Düzgün Atalı
Müasir dünyanın siyasi leksikonunda ən çox istifadə edilən anlayışlardan biri demokratiyadır. Demokratiya adətən azad seçkilər, insan hüquqları, fikir plüralizmi və hüquqi dövlət prinsipləri ilə əlaqələndirilir. Bu baxımdan o, bəşəriyyətin siyasi inkişaf tarixində mühüm nailiyyətlərdən biri hesab olunur. Lakin hər bir siyasi anlayış kimi demokratiya da yalnız nəzəri prinsiplərdən ibarət deyil; onun praktik tətbiqi müxtəlif məqsədlərə xidmət edə bilir. Buna görə də vacib sual meydana çıxır: demokratiya həmişə milli iradənin ifadəsidirmi, yoxsa müəyyən hallarda milli kimliyin zəiflədilməsi üçün istifadə olunan ideoloji vasitəyə də çevrilə bilər?
Bu suala cavab vermək üçün ilk növbədə demokratiya ilə onun adından istifadə edən siyasi mexanizmlər arasındakı fərqi anlamaq lazımdır. Demokratiyanın öz mahiyyətində milli kimliyə qarşılıq yoxdur. Əksinə, demokratiyanın tarixi inkişafına nəzər saldıqda görürük ki, o, əsasən milli suverenlik ideyasının məhsulu kimi meydana çıxmışdır. Xalqın hakimiyyət mənbəyi sayılması milli iradənin siyasi ifadəsindən başqa bir şey deyildir. Problemin mənbəyi demokratiyanın özü deyil, onun müxtəlif siyasi mərkəzlər tərəfindən fərqli məqsədlər üçün interpretasiya edilməsidir.
Tarix boyu imperiyalar və böyük güclər yalnız hərbi vasitələrlə deyil, ideoloji təsir mexanizmləri ilə də fəaliyyət göstəriblər. Açıq işğal cəmiyyətlərdə müqavimət yaradır, lakin düşüncə sisteminin dəyişdirilməsi çox zaman müqavimətsiz baş verir. Buna görə də siyasi tarixdə şüurun transformasiyası hərbi qələbədən daha mühüm hesab olunub. Çünki insan öz dəyərlərindən uzaqlaşdırıldıqda xarici təsirləri artıq yad təsir kimi deyil, normal və hətta zəruri proses kimi qəbul etməyə başlayır.
Milli kimlik məhz bu kontekstdə strateji əhəmiyyət daşıyır. Milli kimlik yalnız dil, folklor və ya etnoqrafik xüsusiyyətlər toplusu deyil. O, bir xalqın tarixə, dövlətə, gələcəyə və öz kollektiv taleyinə münasibətini müəyyən edən şüur sistemidir. Dil onun ifadə vasitəsidir, tarix onun yaddaşıdır, mədəniyyət onun ruhudur, dövlət isə siyasi təşkilatlanma formasıdır. Bu komponentlərdən hər hansı biri zəiflədikdə milli kimlik bütövlüyünü itirməyə başlayır.
Dövlətlərin tarixində çoxsaylı nümunələr göstərir ki, ərazi itkisi əksər hallarda əvvəlcə şüur sahəsində baş verən itkinin nəticəsidir. Xalq öz siyasi maraqlarını dərk etmədikdə, milli hədəflər ətrafında birləşə bilmədikdə və ortaq strateji məqsədlər formalaşdırmadıqda xarici təsirlərə qarşı müqavimət qabiliyyəti zəifləyir. Bu mənada milli kimlik sadəcə mədəni fenomen deyil, həm də milli təhlükəsizlik faktorudur.
XIX əsrdə Çar Rusiyasının Qafqaz siyasəti buna nümunə ola bilər. İmperiyanın məqsədi yalnız əraziləri nəzarət altında saxlamaq deyildi. Paralel şəkildə yeni idarəçi təbəqə formalaşdırılır, imperiya maraqlarına uyğun düşüncə sistemi təşviq edilirdi. Yerli əhali öz dilində danışa bilərdi, lakin siyasi baxımdan imperiya mərkəzinin maraqlarını mənimsəyən elita yaratmaq əsas hədəflərdən biri idi. Beləliklə, milli maraqlar tədricən ikinci plana keçirilir, imperiya məntiqi isə normal siyasi düşüncə kimi qəbul olunurdu.
Sovet dövründə bu proses daha sistemli xarakter aldı. "Beynəlmiləlçilik" ideyası formal olaraq xalqlar arasında bərabərlik şüarı daşısa da, praktiki olaraq vahid ideoloji mərkəzə bağlılıq yaradırdı. Milli tarixlər yenidən interpretasiya olunur, milli qəhrəmanlar ideoloji süzgəcdən keçirilir, milli düşüncə isə bəzən "millətçilik" adı ilə təhlükəli meyl kimi təqdim edilirdi. Bunun nəticəsində milli şüur müəyyən mənada passivləşdirilir, dövlətçilik düşüncəsi isə mərkəzi hakimiyyətə tabe edilirdi.
Oxşar prosesləri Osmanlı imperiyasının son dövründə də müşahidə etmək mümkündür. Burada məsələ modernləşmənin özü deyil, modernləşmənin milli dayaqlardan qopması idi. İslahatlar daxili inkişafın məhsulu olmaq əvəzinə xarici siyasi və ideoloji təzyiqlərin təsiri altında aparıldıqda dövlətin ənənəvi dayaqları zəifləyirdi. Nəticədə cəmiyyət daxilində ortaq siyasi kimlik aşınır, parçalanma meylləri güclənirdi.
