Tarix boyu cəmiyyətlərin inkişaf səviyyəsi, mənəvi kamilliyi və sivilizasiya mərhələsindəki mövqeyi qadına verilən dəyər və onun ictimai sferadakı rolu ilə də müəyyənləşib. Şərqdə ilk demokratik respublikanı quran Azərbaycan xalqı hələ ötən əsrin əvvəllərində qadına seçki hüququ verməklə bəşəri tərəqqinin öncüllərindən birinə çevrilmişdi. Bu tarixi ənənə bu gün də müxtəlif formalarda davam edir. Müasir Azərbaycan qadınının ictimai-siyasi, mədəni və humanitar həyatda artan fəallığı həmin tarixi yolun yeni mərhələsini formalaşdırır.
Bu mənada Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın fəaliyyəti xüsusi diqqət çəkir. Onun ictimai fəaliyyəti Azərbaycan qadınının yalnız ailə ocağının qoruyucusu deyil, eyni zamanda dövlət idarəçiliyində, mədəniyyət və humanitar sahələrdə, beynəlxalq münasibətlərdə və ictimai təşəbbüslərdə fəal iştirak edə bilən şəxs olduğunu göstərən nümunələrdən biridir.
Mehriban Əliyevanın ictimai obrazına nəzər saldıqda ilk diqqət çəkən məqamlardan biri onun fəaliyyətinin müxtəlif sahələri əhatə etməsidir. Mədəniyyət, təhsil, humanitar fəaliyyət, sosial təşəbbüslər, milli-mədəni irsin qorunması və beynəlxalq əməkdaşlıq onun fəaliyyətində bir-birindən ayrı istiqamətlər kimi deyil, ümumi bir dəyər sisteminin müxtəlif ifadələri kimi meydana çıxır. Bu fəaliyyətin mərkəzində isə insana, milli kimliyə və mənəvi dəyərlərə münasibət dayanır.
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasıdır. 1995-ci ildə onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Mədəniyyətinin Dostları Fondunun yaradılması və “Azərbaycan-İrs” jurnalının təsis edilməsi milli mədəniyyətin təbliği istiqamətində həyata keçirilən ilk mühüm təşəbbüslərdən biri idi. Sonrakı illərdə muğam, aşıq sənəti, xalçaçılıq, tar ifaçılığı və hazırlanması sənəti, Novruz və digər milli-mədəni irs nümunələrinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması bu fəaliyyətin daha geniş məzmun qazanmasına şərait yaratdı.
Bu fəaliyyətin beynəlxalq səviyyədə qiymətləndirilməsinin mühüm göstəricilərindən biri 2004-cü ilin sentyabrında Mehriban Əliyevanın UNESCO-nun Xoşməramlı Səfiri adına layiq görülməsi oldu. UNESCO-nun Azərbaycan üzrə Milli Komissiyasının məlumatına görə, bu status onun Azərbaycan mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və dünyada təbliği, xüsusilə şifahi və musiqi ənənələrinin inkişafına verdiyi töhfələr nəzərə alınaraq təqdim edilmişdi. Sonrakı illərdə UNESCO-nun gümüş xatirə medalı və Qızıl Motsart medalı ilə təltif olunması da onun mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyətinə verilən beynəlxalq qiymətlər sırasında yer aldı.
2006-cı il noyabrın 24-də isə Mehriban Əliyevaya İSESCO-nun Xoşməramlı Səfiri adı verildi. Bu fakt onun fəaliyyətinin yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmadığını, daha geniş beynəlxalq humanitar və mədəni əməkdaşlıq müstəvisində də qiymətləndirildiyini göstərirdi.
Lakin burada diqqət çəkən yalnız fəxri adların və mükafatların çoxluğu deyil. Daha mühüm məsələ həmin beynəlxalq platformaların Azərbaycanı və onun milli-mədəni irsini dünyaya təqdim etmək üçün hansı imkanları yaratmasıdır. Milli mədəniyyətin beynəlxalq səviyyədə təbliği yalnız keçmişə sahib çıxmaq deyil, həm də həmin irsi müasir dünyanın mədəni dialoqunun bir hissəsinə çevirməkdir.
