Dr. Muhtar Fatih BEYDİLİ
Hekim - Araştırmacı
2011 yılından önce Suriye’de, Türkmenler, Kürtler ve Çerkesler gibi tarihî ve yerleşik bir azınlık niteliğinde kayda değer bir Uygur topluluğu bulunmamaktaydı. Uygur kökenli bazı bireyler veya aileler mevcut olsa da bunlar oldukça sınırlı sayıdaydı; çoğunlukla öğrenciler, tüccarlar ya da Suriyelilerle evlenen kişilerden oluşuyor ve bilinen ya da resmî olarak tanınan bir topluluk teşkil etmiyorlardı.
Bugün kamuoyunda bilinen Uygur varlığı ise, Suriye devriminin başlamasının ardından, özellikle 2012–2014 yılları arasında aileleriyle birlikte ülkeye gelen Uygur Türklerinin yerleşmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu topluluğun büyük bölümü İdlib kırsalında, özellikle Cisr eş-Şuğur ve çevresinde, ayrıca Halep’in kuzey kırsalındaki bazı bölgelerde yaşamaktadır. Günümüzde Suriye’deki Uygur nüfusunun yaklaşık 15.000–20.000 kişi arasında olduğu tahmin edilmektedir.
Geniş çaplı askerî operasyonların sona ermesi ve Suriye’deki yeni siyasi ve güvenlik ortamının oluşmasının ardından, kuzeybatı Suriye’de yaşayan Uygurların büyük çoğunluğu sivil yaşama yönelmiştir. Ancak sektörlere göre dağılımlarına ilişkin resmî ve kesin istatistikler bulunmamaktadır.
Günümüzde Başlıca Meslek ve Ekonomik Faaliyetler
Uygur toplumunun öne çıkan ekonomik faaliyetleri şunlardır:
• Küçük ölçekli ticaret (marketler, restoranlar ve Uygur mutfağına ait fırınlar).
• Otomobil ve yedek parça ithalatı ile satışı; son yıllarda önemli ölçüde gelişen bir sektör.
• Akaryakıt istasyonları ve Uygur toplumu içinde ortak yürütülen ticari girişimler.
• Özellikle İdlib ve Cisr eş-Şuğur kırsalında zeytin, tahıl ve sebze tarımı.
• Hayvancılık ve kümes hayvancılığı.
• Marangozluk, demircilik, inşaat işleri ve küçük atölyeler gibi serbest meslekler ve el sanatları.
• Uygurca eğitim veren okullarda veya yerel okullarda öğretmenlik yapan eğitimciler.
• Kuzey Suriye’de faaliyet gösteren bazı yerel insani yardım kuruluşlarında sosyal ve insani çalışmalar.
Eğitim ve Toplumsal Yaşam
Topluluk, Uygurcanın öğretildiği çeşitli okullar kurmuş; bunun yanında birçok aile çocuklarını Suriye’deki okullara ve yerel üniversitelere göndererek hem topluma uyum sağlamalarını hem de kültürel kimliklerini korumalarını hedeflemiştir.
Genel olarak bugün Uygur toplumunun ekonomik yapısı; serbest girişimcilik, aile işletmeleri, tarım ve ticaret üzerine kuruludur. Aynı zamanda çocuklarına eğitim imkânı sunma ve Uygur dili ile kültürünü yaşatma yönünde belirgin bir çaba görülmektedir.
1. Suriye’deki Uygur Topluluğunun Güncel Eğitim Durumu
Suriye’deki Uygur toplumu nispeten yeni oluşmuş bir topluluktur büyük çoğunluğu 2011 sonrasında ülkeye gelmiş olup ağırlıklı olarak İdlib ili, özellikle Cisr eş-Şuğur ve çevresi ile Halep’in kuzey kırsalında yaşamaktadır.
Uygur çocuklarının eğitimi büyük ölçüde kuzeybatı Suriye’de faaliyet gösteren devlet okulları ile yerel yönetimlere veya insani yardım kuruluşlarına bağlı okullarda Arapça eğitim şeklinde sürdürülmektedir. Bunun yanında toplum içinde Uygur dili, Kur’an-ı Kerim ve dinî ilimlere yönelik özel eğitim girişimleri de bulunmaktadır.
Yükseköğretim alanında öğrenciler hem Suriye’deki devlet ve vakıf üniversitelerinde eğitim görmekte hem de yurt dışındaki eğitim fırsatlarını değerlendirmektedir. Başlıca tercih edilen ülkeler şunlardır:
• Türkiye (en önemli eğitim merkezi)
• Sınırlı sayıda Malezya
Dil ve kültürel yakınlık ile burs programları nedeniyle Türk üniversiteleri Uygur öğrenciler için en önemli eğitim merkezini oluşturmaktadır.
