İlham Alməmmədov
Yaradılış, ilahi qüvvə, din və insanın mənəvi məsuliyyəti haqqında düşüncələr
Ön söz
İnsan kimdir? Haradan gəlib və nə üçün yaşayır? Kainat necə yaranıb? Bizi yaradan bir qüvvə varmı? Varsa, onun mahiyyəti nədir? İnsan yaxşı olmaq üçün mütləq hansısa dinə inanmalı, cənnətə ümid etməli, cəhənnəmdən qorxmalıdırmı?
Bu suallar bəşəriyyətin minilliklər boyu cavab axtardığı suallardır.
Mən nə din alimi, nə də kainatın bütün sirlərini bildiyini iddia edən bir insanam. Mən sadəcə düşünən, müşahidə edən, həyat təcrübəsindən nəticə çıxaran və həqiqəti anlamağa çalışan bir insanam.
Mənim üçün düşünmək günah deyil. Əksinə, düşünmək insanın ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biridir.
Əgər mənə ağıl, düşüncə və sual vermək qabiliyyəti verilibsə, nə üçün bunlardan istifadə etməməliyəm?
Məqsədim insanların dini inanclarını mühakimə etmək deyil. Mənim məqsədim insanı düşünməyə, təbiəti anlamağa, öz varlığının mənasını sorğulamağa və ən əsası, yaxşı insan olmağa dəvət etməkdir.
I.Kainat və ilahi qüvvə
Mənim düşüncəmə görə, kainat təsadüfi və mənasız hadisələrin toplusu deyil. O, öz qanunauyğunluqları olan, daim dəyişən, hərəkətdə olan möhtəşəm bir bütövlükdür.
Dağlar, dənizlər, çaylar, meşələr, yağışlar, küləklər, canlılar və cansız varlıqlar bir-biri ilə əlaqəlidir.
Bir meşənin yaşaması üçün suya, torpağa, havaya və günəş işığına ehtiyac var. Çiçəklərin çoxalmasında arıların və başqa tozlandırıcı canlıların mühüm rolu var. Hər bir canlı təbiətin mürəkkəb münasibətlər sistemində iştirak edir.
Mən bu qanunauyğunluqlarda ilahi bir mahiyyət görürəm.
Bəlkə insanlar həmin mahiyyətə Allah, Tanrı və ya başqa adlar veriblər. Bəlkə də bizim sözlərimiz onu tam ifadə etmək üçün kifayət deyil.
Mənim düşüncəmdə ilahi qüvvə kainatdan kənarda dayanıb onu idarə edən insanabənzər bir hökmdar deyil.
İlahi qüvvə kainatın öz varlığında, onun hərəkətində, qanunauyğunluqlarında və bütövlüyündə təzahür edir.
Biz kainatın içindəyik. Kainatın maddələri bizim bədənimizi təşkil edir. Biz ondan ayrı deyilik.
Kainatın niyə mövcud olduğunu isə hələ bilmirik. Mən bilmədiyim bir məsələdə qəti hökm vermək istəmirəm.
II.Kainatın ruhu və yaddaşı
Şair Rüstəm Behrudiyə aid edilən bir fikir mənim düşüncələrimə çox yaxındır:
«Canlı olan hər şeyin ruhu, cansız olan hər şeyin isə yaddaşı var».
Mən bu fikrə belə yanaşıram: kainatda həm canlı, həm də cansız varlıqlar mövcuddur. Onların hamısı bir bütövlüyün hissələridir.
Daşlar milyonlarla ilin izlərini daşıyır. Dağlar Yer tarixinin şahidləridir. Ağacların gövdəsində keçmiş illərin izləri qalır. Canlılar isə həyatın davamlılığını təmin edən proseslərdə iştirak edirlər.
Bəlkə də kainatın yaddaşı dediyimiz şey onun keçmişinin öz daxilində qorunan izləridir.
Mən kainatı fəlsəfi mənada canlı bir bütövlük kimi təsəvvür edirəm. Bu, onun bioloji orqanizm və ya insan kimi şüurlu varlıq olduğunun elmi sübutu deyil. Ancaq mənə təbiətin qarşılıqlı əlaqələrini anlamaq üçün bir düşüncə yolu açır.
III.İnsan kainatın sahibi deyil
İnsan nədir?
İnsan torpaqdan, sudan, havadan və təbiətdə mövcud olan digər maddələrdən formalaşmış canlıdır.
O, dünyaya gəlir, böyüyür, yaşayır və bir gün həyatını başa vurur.
İnsan kainatın sahibi deyil. O, kainatın saysız-hesabsız varlıqlarından biridir.
Bəs nə üçün insan bəzən özünü bütün canlılardan üstün hesab edir? Nə üçün təbiəti yalnız öz mənfəəti naminə istifadə edə biləcəyi sərvət kimi görür?
Mənə görə, insanın ən böyük yanılmalarından biri özünü təbiətdən ayrı və onun üzərində hökmran hesab etməsidir.
Halbuki insanın nəfəs aldığı hava, içdiyi su, qidalandığı torpaq və yaşadığı mühit olmadan onun varlığı mümkün deyil.
İnsan təbiətə hökm etmək üçün deyil, onunla ahəng içində yaşamaq üçün çalışmalıdır.
Bizdən əvvəl də kainat mövcud idi. Bizdən sonra da mövcudluğunu davam etdirə bilər.
Ona görə insan öz müvəqqəti varlığını kainatın mərkəzi hesab etməməlidir.
IV.Dinlər və insanın düşüncə azadlığı
Bəşəriyyətin tarixi bu gün mövcud olan dinlərin tarixindən qat-qat qədimdir.
Müasir elmi araşdırmalar insan növünün yüz minlərlə illik, daha qədim insan əcdadlarının isə milyonlarla illik tarixə malik olduğunu göstərir.
Bu həqiqət məni düşündürür.
Əgər insanlar dinlərdən çox əvvəl mövcud idilərsə, onların həyatını, mənəviyyatını və dünyanı anlamaq cəhdlərini yalnız sonradan meydana çıxmış dini mətnlərlə məhdudlaşdırmaq nə dərəcədə doğrudur?
Mən dinlərin tarixi inkişafını, cəmiyyətlərə təsirini və hakimiyyətlə münasibətlərini araşdırmağın vacib olduğunu düşünürəm.
Tarixdə din bəzən insanların birliyinə, mərhəmətinə və mənəvi inkişafına xidmət edib. Bəzən isə dini inanclardan hakimiyyət, müharibə, ayrı-seçkilik və insanların düşüncələrinə nəzarət məqsədilə istifadə olunub.
Bunları bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Mən heç kimin inancını əlindən almaq istəmirəm. Ancaq heç kimin də dini inancı bəhanə edərək başqa bir insanın düşünmək azadlığını məhdudlaşdırmasını doğru hesab etmirəm.
İnsan sual verməkdən qorxmamalıdır. Çünki sual vermək həqiqəti axtarmağın başlanğıcıdır.
V.Tale, cənnət, cəhənnəm və məsuliyyət
Mən cənnət və cəhənnəmin insanın ölümündən sonra gedəcəyi məkanlar olduğuna inanmıram.
Bu mənim şəxsi fəlsəfi mövqeyimdir.
Məni düşündürən məsələlərdən biri də taleyin əvvəlcədən müəyyən edilməsi ilə insanın məsuliyyəti arasındakı münasibətdir.
Əgər insanın bütün əməlləri əvvəlcədən dəyişməz şəkildə müəyyən edilibsə, onun etdiyi pisliyə görə cəzalandırılmasının ədaləti necə izah oluna bilər?
Bilirəm ki, dini düşüncədə bu məsələyə müxtəlif cavablar verilib. İnsan iradəsini və məsuliyyətini müdafiə edən dini yanaşmalar da mövcuddur.
Mənim üçün isə əsas məsələ başqadır.
İnsan yaxşılığı cənnət qazanmaq üçün etməməlidir. Pislikdən də yalnız cəhənnəm qorxusuna görə çəkinməməlidir.
İnsan yaxşılığı onun doğru olduğunu anladığı üçün etməlidir.
Başqasının haqqını tapdalamamaq, zəifə kömək etmək, ədalətli davranmaq, yalan danışmamaq və təbiəti qorumaq üçün mütləq
fövqəltəbii cəza qorxusuna ehtiyac yoxdur.
İnsanın vicdanı onun əməllərinə istiqamət verə bilməlidir.
VI.İnsan təbiətən yaxşılığa meyillidirmi?
Mən düşünürəm ki, insan dünyaya yaxşı insan olmaq üçün imkanlarla gəlir.
Körpə dünyaya gələndə onda sonradan gördüyümüz mənəm-mənəmlik, tamahkarlıq, hakimiyyət ehtirası və başqalarına üstünlük göstərmək iddiaları hələ formalaşmamış olur.
Sonradan ailə, təhsil, cəmiyyət, yaşadığı mühit, qarşılaşdığı hadisələr və insanların ona münasibəti onun şəxsiyyətinə təsir göstərir.
Əlbəttə, insanın bioloji və irsi xüsusiyyətləri də var. Lakin onun necə insan olmasında tərbiyənin, təcrübənin və şəxsi seçimlərinin böyük rolu olduğunu düşünürəm.
İnsan yaxşı da ola bilər, pis də.
Ancaq insanın düşünmək qabiliyyəti varsa, o, öz əməllərini qiymətləndirməyə və yanlışlarını düzəltməyə çalışmalıdır.
Mənim üçün əxlaqlı insan heç vaxt səhv etməyən insan deyil.
Əxlaqlı insan səhvini görə bilən, başqasının haqqını tanıyan, özünü başqalarından üstün tutmayan və yaxşılığa doğru dəyişməyi bacaran insandır.
VII.Təbiətə və insanlığa qarşı məsuliyyət
Mənim düşüncəmə görə, insanın təbiətə qarşı qəddarlığı onun mənəvi dünyasındakı ciddi problemin göstəricisidir.