Müasir dövrdə isə təsir mexanizmləri daha mürəkkəb xarakter alıb. Əvvəlki əsrlərdə ideoloji təsir əsasən məktəb, inzibati idarəetmə və senzura vasitəsilə həyata keçirilirdisə, bu gün informasiya texnologiyaları həmin prosesi daha sürətli və daha geniş miqyaslı edib. Sosial media platformaları, qlobal informasiya şəbəkələri və beynəlxalq ideoloji axınlar fərdlərin düşüncə sisteminə birbaşa təsir göstərir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, qlobal düşüncə ilə milli düşüncə mütləq ziddiyyət təşkil etmir. Bir insan həm dünyəvi baxışlara malik ola, həm də milli kimliyini qoruya bilər. Problem qlobal baxışın milli özünüdərki əvəz etməyə başlaması zamanı ortaya çıxır. İnsan öz tarixinə, dilinə və dövlətinə yadlaşdıqda kosmopolitlik artıq açıq dünyagörüşü deyil, kimlik boşluğu yarada bilir.
Məhz bu nöqtədə demokratiya anlayışının siyasi istifadəsi məsələsi aktuallaşır. Bəzən milli maraqlara qarşı çıxan mövqelər sadəcə alternativ fikir kimi deyil, toxunulmaz siyasi norma kimi təqdim edilir. Dövlətin strateji maraqlarını müdafiə edən yanaşmalar isə "köhnəlmiş", "qapalı" və ya "anti-demokratik" kimi xarakterizə olunur. Beləliklə, demokratiya anlayışı milli maraqların müzakirə edilməzliyi üçün deyil, əksinə onların davamlı şəkildə şübhə altına alınması üçün istifadə edilə bilir.
Lakin burada mühüm bir nəzəri fərq mövcuddur. Fikir müxtəlifliyi ilə milli özünütəkzib eyni anlayış deyil. Demokratiya müxtəlif baxışların rəqabətinə əsaslanır. Ancaq dövlətin legitimliyini, ərazi bütövlüyünü və tarixi əsaslarını sistemli şəkildə aşındıran ideoloji fəaliyyət artıq sadəcə alternativ fikir hesab edilə bilməz. Hər bir demokratik dövlət öz konstitusion əsaslarını qorumaq hüququna malikdir.
Bu baxımdan XX əsrin böyük dövlət qurucularından biri olan Mustafa Kamal Atatürk maraqlı nümunə təqdim edir. Onun dövlətçilik fəlsəfəsində milli suverenlik əsas prinsip idi. O hesab edirdi ki, xalqın iradəsi yalnız milli şüur mövcud olduqda real siyasi qüvvəyə çevrilə bilər. Güclü dövlət üçün güclü milli kimlik zəruridir. Demokratiya isə həmin milli iradənin siyasi təşkilatlanma formasıdır.
Azərbaycan tarixində də buna bənzər təcrübə mövcuddur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması milli özünüdərk prosesinin siyasi nəticəsi idi. Qısa ömürlü olmasına baxmayaraq, o, milli dövlətçilik ideyasının institusionallaşmasının mühüm mərhələsinə çevrildi. Lakin daxili parçalanmalar, geosiyasi təzyiqlər və ideoloji ziddiyyətlər onun davamlılığını zəiflətdi. Bu təcrübə göstərdi ki, milli birlik olmadan siyasi müstəqilliyin qorunması son dərəcə çətindir.
Bu gün Azərbaycan üçün əsas vəzifə demokratiya ilə milli kimlik arasında süni qarşıdurma yaratmamaqdır. Sağlam dövlət modeli milli kimliyi qoruyan və eyni zamanda siyasi iştirakçılığı təmin edən modeldir. Demokratiya milli iradədən ayrıldıqda texniki prosedura çevrilə bilər. Milli kimlik demokratik institutlardan ayrıldıqda isə romantik nostalgiya səviyyəsində qala bilər. Dövlətçilik üçün hər iki elementin vəhdəti vacibdir.
Əslində məsələ demokratiya ilə milli kimlik arasında seçim etmək deyil. Məsələ demokratiyanın hansı ideoloji əsas üzərində qurulmasıdır. Milli maraqlarını tanımayan demokratiya strateji istiqamətini itirə bilər. Demokratiyanı qəbul etməyən milliçilik isə avtoritar meyllərə yuvarlana bilər. Tarixi təcrübə göstərir ki, davamlı dövlətlər bu iki prinsip arasında tarazlıq qura bilən dövlətlərdir.
Nəticə etibarilə demokratiya milli kimliyin alternativi deyil. O, milli iradənin siyasi və hüquqi ifadə forması olmalıdır. Dövlət öz tarixini, dilini, mədəniyyətini və strateji maraqlarını qoruduğu müddətdə demokratik institutlar da sağlam inkişaf edə bilər. Əks halda azadlıq anlayışı manipulyasiya vasitəsinə, plüralizm isə kimlik aşınmasının örtüyünə çevrilə bilər.
"Bir millətin sərhədləri əvvəlcə xəritədə deyil, şüurunda çəkilir. Şüurunu itirən xalq torpağını gec-tez, torpağını itirən xalq isə şüurunu daha tez itirər."
