Tağı Qasımoğlunun “Dədə Qorqud” tədqiqatı haqqında qeydlər

Əsərin strukturalist yanaşması və bəzi elmi ipucları üzərinə

DOSYE:

Qasımov Tağı Qasım oğlu 20 fevral 1947-ci ildə Culfa rayonunun Yaycı kəndində anadan olub. 1965-ci ildə Yaycı kənd orta məktəbini bitirib və həmin il Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub. Ali məktəbi bitirdikdən sonra doğma kəndində — Yaycı kənd orta məktəbində müəllim kimi fəaliyyətə başlayıb.

Daha sonra APİ-nin aspiranturasına qəbul olunub. 1970-ci illərin ortalarında “Maddələrin fotoelektrik xassələri” mövzusunda elmi iş yazaraq dissertasiya müdafiə edib və fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb.

Alimlik dərəcəsi aldıqdan sonra onlarca elmi məqalə yazıb. Bununla yanaşı, ədəbi-fəlsəfi yaradıcılıqla da məşğul olub. “Dil zəlzələsi” pyesi, “Çavuş” hekayəsi və bir sıra şeirlər qələmə alıb.

Tağı Qasımoğlusunun elmi və ədəbi maraqları yalnız fizika ilə məhdudlaşmayıb. Onun əlyazmaları arasında tariximizə, qədim türk dünyagörüşünə, mifologiyaya və “Dədə Qorqud” dastanına həsr olunmuş araşdırmaların da olduğu məlumdur.

Yaxın dostu, sənətşünaslıq doktoru Cəfər Qiyasi Tağı Qasımoğlusunun az məlum olan bu tərəfi haqqında maraqlı bir qeyd edib:

««Tağı Bəyin çoxlu əlyazmaları içərisində tariximizi əks etdirən yazılar da az deyil. “Dədə Qorqud: Dual Təşkilat və sürətlər arasında münasibət məsələsi” əsərinin taleyi çox ağır oldu. İki dəfə nəşr olunmaq ərəfəsində maneələr yaranmış, sonda üçüncü dəfə nəşrini həyata keçirə bildik. Əminəm ki, bu əsər vətənsevər alimlərimiz tərəfindən layiqli qiymətini alacaq. Əgər bu əsəri xaricdə yaşayan oxuculara çatdıra bilsək, dünya şöhrətli tədqiqat əsərləri siyahısına daxil olacaqdır.»»

Cəfər Qiyasinin bu sözləri 11 sentyabr 1991-ci ildə “İncəsənət” qəzetində dərc olunub. Bu qiymətləndirmə Tağı Qasımoğlusunun ölümündən cəmi bir il sonra onun elmi irsinə verilmiş mühüm şahidliklərdən biridir.

28 avqust 1990-cı ildə Tağı Qasımoğlu doğma Yaycı kəndində, Araz çayında çimmək üçün ayrılmış xüsusi qolda Sovet ordusunun rus zabiti tərəfindən snayperlə qətlə yetirilib.

O, ömrünün ən məhsuldar çağında həyatını itirmiş şəhid alimlərimizdən biridir.

Şəhid alimin yarımçıq qalmış elmi irsi

Bəzən bir insanın həyatı haqqında ən çox onun ölümündən sonra yazılanlar danışır. Lakin Tağı Qasımoğlusunun taleyində məsələ bir qədər fərqlidir. Onun haqqında danışarkən qarşımızda yalnız vaxtsız həyatdan köçmüş bir ziyalı, milli düşüncəli bir insan və şəhid obrazı dayanmır. Qarşımızda həm də müxtəlif elm sahələrini öz təfəkküründə birləşdirən qeyri-adi bir alim dayanır.

Fizika-riyaziyyat elmləri namizədi olan Tağı Qasımoğlusunun qədim türk tarixi, mifologiyası, folkloru və “Dədə Qorqud” kimi mürəkkəb bir mətn üzərində düşünməsi ilk baxışda müxtəlif istiqamətlərin bir araya gətirilməsi təsiri bağışlaya bilər. Əslində isə onun “Dədə Qorqud”a yanaşmasının maraqlı tərəfi məhz burada başlayır.

Çünki o, dastana yalnız ədəbi mətn kimi baxmırdı.

Onun üçün “Dədə Qorqud” həm də müəyyən bir ictimai quruluşun, dünyagörüşünün, münasibətlər sisteminin və qədim düşüncə modelinin mətnə çevrilmiş forması idi.

