Kamal Camalov,
Pedaqogika elmlər doktoru, professor
Əməkdar müəllim
(əvvəli BU LİNKDƏ)
...Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında tarix və yaddaşın mühüm yer tutması onun milli kimlik konsepsiyasını daha geniş məzmunla təmin edir. Şəhla Aslanın araşdırması bu əlaqəni dil və Vətən anlayışları ilə birləşdirərək bütöv milli varlıq modeli formalaşdırır.
Pedaqoji cəhətdən milli yaddaşın ötürülməsi tərbiyənin mühüm istiqamətlərindən biridir. Lakin burada məqsəd keçmişi sadəcə əzbərlətmək deyil. Əsas məsələ keçmişin mənasını dərk etmək və onu müasir insanın mənəvi dünyası ilə əlaqələndirməkdir. Tarixi yaddaş bu zaman mexaniki informasiya deyil, şəxsiyyətin özünüidentifikasiya vasitəsinə çevrilir.
“Dil, kimlik, Vətən” üçlüyündə Vətən anlayışı xüsusi yer tutur. Vətən yalnız coğrafi ərazi kimi qəbul edildikdə onun mənəvi və psixoloji məzmunu məhdudlaşır. Halbuki insan üçün Vətən həm də uşaqlıq xatirələri, ana dili, ailə, doğma məkan, tarix, mədəniyyət və kollektiv yaddaş deməkdir.
Bu baxımdan Vətən hissi şəxsiyyətin emosional dünyasında formalaşır. İnsan Vətəni əvvəlcə yaşayır, sonra onun haqqında düşünür və nəhayət, onu şüurlu dəyər kimi qəbul edir. Bu proses ailədən başlayır, məktəbdə davam edir, ədəbiyyat və mədəniyyət vasitəsilə daha da dərinləşir.
Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında Vətən anlayışının dil və milli yaddaşla əlaqəli şəkildə təqdim olunması bu baxımdan pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Vətənpərvərlik yalnız çağırışlarla formalaşmır. İnsan Vətənə aid olduğunu hiss etməli, onun dilini, tarixini, mədəniyyətini və mənəvi dəyərlərini tanımalıdır.
Deməli, milli tərbiyənin mühüm prinsiplərindən biri biliklə emosional bağlılığın vəhdətidir. Şəhla Aslanın araşdırmasında dil, kimlik və Vətən anlayışlarının bir sistem daxilində təqdim olunması məhz belə bir yanaşmaya imkan verir.
Şəhla Aslanın kitabını pedaqoji-psixoloji baxımdan qiymətləndirərkən ədəbiyyatın şəxsiyyətin formalaşmasındakı roluna da diqqət yetirmək lazımdır. Ədəbi əsər insanın yalnız estetik zövqünü inkişaf etdirmir. O, oxucunu müəyyən hiss və düşüncələrlə qarşılaşdırır, empatiya yaradır, mənəvi seçimlər haqqında düşündürür və dəyərlər sisteminin formalaşmasına təsir edir.
Sabir Rüstəmxanlının milli varlıq, dil və Vətən mövzularında yazdığı əsərlər bu baxımdan xüsusi imkanlara malikdir. Oxucu şeirdə yalnız müəllifin fikrini deyil, həmin fikrin yaratdığı emosional vəziyyəti də yaşayır. Pedaqoji prosesdə bu xüsusiyyət əhəmiyyətlidir. Milli-mənəvi dəyərlərin öyrədilməsi yalnız didaktik məlumatlarla məhdudlaşdırıldıqda təsir zəifləyə bilər. Bədii obraz və poetik dil isə həmin dəyərləri emosional təcrübəyə çevirir.
Beləliklə, Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının Şəhla Aslan tərəfindən milli varlıq kontekstində araşdırılması ədəbiyyatın həm idraki, həm emosional, həm də tərbiyəvi imkanlarını üzə çıxarmağa şərait yaradır.
Şəxsiyyət sosial mühitdən kənarda formalaşmır. İnsan ailə, məktəb, dost çevrəsi, media, ədəbiyyat və mədəni mühit vasitəsilə öz sosial və milli kimliyi haqqında təsəvvürlər əldə edir. Milli kimlik də bu sosiallaşma prosesinin mühüm komponentlərindən biridir. İnsan “mən azərbaycanlıyam” deməklə kifayətlənmir; bu mənsubiyyətin məzmununu dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər vasitəsilə mənimsəyir.
