətta 457-ci ildə yollarındakı sasani qarnizonlarını dağıdıb, İran torpaqlarına endilər və oraları yağmalayaraq Azərbaycana qayıtdılar. O zaman Kür-Araz ovalığında məhkəmlənən xəzərlər İberiya, Gürcüstan və Ərməniyə tərəfə basqınlar etdilər. Bundan vahiməyə düşən sasanilər hətta Bizansdan yardım istəmək məcburiyyətində qalmışdı. Bəhs olunan dövrdə Avropanın mərkəzində yaranan Avar xaqanlığı xəzərləri də öz tabeliyinə almışdı. Bundan yararlanmağa çalışan Sasani şahı I Qubad onlardan qorunmaq məqsədilə Dərbəndə qədər çoxlu sayda belə müdafiə istehkamları inşa etdirdi. Ərəb tarixçisi Təbəriyə görə, xəzərlərlə vuruşan I Xosrov Ənuşirəvan onlardan 10 minini Azərbaycanda yerləşdirdi...
(ardı var)