Bu baxımdan Tağı Qasımoğlusunun “Dədə Qorqud: Dual təşkilat və surətlər arasında münasibət məsələsi” adlı araşdırması ayrıca diqqətə layiqdir.

Cəfər Qiyasinin bu əsərə verdiyi yüksək qiymət də məhz buna görə yenidən xatırlanmalıdır. Çünki bu qiymət əsərin müəllifinin ölümündən sonra, onun əlyazmaları və elmi irsi ilə tanış olmuş yaxın dostunun dilindən səslənib.

Burada təbii bir sual yaranır:

Cəfər Qiyasini bu qədər yüksək qiymət verməyə vadar edən nə idi?

Bu sualın cavabını əsərin öz strukturunda axtarmaq lazımdır.

“Dədə Qorqud”un görünən və görünməyən strukturu

Tağı Qasımoğlusunun araşdırmasına yanaşarkən ilk diqqət çəkən məqam “dual təşkilat” anlayışıdır.

“Dədə Qorqud” dastanını yalnız hadisələrin ardıcıllığı, qəhrəmanların fəaliyyəti və süjet xətti üzərindən oxuduqda mətnin bir sıra mühüm daxili münasibətləri kölgədə qala bilər. Halbuki qədim epik mətnlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların görünən süjetinin arxasında müəyyən struktur münasibətlərinin dayanmasıdır.

Tağı Qasımoğlu məhz bu görünməyən münasibətlər sisteminə diqqət yönəldir.

Burada “dual təşkilat” yalnız iki yerə bölünmə kimi başa düşülməməlidir. Məsələ daha dərindir. Bir tərəfdə və digər tərəfdə dayanan qüvvələrin, obrazların, sosial qrupların və münasibətlərin bir-birini necə tamamlaması və ya qarşılaşdırması əsas tədqiqat predmetinə çevrilir.

Bu baxımdan “Dədə Qorqud”dakı İç Oğuz–Daş Oğuz qarşıdurması, Qazan–Aruz münasibəti, Bayandur Xanın mövqeyi, qəhrəmanların sosial və ritual statusları kimi məsələlər yalnız ayrıca epizodlar deyil, bütöv strukturun hissələri kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Məhz burada Tağı Qasımoğlusunun yanaşmasının maraqlı tərəfi üzə çıxır.

O, obrazları tək-tək deyil, bir-biri ilə münasibətdə oxumağa çalışır.

Bu isə strukturalist düşüncənin əsas prinsiplərindən biri ilə səsləşir: məna yalnız ayrıca elementdə deyil, elementlərin bir-biri ilə münasibətində yaranır.

Bu yanaşma “Dədə Qorqud” mətninə yeni suallar verməyə imkan yaradır.

Məsələn, Qazanla Aruz arasındakı münasibəti yalnız şəxsi qarşıdurma kimi qəbul etmək kifayətdirmi?

İç Oğuz və Daş Oğuz bölgüsü sadəcə coğrafi və ya siyasi bölgüdürmü?

Bayandur Xanın dastandakı mövqeyi yalnız hakim obrazı ilə izah edilə bilərmi?

Bəzi qəhrəmanların bir-birinə qarşı qoyulması təsadüfi süjet üsuludur, yoxsa daha qədim sosial və ritual strukturun yaddaşını qoruyur?

Tağı Qasımoğlusunun araşdırmasının əhəmiyyəti ondadır ki, bu sualları bir sistem daxilində düşünməyə cəhd göstərir.

Bir şeirdə gizlənən “Dədə Qorqud” dünyası

Tağı Qasımoğlusunun “Dədə Qorqud” haqqında elmi düşüncəsini yalnız həmin əsərin özündə axtarmaq da bəlkə kifayət deyil. Çünki onun qədim türk dünyagörüşünə münasibəti başqa bir mətnində — 1990-cı il avqustun 9-da yazdığı “Payız yarpağı” şeirində də özünü çox qəribə və düşündürücü şəkildə göstərir.

Bu şeirin yazılmasından cəmi 19 gün sonra Tağı Qasımoğlu Araz sahilində snayper gülləsi ilə öldürüləcəkdi. O isə həmin günlərdə həyat və ölüm haqqında yazırdı.

Şeirin mərkəzində bir Ağac dayanır.