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətində qadın və qızların məsələsinə verilən diqqət də bu ümumi humanitar yanaşmanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Burada qadın yalnız sosial müdafiəyə ehtiyacı olan şəxs kimi deyil, təhsil almaq, işləmək, öz potensialını reallaşdırmaq və ictimai həyatda fəal iştirak etmək imkanlarına malik olan şəxs kimi nəzərdən keçirilir.
Qızların təhsilinə verilən diqqət bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Çünki təhsil alan qız yalnız öz gələcəyini dəyişmir; o, gələcək ailənin, peşəkar mühitin və bütövlükdə cəmiyyətin intellektual potensialının formalaşmasına təsir göstərir. Qadının təhsili buna görə yalnız fərdi inkişaf məsələsi deyil, həm də cəmiyyətin gələcəyinə qoyulan sərmayədir.
Mehriban Əliyevanın bu istiqamətdəki fəaliyyətinə beynəlxalq müstəvidə həyata keçirilən təşəbbüslər də daxildir. 2005-ci ildə Pakistanda baş vermiş zəlzələdən sonra qızlar üçün müasir məktəbin tikilməsi və məktəbin tədris imkanları ilə təmin olunması qadın və qızların təhsilinə verilən diqqətin nümunələrindən biri kimi qeyd edilir. 2008-ci ildə keçirilən “Mədəniyyətlərarası dialoqda qadınların rolunun genişləndirilməsi” beynəlxalq forumunda Mehriban Əliyevaya İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının humanitar məsələlər üzrə xüsusi elçisi statuslu diplomunun təqdim edilməsi də qadınların ictimai və humanitar proseslərdə rolunun beynəlxalq müstəvidə diqqətə alınmasını göstərən faktlardan biridir.
Azərbaycan qadınına verilən dəyər məsələsində Mehriban Əliyevanın öz ictimai fəaliyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həkim və alim kimi fəaliyyət göstərən Mehriban Əliyeva sonrakı mərhələdə mədəniyyət və humanitar sahələrdə bir sıra mühüm təşəbbüslərə rəhbərlik edib. Heydər Əliyev Fondunun prezidenti kimi həyata keçirdiyi çoxşaxəli layihələr və 2017-ci ildən Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti kimi dövlət idarəçiliyində fəaliyyəti onun müasir Azərbaycan qadınının ictimai həyatda oynaya biləcəyi fəal və məsuliyyətli rola nümunə olduğunu göstərir.
Burada qadın liderliyi anlayışına yalnız yüksək vəzifə prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Liderlik həm də təşəbbüs göstərmək, məsuliyyət daşımaq, cəmiyyətin ehtiyaclarını görmək və həmin ehtiyaclara cavab verən layihələrin həyata keçirilməsinə töhfə verməkdir. Mehriban Əliyevanın fəaliyyətində mədəniyyət, təhsil, sosial müdafiə, uşaqlar, milli irs və beynəlxalq humanitar əməkdaşlıq kimi müxtəlif sahələrin bir araya gəlməsi də bu geniş liderlik anlayışını ortaya qoyur.
Azərbaycan qadınının tarixən cəmiyyət həyatındakı rolu da bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci ildə qadınlara seçki hüququ verməsi qadınların siyasi hüquqlarının tanınması baxımından Şərq dünyasında mühüm tarixi hadisə idi. Bu ənənə sonrakı dövrlərdə qadınların elm, təhsil, mədəniyyət, səhiyyə və dövlət idarəçiliyində fəallığı ilə daha da genişləndi.
Bu gün Azərbaycan qadını həmin tarixi təcrübəni müasir imkanlarla birləşdirir. O, həm ailəsinin mənəvi dayağı, həm peşəkar, həm alim, həm müəllim, həm mədəniyyət xadimi, həm də ictimai proseslərin fəal iştirakçısı ola bilir. Bu rolların bir-birinə qarşı qoyulması müasir qadın obrazını məhdudlaşdırardı. Əksinə, qadının müxtəlif sahələrdə özünü reallaşdıra bilməsi onun cəmiyyətdəki potensialının genişliyini göstərir.
Mehriban Əliyevanın ictimai fəaliyyətində bu çoxşaxəli qadın obrazının xüsusi ifadəsi görünür. Onun fəaliyyətinin bir tərəfində milli-mədəni irsin qorunması, digər tərəfində beynəlxalq əməkdaşlıq; bir tərəfində humanitar təşəbbüslər, digər tərəfində dövlət idarəçiliyi dayanır. Bu istiqamətlərin ortaq nöqtəsi isə milli dəyərlərlə müasirliyin bir arada düşünülməsidir.
