Siqaret haqqında danışarkən adətən ağciyər xərçəngi, ürək-damar xəstəlikləri, insult və erkən ölüm yada düşür. Bunların heç biri mif deyil. Siqaretin sağlamlığa ciddi zərər verdiyi elmi cəhətdən sübut olunub. Ancaq tibbi araşdırmalarda ilk baxışdan paradoksal görünən başqa nəticələr də var: siqaret çəkmə bəzi xəstəliklərin daha az rast gəlinməsi ilə əlaqələndirilib.
Bu isə “siqaret faydalıdır” demək deyil. Əksinə, alimlər məhz bu qəribə əlaqələrin səbəbini araşdıraraq nikotin və tütün tüstüsündəki bəzi maddələrin orqanizmə təsir mexanizmlərini öyrənirlər.
Siqaretlə bağlı az bilinən elmi faktları təqdim edirik.
Parkinson xəstəliyi ilə qəribə əlaqə
Ən maraqlı nəticələrdən biri Parkinson xəstəliyi ilə bağlıdır. Uzun illər aparılan epidemioloji araşdırmalarda siqaret çəkən insanlar arasında Parkinson xəstəliyinin daha az müşahidə edildiyi müəyyənləşdirilib. Elmi icmallarda bu əlaqənin mümkün səbəblərindən biri kimi nikotinin beyində dopamin sistemi və nikotinik asetilxolin reseptorlarına təsiri göstərilir.
Ancaq məsələ göründüyü qədər sadə deyil. Alimlər hələ də siqaretin həqiqətən qoruyucu təsir göstərib-göstərmədiyini müzakirə edirlər. Alternativ izahlardan biri budur ki, Parkinsonun erkən, hələ diaqnoz qoyulmamış mərhələsində beyində baş verən dəyişikliklər insanların nikotinə marağını azalda bilər. Yəni siqaret xəstəliyin qarşısını almaqdansa, xəstəliyə meyilli insanların siqaret çəkməyə daha az meylli olması statistik mənzərəni yarada bilər.
Bu səbəbdən heç bir ciddi tibbi qurum Parkinsondan qorunmaq üçün siqaret çəkməyi tövsiyə etmir.
Bağırsaq xəstəliyində gözlənilməz nəticə
Daha bir maraqlı əlaqə xoralı kolitlə bağlıdır. Araşdırmalar göstərir ki, bu xəstəlik hazırda siqaret çəkən insanlarda daha az rast gəlinə, bəzi xəstələrdə isə daha yüngül gediş göstərə bilər.
Məhz buna görə bir vaxtlar nikotin plastırlarının xoralı kolitin müalicəsində istifadə imkanları da araşdırılıb.
Lakin nəticələr nikotini və ya siqareti “müalicə” elan etməyə imkan verməyib. Nikotinin təsiri dəyişkən olub, ürəkbulanma, baş ağrısı və digər yan təsirlər müşahidə edilib. ABŞ-ın Surgeon General hesabatında da siqareti xoralı kolitin profilaktikası üsulu hesab etmək üçün əsas olmadığı bildirilir.
Üstəlik, bağırsağın digər iltihabi xəstəliyi olan Kron xəstəliyində vəziyyət tam əksinədir: siqaret xəstəliklə mənfi istiqamətdə əlaqələndirilir.
Bəs insan niyə siqaretdən sonra özünü “yaxşı” hiss edir?
Siqaret çəkənlərin “əsəblərimi sakitləşdirir”, “fikrimi toplamağa kömək edir” deməsinin bioloji əsası var. Nikotin psixoaktiv maddədir və beyindəki reseptorlara təsir edir. Buna görə qısa müddət ərzində diqqət, oyanıqlıq və subyektiv rahatlıq hissində dəyişiklik yarana bilər.
Problem ondadır ki, nikotin eyni zamanda güclü asılılıq yaradır. Daimi istifadəçidə siqaret çəkmədikdə yaranan narahatlıq, əsəbilik və diqqət çətinliyinin bir hissəsi nikotin çəkilməsinin nəticəsi ola bilər. Yeni siqaret həmin simptomları müvəqqəti aradan qaldırdığı üçün insanda “siqaret məni sakitləşdirdi” hissi yaranır. Nikotinin asılılıq yaradan əsas tütün komponenti olduğu uzun müddətdir elmi şəkildə təsdiqlənib.
Deməli, siqaret faydalıdır?
Xeyr. Burada vacib fərq var: hansısa xəstəliklə statistik olaraq mənfi əlaqənin aşkarlanması siqaretin ümumilikdə sağlamlığa faydalı olması demək deyil.
Hətta gündə bir neçə siqaret belə təhlükəsiz hesab edilmir. CDC gündə beşdən az siqaret çəkən insanlarda belə ürək-damar sistemində erkən zədələnmə əlamətlərinin yarana biləcəyini bildirir.
Elmin diqqətini çəkən məhz başqa məsələdir: əgər nikotin və ya tütün tüstüsünün hansısa komponenti müəyyən bioloji mexanizm vasitəsilə konkret xəstəliyin riskinə təsir göstərirsə, gələcəkdə həmin mexanizmi siqaretin minlərlə zərərli maddəsindən ayıraraq dərman hazırlanmasında istifadə etmək mümkün ola bilər.
Beləliklə, “siqaretin faydası var” ifadəsi sensasiyalı səslənsə də, elmi baxımdan daha düzgün nəticə başqadır: siqaret təhlükəli olaraq qalır, amma onun orqanizmə təsiri düşündüyümüzdən daha mürəkkəbdir. Bəzi paradoksal təsirlər isə yeni müalicə üsullarının araşdırılması üçün alimlərə ipucu verir./lent.az