Yarpaq Ağacdan ayrılır, havada son dəfə rəqs edir və sonda Torpağın qoynuna düşür. Şeirdə Ağac “Ata”, Torpaq isə “Ana” kimi təqdim olunur. Yarpağın ölümü isə sadəcə fiziki yoxolma deyil, iki dünyanın — göyün və yerin, həyatın və ölümün, işığın və qaranlığın qovuşduğu bir keçid kimi təsvir edilir.

Burada çox ehtiyatla, amma ciddi düşünməyə əsas verən bir paralel yaranır.

Qədim türk dünyagörüşündə Ağac adi təbiət obyekti deyil. O, göylə yer, insanla kosmos, həyatla davamlılıq arasında əlaqə yaradan müqəddəs simvollardan biridir. “Dədə Qorqud” mətnində də ağac, soy, kök, nəsil, yurd və davamlılıq anlayışlarının bir-birindən tamamilə ayrı olmadığını görürük.

Tağı Qasımoğlusunun “Payız yarpağı”nda isə bu kosmik təsəvvür son dərəcə şəxsi və lirik dillə ifadə olunur:

“Əlvida, Atam Ağac, əlvida, həyat!”

Yarpaq Ağacdan ayrılır, lakin onun ölümü tamamilə yox olmaq deyil. O, Torpağın qoynuna qayıdır. Beləliklə, ayrılma eyni zamanda başqa bir başlanğıca çevrilir.

Şeirin sonunda isə bu fikir daha dramatik şəkil alır:

“Yarpaq son dəfə

Ölüm ilə oyuna girdi

Mənim belə oyunlarda fürsətim yox!..”

Bu misraları Tağı Qasımoğlusunun “Dədə Qorqud” tədqiqatı ilə birbaşa eyniləşdirmək, əlbəttə, elmi baxımdan tələsik nəticə olardı. Şairin öz əsəri ilə elmi tədqiqatı arasında belə bir əlaqəni ayrıca sübut edən müəllif qeydimiz yoxdur.

Lakin burada düşüncə paralelini görməmək də çətindir.

Bir tərəfdə qədim türk mifoloji dünyasının ağac, kök, ata, ana, göy, yer, həyat və ölüm kimi qarşılıqları; digər tərəfdə həmin qarşılıqları poetik obrazlara çevirən Tağı Qasımoğlu.

Daha maraqlısı isə budur ki, Tağı Bəyin öz elmi fəaliyyəti də “işıq” anlayışı ilə bağlı olub. Onun fizika üzrə dissertasiya işi “Maddələrin fotoelektrik xassələri” adlanırdı. “Payız yarpağı”nda isə həyat “işıqlı dünya”, ölüm isə qaranlıq aləm kimi qarşılaşdırılır.

Bütün bunlar bizə bir hökm vermək üçün yox, bir sual vermək üçün əsas verir:

Tağı Qasımoğlusunun elmi və bədii düşüncəsinin müxtəlif sahələrində təkrar-təkrar meydana çıxan bu qarşılıqlar — işıq və qaranlıq, həyat və ölüm, ata və ana, ağac və torpaq, ayrılma və qayıdış — onun ümumi dünyagörüşünün müxtəlif ifadələri ola bilərmi?

Əgər belədirsə, “Payız yarpağı” yalnız bir şeir deyil. O, Tağı Qasımoğlusunun qədim türk düşüncə sisteminə münasibətinin poetik açarlarından biri kimi də oxuna bilər.

Bu, hələlik yalnız elmi fərziyyə və araşdırma ipucudur.

Amma bəlkə də məhz belə ipucları şəhid alimin yaradıcılıq irsinin müxtəlif parçalarını bir-birinə bağlamağa imkan verəcək.

Və burada “Payız yarpağı”nın son misraları istər-istəməz başqa bir məna qazanır:

“Yarpaq son dəfə Ölüm ilə oyuna girdi.

Mənim belə oyunlarda fürsətim yox!”

Tağı Bəy bu misraları yazarkən ölümünün cəmi 19 gün sonra gələcəyini bilmirdi.

Bəlkə də biz bu gün həmin misraları onun taleyindən ayıraraq oxuya bilmirik.

Bir əsəri yenidən oxumaq cəhdi

Burada mühüm bir məqamı xüsusilə vurğulamaq istəyirəm.