1. Dil, Kültür ve Kimliğin Korunması
Suriye’deki Uygur toplumu millî ve kültürel kimliğini korumaya büyük önem vermektedir. Bu kapsamda:
• Çocuklara Uygurca öğretilmektedir.
• Uygur dili kursları ile Kur’an-ı Kerim ve dinî eğitim halkaları düzenlenmektedir.
• Millî ve kültürel bayramlar kutlanmaktadır.
• Aile içinde Uygurca konuşulması teşvik edilmektedir.
• Yeni nesillere Uygur tarihi ve kültürel mirası aktarılmaktadır.
Bugüne kadar Suriye’de Uygurlara ait büyük kültür merkezleri veya üniversiteler kurulmamıştır. Mevcut faaliyetlerin büyük bölümü gönüllüler ve toplum üyeleri tarafından yürütülen küçük ölçekli girişimlerden oluşmaktadır.
1. Dış Destek
Uygur topluluğu çeşitli insani ve sosyal desteklerden yararlanmaktadır. Ancak bu destekler sınırlıdır ve merkezi bir yapıdan yönetilmemektedir.
Destek sağlayan başlıca kaynaklar şunlardır:
• Suriye hükümeti ile bazı ülkeler, özellikle Türkiye kaynaklı insani yardım kuruluşları.
• Kuzey ve batı Suriye’de faaliyet gösteren yardım kuruluşları.
• Dünya genelindeki Uygur diasporasına bağlı bazı kuruluşlar.
• Türkiye, Avrupa, Avustralya ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşayan Uygurların bireysel bağışları.
Sağlanan destekler arasında:
• Yetim ve dul ailelerin desteklenmesi,
• Gıda yardımları,
• Okullara katkı sağlanması,
• Kitap ve kırtasiye temini,
• Hastaların tedavisine destek,
• Eğitim ve kültürel faaliyetlerin finansmanı yer almaktadır.
Bugüne kadar yalnızca Suriye’deki Uygur toplumuna yönelik geniş kapsamlı ve uluslararası özel bir destek programının bulunduğunu gösteren doğrulanmış bilgiler mevcut değildir.
1. Öne Çıkan Girişimler
Gerçekleştirilen başlıca girişimler şunlardır:
• Çocuklara yönelik Uygurca sınıflarının açılması.
• Kur’an-ı Kerim hafızlık programlarının oluşturulması.
• Arapça ve Türkçe kurslarının düzenlenmesi.
• Gençlere yönelik eğitim kampları.
• Çocuklar için sportif ve kültürel etkinlikler.
• Okul öğrencilerine destekleyici kurslar.
• Maddi durumu yetersiz ailelerin çocuklarının eğitimini sürdürebilmesi amacıyla sosyal destek programları.
Bu faaliyetlerin büyük çoğunluğu resmî kurumlardan ziyade toplumun kendi girişimleri ve sınırlı mali kaynaklarla yürütülmektedir.
1. Geleceğe İlişkin Beklentiler
Uygur toplumu geleceğe yönelik olarak şu hedefleri ön plana çıkarmaktadır:
• Resmî eğitim ile Uygurca öğretimini birlikte sunabilecek daha düzenli okulların kurulması.
• Üniversite burslarının artırılması.
• Uygur dili alanında uzman öğretmenlerin yetiştirilmesi.
• Kültürel kimliği koruyan eğitim müfredatlarının geliştirilmesi.
• Türk üniversiteleri ve uluslararası eğitim kurumlarıyla akademik iş birliklerinin güçlendirilmesi.
• Özellikle kuzey ve batı Suriye’de bağımsız kültür merkezlerinin kurulması.
• Dijital eğitim ve uzaktan eğitim olanaklarının geliştirilerek öğrencilerin yurt dışındaki eğitim kurumlarıyla bağlantılarının güçlendirilmesi.
Toplumun önemli bir bölümü, çocuklarının yükseköğretime erişmesini sağlarken aynı zamanda Uygur dili ve kültürünü koruyabilmeyi temel hedef olarak görmektedir. Bu hedeflerin başarısı ise büyük ölçüde kuzey Suriye’deki güvenlik ortamının iyileşmesine, eğitim ve insani yardımların devamına ve uluslararası akademik iş birliklerinin gelişmesine bağlı olacaktır.