Şəhla Aslanın tədqiqatının dəyəri ondadır ki, milli kimliyi yalnız nəzəri anlayış kimi deyil, dil və Vətənlə əlaqəli canlı mənəvi sistem kimi düşünməyə imkan verir. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında milli kimlik ideyasının dil, tarix və Vətən anlayışları ilə birgə meydana çıxması bunun poetik ifadəsidir. Pedaqoji baxımdan bu yanaşma şəxsiyyətyönümlü tərbiyənin mühüm prinsipləri ilə səsləşir. Şəxsiyyətə hazır dəyərlər sistemi sırınmamalı, onun həmin dəyərləri anlamasına, öz həyat təcrübəsi ilə əlaqələndirməsinə və şüurlu şəkildə mənimsəməsinə şərait yaradılmalıdır.
Şəhla Aslanın araşdırmasının mühüm üstünlüklərindən biri onun dil, kimlik və Vətən anlayışlarını bir-birindən ayrı problemlər kimi deyil, vahid milli varlıq konsepsiyasının komponentləri kimi təqdim etməsidir. Bu metodoloji yanaşma tədqiqatın imkanlarını genişləndirir. Dil məsələsi linqvistik sərhədlərdən çıxaraq fəlsəfi, estetik və sosial-psixoloji məna qazanır. Kimlik anlayışı fərdi özünüdərkdən milli özünüdərkə doğru genişlənir. Vətən isə coğrafi məkan olmaqdan çıxaraq mənəvi yaddaş və mənsubiyyət məkanına çevrilir.
Bu baxımdan kitabın quruluşu da konseptual ardıcıllıq nümayiş etdirir. Girişdən sonra dilin fəlsəfi mahiyyətinə, ana dilinin milli şüurla əlaqəsinə və nəhayət, poetik müstəvidə dilin varlığa çevrilməsinə doğru hərəkət tədqiqatın daxili məntiqini göstərir.
Elmi resenziya baxımından qeyd edilməli əsas məqam budur ki, müəllifin yanaşması Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığını yalnız tematik istiqamətdə deyil, konseptual səviyyədə oxumağa imkan verir. Bu isə araşdırmanın elmi dəyərini artıran mühüm cəhətdir.
“Dil, kimlik, Vətən” kitabının pedaqoji əhəmiyyəti ilk növbədə onun milli-mənəvi tərbiyənin məzmunu haqqında düşünməyə imkan verməsi ilə bağlıdır. Müasir təhsil sistemində şəxsiyyətin yalnız akademik biliklərə yiyələnməsi kifayət hesab edilmir. Onun sosial məsuliyyət, mənəvi dəyərlər, mədəni mənsubiyyət və vətəndaşlıq şüuru baxımından da inkişaf etdirilməsi mühüm məqsədlərdən biridir.
Bu prosesdə ana dili və ədəbiyyat fənlərinin xüsusi rolu vardır. Çünki dil həm tədris vasitəsi, həm də milli-mədəni məzmunun daşıyıcısıdır. Ədəbiyyat isə bu məzmunu emosional və estetik formada təqdim edir.
Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığının bu istiqamətdə araşdırılması müəllim üçün də metodik imkanlar yaradır. Şagird dil haqqında yalnız qrammatik və nəzəri bilik almamalı, dilin milli yaddaş və kimliklə əlaqəsini də dərk etməlidir. Eyni zamanda Vətənpərvərlik tərbiyəsi abstrakt çağırışlardan çıxarılaraq dil, tarix, ədəbiyyat və şəxsi məsuliyyətlə əlaqələndirilə bilər.
Bu baxımdan Şəhla Aslanın araşdırması yalnız ədəbiyyatşünaslıq üçün deyil, pedaqoji düşüncə üçün də müəyyən nəzəri material təqdim edir.