Bu yazının məqsədi Tağı Qasımoğlusunun elmi konsepsiyası haqqında son hökm söyləmək deyil; onun əsərində diqqət çəkən strukturalist yanaşmanı, irəli sürdüyü bəzi mülahizələri və gələcək Qorqudşünaslıq araşdırmaları baxımından araşdırılmağa layiq görünən sual və ipuclarını diqqətə çatdırmaqdır.

Çünki “Dədə Qorqud” kimi böyük və çoxqatlı abidəyə münasibətdə bir tədqiqatçının irəli sürdüyü hər bir konsepsiya geniş müqayisəli araşdırma tələb edir.

Tağı Qasımoğlusunun əsərinin də belə bir elmi müzakirəyə ehtiyacı var.

Bəlkə onun bəzi fikirləri müasir Qorqudşünaslığın materialları ilə daha da əsaslandırılacaq. Bəlkə bəzi müddəaları yenidən nəzərdən keçiriləcək. Bəlkə də əsərin ayrı-ayrı ideyaları başqa elmi istiqamətlər üçün yeni suallar doğuracaq.

Lakin bütün bunlardan əvvəl bir həqiqət var:

Bu əsər yenidən oxunmalıdır.

Çünki söhbət yalnız “Dədə Qorqud”dan getmir.

Söhbət 43 yaşında həyatı yarımçıq kəsilmiş bir alimin düşüncə dünyasının yenidən üzə çıxarılmasından gedir.

Cəfər Qiyasinin 1991-ci ildə yazdığı sözlər bu baxımdan bu gün tamam başqa məna qazanır. O zaman “dünya şöhrətli tədqiqat əsərləri siyahısına daxil ola bilər” deyilən bir əsər haqqında indi, otuz ildən artıq zaman keçdikdən sonra yenidən danışırıq.

Bəlkə də bu, gecikmiş bir qayıdışdır.

Bəlkə də Tağı Qasımoğlusunun elmi irsinin əsl qiymətləndirilməsi hələ qarşıdadır.

Bu yazının iddiası həmin qiyməti vermək deyil.

Sadəcə olaraq, bir qapını yenidən açmaqdır.

O qapının arxasında isə şəhid bir alimin yarımçıq qalmış elmi dünyası dayanır.

Son sözü, şübhəsiz ki, Qorqudşünaslar, filoloqlar, folklorşünaslar, türkoloqlar və digər mütəxəssislər deməlidirlər.

Bizim edə biləcəyimiz isə əsərin içərisində görünən bəzi əlaqələri göstərmək, suallar qoymaq və diqqəti həmin az tanınan elmi irsə yönəltməkdir.

Bəzən böyük elmi kəşflər cavabdan əvvəl verilən doğru sualdan başlayır.

Tağı Qasımoğlusunun “Dədə Qorqud” tədqiqatı da bizə belə suallar vermək üçün kifayət qədər səbəb yaradır.

Ruhuna ərməğan olsun.

Tağı Qasımoğlusunun “Payız yarpağı”

Məqaləni Tağı Qasımoğlusunun 9 avqust 1990-cı ildə — faciəli ölümündən cəmi 19 gün əvvəl yazdığı “Payız yarpağı” şeiri ilə tamamlamaq istərdik.

Bu şeirin burada bütövlükdə təqdim edilməsinin xüsusi səbəbi var. Çünki yuxarıda haqqında danışdığımız Ağac, Torpaq, həyat və ölüm, işıq və qaranlıq, ayrılma və qayıdış kimi qarşılıqlar artıq tədqiqatçının analitik dilində deyil, Tağı Bəyin öz poetik dünyasında danışır.

Bu, bizim şərhimizdən daha artıqdır. Bu, onun öz səsidir.

Və bəlkə də bu şeiri oxuduqdan sonra şəhid alimin “Dədə Qorqud”a hansı düşüncə dünyasından baxdığını anlamaq üçün qarşımızda yeni suallar yaranacaq.

PAYIZ YARPAĞI...

Ağacdan qopan payız yarpağına qibtə edirəm.

Yarpağın havada son ölüm rəqsi...

Aylı-ulduzlu, işıqlı həyatla qaranlıq,

dəhşətli ölüm kimi

barışmaz düşmənləri barışdırıb

qorxunc uçurumun üzərindən

Asma körpü saldı...

Yarpaq son dəfə bütün keçib-gedən

həyatını yada salıb, saralmış dodaqlarıyla: