Düzgün Atalı
Şərqin ən böyük faciəsi yalnız əsrlər boyu azadlıqdan məhrum edilməsi deyil, həm də əsarəti müqəddəsləşdirən düşüncə tərzinin formalaşmasıdır. İnsan öz ağlını ehkamların hökmünə verəndə, öz iradəsini kor itaətə qurban edəndə, öz həyatını başqalarının müəyyənləşdirdiyi qaydalarla yaşamağa məhkum edəndə əsarət artıq yalnız xarici qüvvə olmur — insanın daxilində kök salır.
Fanatizm insanı özündən uzaqlaşdırır. Ona düşünməyi deyil, inanmağı; sorğulamağı deyil, itaət etməyi; həqiqəti axtarmağı deyil, hazır hökmləri təkrarlamağı öyrədir. Belə bir mühitdə azad düşünən insan təhlükə, sual verən insan günahkar, fərqli düşünən insan isə düşmən kimi qəbul edilir.
Ən dəhşətlisi budur ki, fanatizm insanın azadlığını əlindən almaqla kifayətlənmir, onu öz əsarətinin müdafiəçisinə də çevirir. İnsan özünü məhdudlaşdıran qaydaları müqəddəs sayır, özünə zülm edən düşüncəni həqiqət hesab edir. Beləcə, zəncirlər görünməz olur, əsarət isə mənəvi borc adı altında yaşadılır.
Şərqin tərəqqisinə mane olan əsas problemlərdən biri də budur: keçmişin müəyyən düşüncə qəlibləri dəyişməz həqiqət kimi qorunur, insanın azadlığı isə həmin qəliblərə uyğunlaşmaqla ölçülür. Halbuki heç bir ənənə insanın ləyaqətindən, heç bir ehkam onun düşünmək hüququndan, heç bir ideologiya onun azad yaşamaq haqqından üstün tutula bilməz.
Ənənə insanı zənginləşdirəndə dəyərdir, onu düşüncəsiz təqlidə məhkum edəndə isə maneəyə çevrilir. İnam insana mənəvi güc verəndə şəxsi seçimdir, ağlı susdurub başqalarına hökm etmək vasitəsinə çevriləndə isə azadlığın qarşısında səddir. Mədəniyyət insanı kamilləşdirməlidir, onun düşüncəsini keçmişin qaranlığında həbs etməməlidir.
Şərqin xilasını başqa bir gücün hökmranlığında, bir ideologiyanın digərini əvəz etməsində axtarmaq da çıxış yolu deyil. Bir əsarəti başqa əsarətlə əvəz etmək azadlıq yaratmır. Əsl dəyişiklik insanın öz düşüncəsinə sahib çıxması, öz həyatının məsuliyyətini daşıması və heç bir qüvvəyə onun ləyaqətini tapdalamağa imkan verməməsi ilə başlayır.
Bunun üçün təhsil yalnız məlumat verməməli, düşünmək qabiliyyəti yaratmalıdır. Məktəb itaətkar təqlidçilər deyil, müstəqil düşünən insanlar yetişdirməlidir. Cəmiyyət sual verənləri susdurmaq əvəzinə, sualların doğurduğu həqiqətlərlə üzləşməyi bacarmalıdır. İnsanlar başqalarının hökmləri ilə deyil, ağıl, vicdan və məsuliyyət əsasında yaşamağı öyrənməlidirlər.
Şərqin qarşısında duran əsas sual budur: İnsan keçmişin əsiri olaraq qalacaq, yoxsa öz gələcəyinin yaradıcısına çevriləcək?
Bu sualın cavabı nə təkcə siyasətdə, nə də iqtisadiyyatda gizlənir. Cavab, ilk növbədə, insanın daxilində — onun düşüncəsində, mənəviyyatında və azadlıq iradəsindədir.
Şərq özünü dəyişmək istəyirsə, ilk növbədə, insanı düşünməkdən qorxudan, itaəti fəzilətə, sualı günaha, fanatizmi isə həqiqətə çevirən düşüncə qəliblərini dağıtmalıdır.
Çünki insanın azadlığı onun öz ağlına sahib çıxmasından başlayır. Düşüncənin azad olmadığı yerdə nə həqiqi mənəvi inkişaf, nə də davamlı ictimai tərəqqi mümkündür.
Şərqin gələcəyi fanatizmin qorunmasında deyil, insanın azadlaşmasındadır. İnsan azadlaşmadan cəmiyyət azadlaşa bilməz!
