Sevda Axundova
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin
Sosial məsələlər və ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə
direktor müavini
Müharibə öz mahiyyətinə görə hər zaman ağır humanitar itkilər, dərin mənəvi sarsıntı və ağrı-acılılarla olsa da , qələbə ilə başa çatan mübarizələr xalqların tarixi yaddaşında milli qürur, azadlıq və əzm və siyasətin bariz yer tutur. Tarix boyu Azərbaycan torpaqları fərqli maraqların və xarici təcavüzlərin hədəfinə çevrilmiş, xalqımız dəfələrlə öz suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və milli kimliyini qorumaq naminə mübarizəyə qalxmışlar. B Azərbaycan daim müharibələrin ağır sınaqları ilə yanaşı, qəhrəmanlıq və qələbə nümunələri ilə də yaddaqalandır.
Tariximizin əsas mərhələlərindən birini təşkil edən 44 günlük Vətən müharibəsi 2020-ci il sentyabrın 27-də başlamış və noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə sonlanmışdır. Həmin günlər Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi hərbi nailiyyətlər, xüsusilə noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin azad edilməsi Azərbaycanın müasir tarixində həlledici hadisələrdən sayılır. Elə o gündən etibarən Zəfər Günü kimi təsis edilmiş və milli yaddaşın rəmzinə çevrilmişdir.
27 sentyabr 2020-ci il. Ermənistan Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Çirkin əməllərindən əl çəkməyən, təxribatçı addımlar atan, işğalçılıq və təcavüzkarlıq siyasətini davam etdirən faşist Ermənistan təhlükəsizliyə təhdid olan məqsədlərini bir daha yeritməyə cəhd etdi. Dərhal Azərbaycan Ordusunun kəskin, səlis cavabı ilə qarşılaşdı. Dövlətimiz bir andaca səfərbərolub, dəmir yumruğa çevrildi,çıxış yolunun yalnız savaş olduğuna qərar verdi.
Beləliklə, Qarabağ münaqişəsinin həllində hərb variantına keçildi, Azərbaycan dövləti Vətən müharibəsinə başladı. Bəli, məhz Vətən müharibəsinə. 1994-ci il may ayının atəşkəsindən sonra başlayan, bizi zəfərlərə, qələbələrə səsləyən və aparan ikinci Vətən müharibəsi.
Sentyabrın 27-də Azərbaycan xalqına tarixi müraciətində və Təhlükəsizlik Şurasının iclasındakı çıxışında Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev artıq düşmənə güzəşt olmayacağını, onun layiqli cavabının verildiyini və sonacan veriləcəyini bildirdi. Dövlət başçımız dedi: “Dağlıq Qarabağ məsələsi bizim milli məsələmizdir. Dağlıq Qarabağ məsələsinin həlli bizim tarixi vəzifəmizdir. Mən dəfələrlə demişəm, bu gün də demək istəyirəm, biz bu məsələni elə həll etməliyik ki, Azərbaycan xalqı bundan razı olsun. Biz bunu elə həll etməliyik ki, tarixi ədalət bərpa edilsin. Biz bunu elə etməliyik ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa olunsun”.
Bəli, cəmi bir neçə gün ərzində Azərbaycan Ordusu növbəti zəfər, tarix yazdı. İşğal altında olan Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının 7 kəndi, Goranboy istiqamətində Murov dağı yüksəkliyindəki Murov zirvəsi, Ağdərənin Talış kəndi istiqamətindəki önəmli yüksəkliklər işğaldan azad edilib, nəzarətə götürüldü. Düşmənin 2300-dən çox canlı qüvvəsi məhv edildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı: “Qardaş Türkiyəyə, onun Prezidentinə, mənim qardaşım Rəcəb Tayyib Ərdoğana qətiyyətli mövqeyinə, qardaşlıq mövqeyinə görə bu gün sizin yanınızda sizin adınızdan, bütün Azərbaycan
xalqı adından dərin təşəkkürümü bildirirəm. Çünki əziz qardaşımın çox açıq açıqlamaları və sərt bəyanatları bir daha göstərir ki, Azərbaycan tək deyil. Türkiyə Azərbaycanın yanındadır və Azərbaycan da hər zaman Türkiyənin yanındadır! Mən artıq demişəm, bir daha demək istəyirəm ki, bu qanlı döyüşlər bizim üçün, bütün Azərbaycan xalqı üçün həqiqət anıdır. Biz görürük kim kimdir. Biz görürük ki, bəzi hallarda yaxşı sözlər deyən, yaxşı bəyanatlar verən bəzi tərəflər öz sözünün arxasında durmur. Sözdə bir şey deyilir, əməldə başqa şey edilir. Amma Türkiyə, Pakistan, Əfqanıstan birmənalı şəkildə Azərbaycanı dəstəklədilər...”
Bəli, Qarabağ münaqişəsi başlayandan bu günə kimi birmənalı mövqe ortaya qoyan, Azərbaycanın haqq işini dəstəkləyən, daim onun yanında olan məhz qardaş və dost, canı, qanı, ruhu bir olan Türkiyəmizdir. Ermənistanla heç bir siyasi-diplomatik əlaqə yaratmayan, Qarabağ məsələsində bir an olsun belə tərəddüd etməyən, başqa mövqe sərgiləməyən, bizə sözü, əməli ilə dəstək olan qardaş və dost Pakistandır. Həmçinin Əfqanıstan, Ukrayna hər zaman olduğu kimi, bu gün də Azərbaycanın yanında, haqqı və haqlını müdafiə etməkdədirlər. Bəli, Azərbaycan haqq yolunda, haqq savaşındadır. Bizimlə, haqla olanları da, bizimlə olmayanları, haqqa göz yumanları da unutmuruq, unutmayacağıq.
Cənab Prezidentin də bəyan etdiyi kimi, biz tamamilə haqlıyıq. “Bizim davamız haqq davasıdır. Biz öz prinsipial mövqeyimizdən dönməyəcəyik. Mən bunu bütün beynəlxalq kürsülərdən dəfələrlə demişəm, bu gün də deyirəm ki, biz haqq yolundayıq.”
Azərbaycanın tarixi, coğrafiyası və milli-mənəvi irsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyan Kəlbəcər və Ağdam rayonları xalqımızın çoxəsrlik yaddaşını, zəngin mədəni ənənələrini və doğma torpaqlara bağlılığını özündə yaşadan mühüm bölgələrdəndir. Bu ərazilər təbii sərvətləri, tarixi-memarlıq abidələri, özünəməxsus folkloru və formalaşmış ictimai-mədəni mühiti ilə ölkəmizin milli sərvətlər xəzinəsində xüsusi yer tutur. Lakin Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində hər iki rayonun işğala məruz qalması onların tarixi inkişafına, sosial həyatına və mədəni irsinə ciddi zərbə vurmuşdur. Uzun illər davam edən yurd həsrəti, doğma torpaqlardan məcburi köç və dağıntılar Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında dərin izlər buraxmışdır. 2020-ci ildə Vətən müharibəsi və sonrakı razılaşmalar nəticəsində Kəlbəcər və Ağdamın Azərbaycana qaytarılması isə milli tariximizin mühüm hadisələrindən birinə çevrilmişdir. Bu baxımdan, hər iki rayonun tarixi keçmişinin, təbii-coğrafi xüsusiyyətlərinin, mədəni irsinin, işğal dövründə üzləşdiyi itkilərin və azadlıqdan sonrakı bərpa perspektivlərinin araşdırılması yalnız keçmişin öyrənilməsi deyil, həm də milli yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm elmi və ictimai əhəmiyyət kəsb edir.
Kəlbəcər: təbiət zənginliyi, tarixi irs və dirçəliş perspektivləri
Azərbaycanın zəngin təbii-coğrafi xüsusiyyətləri, tarixi keçmişi və özünəməxsus mədəni mühiti ilə seçilən bölgələrindən biri Kəlbəcərdir. Kiçik Qafqazın dağlıq ərazilərində yerləşən bu rayon əsrarəngiz təbiəti, mineral ehtiyatları, müalicəvi su mənbələri və qədim yaşayış ənənələri ilə Azərbaycanın coğrafi və mədəni irsində mühüm yer tutur. Kəlbəcərin əhəmiyyəti yalnız onun təbii sərvətləri ilə məhdudlaşmır; bölgə həm də xalqın tarixi yaddaşını, folklor ənənələrini və milli-mənəvi dəyərlərini özündə birləşdirən mühüm məkanlardan biridir.
Kəlbəcərin coğrafi mənzərəsi yüksək dağ silsilələri, dərin dərələr, gur sulu çaylar, alp çəmənlikləri və təbii bulaqlarla səciyyələnir. Dəlidağ, Murovdağ, Kəpəz və Qoşqar dağları, Alagöllər, Gəlin qayası və digər təbiət abidələri bölgənin landşaft müxtəlifliyini nümayiş etdirir. Bu ərazilər təbii gözəlliyi ilə yanaşı, ekoloji və turizm potensialı baxımından da əhəmiyyətlidir. Dağlıq relyefin yaratdığı iqlim müxtəlifliyi, zəngin bitki örtüyü və təbii su ehtiyatları Kəlbəcərin regional inkişaf imkanlarını müəyyənləşdirən başlıca amillərdəndir.
Rayonun iqtisadi potensialında mineral ehtiyatlar və mineral sular xüsusi yer tutur. Kəlbəcərin ən tanınmış təbii sərvətlərindən biri olan İstisu mineral suyu uzun illər ərzində həm ölkə daxilində, həm də onun hüdudlarından kənarda şöhrət qazanmışdır. İstisu ərazisində formalaşmış müalicəvi turizm ənənələri bölgənin iqtisadi və sosial həyatına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Buradakı sanatoriya və müalicə müəssisələri insanların sağlamlığının bərpasına xidmət etməklə yanaşı, Kəlbəcərin turizm məkanı kimi tanınmasına da şərait yaratmışdır. Bununla yanaşı, Söyüdlü və digər ərazilərin qızıl yataqları, Ağyataq civə yatağı, mərmər və perlit ehtiyatları rayonun faydalı qazıntılar baxımından zənginliyini göstərir. Bu sərvətlərin səmərəli və ekoloji tələblərə uyğun istifadəsi Kəlbəcərin gələcək iqtisadi inkişafı üçün mühüm imkanlar yarada bilər.
Kəlbəcərin tarixi-mədəni xüsusiyyətləri onun təbii zənginliyi qədər əhəmiyyətlidir. Bölgənin ənənəvi həyat tərzi əsrlər boyu dağ şəraiti, təsərrüfat fəaliyyəti və el-oba münasibətləri ilə formalaşmışdır. Əkinçilik və heyvandarlıq yerli əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri sırasında olmuş, qonaqpərvərlik, qarşılıqlı yardım və el birliyi sosial münasibətlərin mühüm xüsusiyyətlərini təşkil etmişdir. Yay aylarında dağ otlaqlarından istifadə, yaylaq mədəniyyəti və təbiətlə sıx bağlı təsərrüfat ənənələri Kəlbəcərin etnoqrafik irsinin səciyyəvi elementləridir.
Rayonun mənəvi həyatında aşıq sənəti və şifahi xalq ədəbiyyatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kəlbəcər adı çəkiləndə ilk xatırlanan sənətkarlardan biri ustad aşıq Dədə Şəmşirdir. Onun yaradıcılığı Azərbaycan aşıq poeziyasının mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Saz və söz ənənəsi vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülən milli dəyərlər bölgənin mədəni kimliyinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Bu baxımdan Kəlbəcər yalnız təbii sərvətləri ilə deyil, həm də Azərbaycan xalqının mənəvi yaddaşında tutduğu mövqeyə görə fərqlənir.
Akademik Budaq Budaqovun Kəlbəcərin coğrafi mövqeyi və dağlıq relyefi haqqında fikirləri də bölgənin təbii quruluşunun özünəməxsusluğunu ifadə edir. Dağlarla əhatələnmiş ərazi, geniş yaylalar və mürəkkəb relyef Kəlbəcərin həm məskunlaşma, həm də təsərrüfat ənənələrinin formalaşmasına təsir göstərmişdir.
Ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə bölgələrin iqtisadi və sosial inkişafına göstərilən diqqət Kəlbəcərin də təsərrüfat və sosial infrastrukturunun inkişafı baxımından əhəmiyyətli olmuşdur. İstehsal sahələrinin genişləndirilməsi, səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşdırılması və yerli imkanlardan istifadə məsələləri rayonun inkişaf gündəliyində mühüm yer tutmuşdur.
İşğalın nəticələri və tarixi ədalətin bərpası
1993-cü il aprelin 2-də Kəlbəcərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı rayonun tarixində ağır və faciəli mərhələnin başlanğıcı oldu. Əhalinin doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur edilməsi, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və maddi-mədəni irsə vurulan zərər bölgənin sosial və demoqrafik həyatına ciddi təsir göstərdi. Sərt qış və dağlıq ərazinin mürəkkəb şəraiti əhalinin köçünü daha da çətinləşdirdi. Minlərlə insan doğma evindən uzaqda yaşamaq məcburiyyətində qaldı, ailələr ağır mənəvi və sosial sınaqlarla üzləşdi.
İşğal dövründə Kəlbəcər əhalisinin yaşadığı faciələr Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında dərin iz buraxdı. Xüsusilə Başlıbel kəndində baş vermiş hadisələr mülki əhalinin məruz qaldığı zorakılıqların acı nümunələrindən biri kimi yadda qaldı. Doğma torpaqlardan məcburi köçkün düşmüş insanların yurd həsrəti uzun illər davam etdi. Bununla belə, kəlbəcərlilərin öz doğma torpaqlarına qayıtmaq ümidi və milli kimliyə bağlılığı qorunub saxlanıldı.
1996-cı il aprelin 1-də ümummilli lider Heydər Əliyevin Kəlbəcər ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşü işğalın nəticələrinin araşdırılması və məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli baxımından mühüm hadisələrdən biri idi. Həmin dövrdə əhalinin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması məsələsi dövlətin diqqət mərkəzində saxlanılırdı.
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. Müharibədən sonra əldə edilmiş razılaşmaya əsasən, Kəlbəcər rayonu 2020-ci il noyabrın 25-də Azərbaycana qaytarıldı. Bununla da uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların geri qayıdışı üçün tarixi zəmin yarandı.
Kəlbəcərin azad olunması yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası baxımından deyil, həm də tarixi yaddaşın, mədəni irsin və milli-mənəvi bağlılığın yenidən dirçəldilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarşıdakı mərhələdə yaşayış məntəqələrinin bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması, təbii sərvətlərin qorunması və turizm imkanlarının inkişaf etdirilməsi rayonun sosial-iqtisadi həyatının canlandırılmasında əsas istiqamətlərdən olacaqdır...
(Ardı var)
Media istiqaməti: Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi qələbənin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması;
QEYD: Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə çap olunur