Bir insan yalnız şəxsi mənfəəti üçün meşəni məhv edirsə, suyu çirkləndirirsə, canlıların yaşamaq imkanlarını əlindən alırsa, onun öz davranışını yenidən qiymətləndirməsinə ehtiyac var.
Bəzən insanlar var-dövlət toplamağı həyatın əsas məqsədinə çevirirlər.
Halbuki insanın həyatı müvəqqətidir.
Nə qədər sərvət toplamasından asılı olmayaraq, bir gün onun həyatı başa çatacaq.
Bəs geridə nə qalacaq?
Əkdiyi ağaclar, yetişdirdiyi övladlar, yaratdığı faydalı işlər, kömək etdiyi insanlar, qoruduğu təbiət və başqalarının yaddaşında qoyduğu izlər.
Mənim üçün insanın böyüklüyü onun topladığı sərvətin miqdarı ilə deyil, yaşadığı müddətdə insanlığa verdiyi fayda ilə ölçülməlidir.
VIII. Şər, xeyir və insanın seçimi
Təbiətdə fırtınalar, zəlzələlər, daşqınlar və başqa hadisələr baş verir.
Mən bunları kainatın hərəkətdə olan mürəkkəb sisteminin prosesləri kimi görürəm.
Lakin təbiətdə baş verən fəlakətlə insanın bilərəkdən törətdiyi pislik arasında fərq var.
Zəlzələnin insanlara qarşı nifrəti yoxdur. Amma insan başqa bir insana bilərəkdən zərər verəndə mənəvi məsuliyyət məsələsi yaranır.
Mən hesab edirəm ki, insanın pisliyi çox vaxt tamahkarlıqdan, təkəbbürdən, başqalarını özündən aşağı görməkdən və vicdanının səsini dinləməməkdən qaynaqlanır.
İnsan yalnız özünü düşünəndə başqalarının ağrılarını görməməyə başlayır.
Mən isə insanın yaxşılığı seçməli olduğuna inanıram.
Bu, bütün insanların həmişə yaxşı davranacağı demək deyil. Bu, mənim insan qarşısında gördüyüm mənəvi vəzifədir.
IX. İnsan nə üçün yaşamalıdır?
Mən düşünürəm ki, insanın yaşamasının mənası yalnız öz ehtiyaclarını ödəməkdən ibarət olmamalıdır. İnsan yaratmalıdır. İnsan öyrənməlidir. İnsan başqalarına faydalı olmalıdır.
İnsan özündən sonra gələn nəsillərə daha gözəl bir dünya qoymağa çalışmalıdır.
Əgər insan bir ağac əkirsə, bir uşağın təhsilinə kömək edirsə, bir ailənin dolanışığına şərait yaradırsa, bir haqsızlığın qarşısını alırsa, o, yaşadığı dünyaya müsbət təsir göstərir.
Mənim üçün insanın həyatının dəyəri də burada üzə çıxır.
Biz kainatın niyə mövcud olduğunu tam bilməyə bilərik. İnsanlığın bütün sirlərini də aça bilmərik.
Amma bir şeyi dərk edə bilərik: əməllərimizin başqalarına təsiri var.
Ona görə də hər birimiz yaşadığımız müddətdə mümkün qədər faydalı olmağa çalışmalıyıq.
Nəticə: Mənim inandığım yaxşılıq
Mən kainatın mövcudluğunda ilahi bir mahiyyət görürəm. Amma bu mahiyyəti insanların yaratdığı adlarla və təsvirlərlə məhdudlaşdırmaq istəmirəm.
Mən insanın düşünmək, sual vermək və həqiqəti axtarmaq haqqına inanıram.
Mən təbiətin insanın mülkiyyəti deyil, onun varlığının ayrılmaz hissəsi olduğunu düşünürəm.
Mən insanın vicdanlı, ədalətli və mərhəmətli olmalı olduğuna inanıram.
Mən yaxşılıq etmək üçün cənnət vədinə, pislikdən çəkinmək üçün cəhənnəm qorxusuna ehtiyac duymuram.
Mənim üçün ən böyük mənəvi dəyər insanın başqa insana, canlılara və yaşadığı dünyaya münasibətidir.
Bir gün hər birimizin həyatı başa çatacaq.
Bizim var-dövlətimiz, vəzifələrimiz, adlarımız zamanla unudula bilər.
Amma bir insanın həyatına gətirdiyimiz sevinc, etdiyimiz yaxşılıq, yetişdirdiyimiz övladlar, yaratdığımız faydalı işlər və qoyduğumuz mənəvi izlər bizdən sonra da yaşaya bilər.
Mənim düşüncəmə görə, insanın bu dünyadakı ən böyük vəzifəsi yaxşı insan olmaqdır.
Çünki insan dünyaya əbədi yaşamaq üçün gəlmir.
İnsan yaşadığı müddətdə dünyanı bir az da gözəlləşdirmək üçün çalışmalıdır.
25 oktyabr 2026