Kitabın psixoloji baxımdan maraqlı tərəfi milli kimliyin formalaşmasını şəxsiyyətin mənəvi özünüdərki ilə əlaqələndirməyə imkan verməsidir. İnsan özünü müəyyən bir dilin, mədəniyyətin və tarixi yaddaşın daşıyıcısı kimi dərk etdikcə onun mənsubiyyət hissi möhkəmlənir.
Mənsubiyyət hissi isə şəxsiyyətin psixoloji bütövlüyündə mühüm rol oynayır. İnsan özünün kim olduğunu, hansı mədəni mühitə aid olduğunu və hansı mənəvi dəyərləri bölüşdüyünü dərk etdikdə sosial mühitdə daha aydın mövqeyə malik olur. Bu baxımdan dil və milli yaddaş yalnız kollektiv anlayışlar deyil, fərdin psixoloji identikliyinin də komponentləridir. Ana dilinin qorunması və inkişaf etdirilməsi beləliklə yalnız mədəni siyasət məsələsi deyil, həm də şəxsiyyətin özünüdərk prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.
Kitabın diqqətəlayiq cəhətlərindən biri də Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının yeni nəsil tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmasıdır. Burada yalnız müəllif və tədqiqatçı münasibətindən deyil, müəyyən mənada nəsillərarası mənəvi dialoqdan danışmaq mümkündür. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında ifadə olunan milli düşüncə bir nəslin tarixi və ictimai təcrübəsini əks etdirirsə, Şəhla Aslanın araşdırması həmin irsin yeni dövrdə necə oxunduğunu göstərir. Bu, milli yaddaşın davamlılığı baxımından əhəmiyyətlidir.
Pedaqoji baxımdan nəsillərarası əlaqənin qorunması milli-mənəvi tərbiyənin mühüm şərtlərindəndir. Gənc nəsil əvvəlki nəsillərin yaratdığı dəyərlərlə tanış olmalı, lakin onları mexaniki şəkildə təkrarlamaqla kifayətlənməməli, həmin irsi müasir düşüncə ilə yenidən mənalandırmalıdır.
Bu baxımdan “Dil, kimlik, Vətən” kitabı yalnız Sabir Rüstəmxanlı irsinin öyrənilməsi deyil, həm də həmin irsin yeni elmi düşüncə müstəvisində yenidən dəyərləndirilməsi kimi əhəmiyyətlidir.
Şəhla Aslanın araşdırmasının elmi yeniliyini, ilk növbədə, dil, kimlik və Vətən anlayışlarının vahid milli varlıq konsepsiyası ətrafında birləşdirilməsində görmək mümkündür. Bu yanaşma Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığına müxtəlif elmi istiqamətlərdən baxmağa imkan verir.
Gələcək tədqiqatlarda bu konsepsiyanın daha da genişləndirilməsi və Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığının digər müasir Azərbaycan yazıçı və şairlərinin milli kimlik konsepsiyaları ilə müqayisəli şəkildə araşdırılması faydalı ola bilər. Həmçinin dil və milli identiklik məsələlərinin gənclərin sosiallaşması, ədəbi təhsildə milli-mənəvi dəyərlərin ötürülməsi və müasir media mühitində ana dilinə münasibət baxımından tədqiqi yeni elmi istiqamətlər aça bilər.
Belə perspektivlər “Dil, kimlik, Vətən” kitabının yalnız bir müəllifin yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırma kimi deyil, daha geniş milli-mədəni proseslərin öyrənilməsi üçün metodoloji başlanğıc nöqtəsi olduğunu göstərir.
Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının milli varlıq aspektini araşdıran sistemli tədqiqat kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın əsas üstünlüyü dil, kimlik və Vətən anlayışlarını ayrı-ayrı mövzular şəklində deyil, bir-birini tamamlayan vahid konseptual sistem kimi təqdim etməsidir.
Tədqiqatda dil milli yaddaşın, kimlik özünüdərkin, Vətən isə mənəvi mənsubiyyətin ifadəsi kimi meydana çıxır. Bu anlayışlar arasındakı əlaqə Sabir Rüstəmxanlının poetik və ictimai düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir.
Kitabın pedaqoji-psixoloji əhəmiyyəti də məhz bu nöqtədə üzə çıxır. Dilin qorunması milli yaddaşın qorunması, milli yaddaşın qorunması isə şəxsiyyətin mənsubiyyət və özünüdərk hissinin möhkəmləndirilməsi ilə əlaqəlidir. Ədəbiyyat isə bu prosesin yalnız intellektual deyil, emosional və estetik tərəflərini də təmin edir.