Milli dəyərlərə bağlılıq onun fəaliyyətində yalnız keçmişi qorumaq anlamına gəlmir. Muğamın, aşıq sənətinin, xalçaçılığın və digər qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması göstərir ki, milli kimlik müasir dünyaya açılmağa mane olan deyil, əksinə, dünya mədəniyyətləri ilə dialoq qurmağa imkan verən dəyər kimi təqdim oluna bilər.
Bu baxımdan Mehriban Əliyevanın UNESCO fəaliyyəti də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. UNESCO-nun Xoşməramlı Səfiri kimi fəaliyyəti çərçivəsində Azərbaycan mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və musiqisinə həsr olunmuş müxtəlif tədbirlərin beynəlxalq platformalarda keçirilməsi milli irsin dünyaya təqdim olunmasına xidmət edib. Bu fəaliyyət Azərbaycan mədəniyyətinin yalnız qorunmasını deyil, onun beynəlxalq mədəni dialoqda fəal iştirakını da təmin edən istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
26 avqust – Mehriban Əliyevanın doğum günü – bu baxımdan yalnız bir şəxsin həyatındakı əlamətdar tarix deyil. Bu tarix onun fəaliyyəti ilə bağlı olan dəyərlərə bir daha nəzər salmaq, Azərbaycan qadınının cəmiyyətdə qazandığı mövqeyi düşünmək və milli-mədəni irsin gələcəyə ötürülməsi məsələlərini xatırlamaq üçün də bir fürsətdir.
Bir şəxsiyyətin cəmiyyətə təsirini yalnız onun tutduğu vəzifələrin və aldığı mükafatların sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Daha mühüm olan həmin fəaliyyətin hansı ideyaları ön plana çıxarması, hansı dəyərləri yaşatması və gələcəyə hansı izləri ötürməsidir.
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinə bu prizmadan yanaşdıqda qadın məsələsi də daha geniş məna qazanır. Burada qadın yalnız təmsil olunan deyil, təmsil edən; yalnız qayğı göstərilən deyil, qayğı göstərən; yalnız ailənin deyil, cəmiyyətin də məsuliyyətini daşıyan fəal subyekt kimi meydana çıxır.
Bəlkə də Mehriban Əliyevanın ictimai obrazını səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri məhz müxtəlif məqamları bir araya gətirə bilməsidir: zəriflik və qətiyyət, milli yaddaş və müasir baxış, humanizm və ictimai məsuliyyət, milli kimlik və beynəlxalq dialoq. Bu xüsusiyyətlər onun fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərində fərqli formalarda özünü göstərir.
26 avqust münasibətilə Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinə nəzər salmaq həm də Azərbaycan qadınının keçdiyi yol haqqında düşünməkdir. Bu yolun tarixi kökləri ötən əsrin əvvəllərinə, qadının siyasi hüquqlarının tanınmasına qədər uzanır. Bu gün isə həmin yol təhsildə, elmdə, mədəniyyətdə, dövlət idarəçiliyində və ictimai həyatda qadınların fəal iştirakı ilə davam edir.
Mehriban Əliyevanın ictimai fəaliyyəti bu tarixi xəttin müasir mərhələdəki nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir. Onun fəaliyyətində qadına, uşağa, təhsilə, mədəniyyətə və milli irsə göstərilən diqqət müxtəlif istiqamətlərin deyil, daha geniş humanitar düşüncənin tərkib hissəsi kimi meydana çıxır.
Və bəlkə də insanın cəmiyyət qarşısındakı xidmətini ifadə edən ən doğru ölçü onun haqqında deyilən sözlərin çoxluğu deyil, yaratdığı dəyərlərin zaman keçdikcə yaşamağa davam etməsidir. Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinə bu baxışla nəzər saldıqda, onun ictimai yolunun müxtəlif sahələrdə formalaşan, lakin ortaq bir məqamda – insana, milli dəyərlərə və gələcəyə münasibətdə birləşən bir fəaliyyət xətti olduğu görünür.
Xatirə Bayramova
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin
Filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və Ədəbiyyat
müəllimliyi ixtisasının IV kurs tələbəsi