Beləliklə, Şəhla Aslanın araşdırması dil problemini yalnız filoloji məsələ kimi deyil, insanın və cəmiyyətin mənəvi varlığı ilə bağlı problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Bu xüsusiyyət kitabın elmi dəyərini artıran əsas amillərdən biridir.
Sonda belə nəticəyə gələrək qeyd edək ki, “Dil, kimlik, Vətən” kitabını yalnız Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı haqqında növbəti elmi araşdırma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əsərin əsas elmi əhəmiyyəti onun milli varlıq problemini dil, kimlik və Vətən anlayışlarının qarşılıqlı əlaqəsi əsasında sistemləşdirməsindədir. Şəhla Aslanın tədqiqatında dil milli kimliyin əsas daşıyıcısı, milli yaddaşın qoruyucusu və mənəvi varlığın ifadə vasitəsi kimi meydana çıxır. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə münasibət isə sadəcə poetik seçim deyil, milli məsuliyyət mövqeyidir. Bu baxımdan “dilə keşikçilik” milli varlığa keşikçiliklə eyniləşir.
Kitabın ən mühüm konseptual nəticələrindən biri dilin “varlığa çevrilməsi” fikridir. Dil yaddaşı, tarixi, milli mənsubiyyəti və Vətən duyğusunu özündə birləşdirdikdə insanın və xalqın mənəvi varlığının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu yanaşma dilin psixoloji və pedaqoji funksiyalarını da ön plana çıxarır.
Pedaqoji baxımdan kitab göstərir ki, milli kimliyin formalaşması yalnız məlumat verməklə mümkün deyil. Bu prosesdə dil, ədəbiyyat, tarixi yaddaş, emosional bağlılıq və mənəvi dəyərlərin vəhdəti zəruridir. Psixoloji baxımdan isə insanın özünü müəyyən milli-mədəni bütövlüyün üzvü kimi hiss etməsi onun şəxsiyyətinin sosial və mənəvi bütövlüyünə təsir göstərir.
Şəhla Aslanın araşdırması bu baxımdan mühüm bir elmi-metodoloji fikir doğurur: milli varlıq yalnız siyasi və coğrafi anlayış deyil; o, insanın dilində, yaddaşında, özünüdərkində və mənəvi bağlılığında yaşayan bir reallıqdır.
Bu reallığın ən mühüm daşıyıcılarından biri isə dildir. Dil yaddaşı qoruyur, yaddaş kimliyi formalaşdırır, kimlik Vətən duyğusunu dərinləşdirir. Vətən isə bütün bu dəyərlərin insanın mənəvi dünyasında birləşdiyi məkana çevrilir.
Bu mənada Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı yalnız Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının tədqiqinə deyil, ümumilikdə Azərbaycan ədəbi-mədəni düşüncəsində milli varlıq, dil və şəxsiyyət münasibətlərinin öyrənilməsinə dəyərli töhfə kimi qiymətləndirilə bilər.
Sonda qeyd etmək istərdik ki, Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, Vətən” kitabı milli-mənəvi dəyərlərimizin, ana dilinin və milli özünüdərk probleminin elmi-nəzəri baxımdan araşdırılması istiqamətində təqdirəlayiq addımlardan biridir. Gənc tədqiqatçıya gələcək elmi fəaliyyətində yaradıcılıq uğurları, yeni elmi axtarışlar, məhsuldar tədqiqatlar və ədəbi-mədəni irsimizin öyrənilməsində davamlı nailiyyətlər arzulayırıq. İnanırıq ki, Şəhla Aslan bundan sonra da milli ədəbi düşüncəmizin aktual problemlərinə müraciət edərək özünəməxsus elmi mövqeyi və tədqiqatçı dəst-xətti ilə elmimizə dəyərli töhfələr verəcəkdir.
Bu uğurlu addımların gələcəkdə daha sanballı elmi əsərlərin və yeni araşdırmaların başlanğıcına çevriləcəyinə inanırıq.
Media istiqaməti: Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği
QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur
