Düzgün Atalı
I BÖLMƏ
Savaş artıq insanın telefonundadır
Bir ölkəni parçalamaq üçün həmişə tank, top və silahlı dəstə lazım deyil.
Bəzən bir telefon kifayətdir.
Bir ekran.
Bir sosial şəbəkə hesabı.
Bir video.
Bir emosional başlıq.
Və minlərlə insanın düşüncəsinə eyni anda daxil olan bir fikir...
Etnik separatizm əvvəlki dövrlərdə daha çox açıq siyasi təşkilatlanma, gizli qruplaşmalar, silahlı dəstələr və ərazi iddiaları ilə özünü göstərirdi.
Bu gün isə separatizmin meydanı dəyişib.
Mübarizə artıq yalnız küçədə, meydanda, parlamentdə və ya sərhəddə aparılmır.
Mübarizənin yeni cəbhəsi insanın düşüncəsidir.
Separatçı düşüncənin yayılması üçün böyük təşkilata, qəzetə, televiziya kanalına və geniş siyasi tribunaya həmişə ehtiyac yoxdur.
Bir telefon, bir sosial şəbəkə hesabı və müəyyən auditoriya kifayətdir.
İnsan səhər gözünü açır, telefonuna baxır.
Bir xəbər görür.
Bir video qarşısına çıxır.
Bir paylaşım oxuyur.
Sonra başqa bir paylaşım...
Bir müddət sonra həmin fikir ona artıq yad görünmür.
Daha sonra tanış gəlir.
Sonra “bəlkə də doğrudur” düşüncəsi yaranır.
Və ən təhlükəli məqam da məhz budur.
Çünki insanın düşüncəsində yaranan dəyişiklik çox vaxt səssiz baş verir.
Separatçılıq artıq yalnız “ayrılmaq istəyirik” demir.
Bəzən əvvəlcə belə deyir:
“Onlar bizi anlamır.”
“Biz başqayıq.”
“Bizə ədalətsizlik edilir.”
“Bizim tariximiz başqadır.”
“Bizim xalqımızın taleyi başqadır.”
Bu cümlələrin hər biri ayrı-ayrılıqda müzakirə edilə bilər.
Amma onların ardıcıl və koordinasiyalı şəkildə təkrarlanması başqa məsələdir.
Əvvəlcə insanın öz dövlətinə münasibətində şübhə yaradılır.
Sonra cəmiyyətə inamı sarsıdılır.
Daha sonra etnik fərqlər qabardılır.
Ardınca “biz” və “onlar” bölgüsü yaradılır.
Tarix seçmə şəkildə təqdim olunur.
Sosial problemlər etnik və ya dini qarşıdurmanın nəticəsi kimi göstərilir.
Nəhayət, insan yaşadığı dövlətə aid olduğunu hiss etməkdən çox, hansısa qrupun nümayəndəsi olduğunu düşünməyə başlayır.
Beləliklə, separatizmin ilk mərhələsi bəzən ərazi iddiası deyil.
Şüur üzərində iddiadır.
İnsan öz dövlətinə, öz cəmiyyətinə, öz tarixinə və öz milli kimliyinə qarşı inamsız vəziyyətə gətirilirsə, separatçı ideologiya artıq yolun bir hissəsini keçib.
Ona görə milli təhlükəsizlik yalnız sərhədlərin qorunması deyil.
Milli təhlükəsizlik həm də insanın düşüncəsinin qorunmasıdır.
Sosial şəbəkələrin gücü isə onların sürətindədir.
Bir yalanın yayılması üçün illər lazım deyil.
Bəzən bir neçə saat kifayətdir.
Emosional video daha çox baxılır.
Qəzəb doğuran başlıq daha çox paylaşılır.
Qarşıdurma yaradan fikir daha çox şərh alır.
Həqiqət sakit danışır.
Yalan isə qışqırır.
Təbliğat məhz bundan istifadə edir.
Tarixin yalnız bir tərəfi göstərilir.
Fotoşəkil kontekstdən çıxarılır.
Bir şəxsin fikri bütöv xalqın mövqeyi kimi təqdim edilir.
Bir sosial problem etnik qarşıdurmanın nəticəsi kimi göstərilir.
Sonra eyni material müxtəlif hesablar tərəfindən paylaşılır.
İnsan eyni fikri çoxsaylı səhifələrdə görəndə düşünür:
“Deməli, həqiqətən də hamı belə düşünür.”
Halbuki:
Çoxsaylı paylaşım çoxsaylı müstəqil mənbə demək deyil.
Təbliğatın ən güclü silahlarından biri də təkrardır.
Bir fikir ilk dəfə eşidiləndə şübhə doğurur.
İkinci dəfə tanış gəlir.
Onuncu dəfə isə həqiqət təsiri yaradır.
Buna görə informasiya kampaniyasına yalnız “nə deyilir?” sualı ilə baxmaq olmaz.
Soruşmaq lazımdır:
Kim deyir?
Kim təkrarlayır?
Kimdən götürür?
Nə vaxt paylaşır?
Hansı hesablar bir-biri ilə əlaqəlidir?
Eyni məzmun niyə müxtəlif platformalarda eyni vaxtda peyda olur?
Bu sualların cavabı bizi sözün arxasındakı mexanizmə aparır.
Çünki müasir informasiya müharibəsində güllə hədəfə bəzən insanın bədənindən yox, düşüncəsindən keçir.
II BÖLMƏ
Faktlar nə deyir? — Görünməz şəbəkələr
Bütün bunlar yalnız nəzəriyyə deyil.
Azərbaycan Milli Məclisinin Xarici müdaxilələrə və hibrid təhdidlərə qarşı komissiyası 2025-ci ildə sosial media platformalarında aparılan koordinasiyalı fəaliyyətlə bağlı konkret məlumat açıqlayıb.
Komissiyanın məlumatına görə, anti-Azərbaycan kampaniyasında 300-dən çox hesab iştirak edib. Bunların arasında Facebook, Instagram, Telegram, YouTube və X platformalarındakı hesablar da olub.
Açıqlamada vətəndaşlar arasında nifaq yaratmaq, qütbləşməni artırmaq, dövlət institutlarına inamsızlıq formalaşdırmaq və radikal dini-ideoloji təbliğatın əlaqələndirilmiş şəkildə aparılması kimi fəaliyyətlərdən bəhs edilir.
Bu rəqəmlərin özü düşündürücüdür.
Amma məsələ yalnız 300-dən çox hesabın mövcudluğu deyil.
Əsas məsələ koordinasiyadır.
2026-cı ilin fevralında həmin parlament komissiyası Azərbaycana qarşı aparılan hibrid hücumlarla bağlı yeni açıqlama yayıb və bu fəaliyyətlərin vahid mərkəzdən idarə olunduğu qənaətinə gəldiyini bildirib.
Bu artıq başqa səviyyədə məsələdir.
Çünki burada ayrı-ayrı insanların təsadüfi paylaşımından deyil, mümkün koordinasiyalı informasiya fəaliyyətindən söhbət gedir.
Deməli, informasiya müharibəsi gələcəyin təhlükəsi deyil. O, bu günün reallığıdır.
Lakin burada bir həqiqəti də qorumaq lazımdır:
Hər fərqli fikir xarici təsir deyil.
Hər hökumət tənqidi 5-ci kolon deyil.
Hər etnik kimlik separatizm deyil.
Hər dini və ya məzhəbi mənsubiyyət siyasi fəaliyyət deyil.
Bir insanın səhv fikir söyləməsi ilə koordinasiyalı təbliğat şəbəkəsində iştirak etmək arasında böyük fərq var.
Ona görə:
Sübut varsa — araşdırılmalıdır.
Sübut yoxdursa — ittiham edilməməlidir.
Çünki xarici təsirə qarşı mübarizə apararkən öz vətəndaşını əsassız ittiham etmək də cəmiyyətə zərər verə bilər.
Biz təhlükəni şişirtmədən görməli, görmədiyimizi isə təhlükə elan etməməliyik.
III BÖLMƏ
5-ci kolon – düşmənin içindəki səs
Bir dövlətə qarşı ən təhlükəli mübarizə həmişə onun sərhədində aparılmır.
Bəzən sərhədi keçməyə ehtiyac yoxdur.
Çünki səs artıq içəridən gəlir.
5-ci kolon anlayışının təhlükəsi də buradadır.
Xarici təsir daxildə siyasi və informasiya dayağı tapanda, başqa sözlə, xarici maraqlar daxili parçalanma vasitəsinə çevriləndə təhlükə daha mürəkkəb xarakter alır.
Lakin yenə də sərhədi dəqiq çəkməliyik:
Hər fərqli düşünən insan 5-ci kolon deyil.
Tənqidçi olmaq xəyanət deyil.
Hakimiyyəti tənqid etmək xarici qüvvəyə xidmət etmək demək deyil.
Fərqli siyasi mövqeyə sahib olmaq dövlətə düşmən olmaq deyil.
5-ci kolon konkret faktlarla müəyyən edilməlidir.
Amma xarici siyasi və ideoloji təsir daxildə yayılırsa, cəmiyyətdə qarşıdurma qızışdırılırsa, dövlətə inam sistemli şəkildə sarsıdılırsa, bu fəaliyyət diqqətlə araşdırılmalıdır.
Çünki 5-ci kolonun əsas mahiyyəti budur:
Xarici təsiri daxili parçalanmaya çevirmək.
Etnik fərqlər qabardılır.
Regional incikliklər oyadılır.
Tarixi yaralar yenidən qanadılır.
Dövlət-vətəndaş münasibətlərinə şübhə toxumu səpilir.
Sonra bunların hamısı sosial şəbəkələrdə bir-birinə bağlanır.
Beləliklə, xarici təsir artıq xarici görünmür.
Fikir daxildə səslənir.
Çağırış daxildə yayılır.
Materialı daxildəki insanlar paylaşır.
Lakin ideyanın mənşəyi, maliyyə əlaqələri, koordinasiya mexanizmi və siyasi məqsədi başqa yerdən qaynaqlana bilər.
Buna görə sual yalnız “kim nə yazdı?” deyil.
Əsas suallar bunlardır:
Bu fikir haradan gəldi?
Kimlər tərəfindən sistemli şəkildə təkrarlanır?
Kim bu təbliğatdan siyasi fayda əldə edir?
Hansı hesablar bir-biri ilə koordinasiyalı davranır?
Məqsəd məlumat verməkdir, yoxsa cəmiyyəti parçalamaq?
Cavablar olmadan ittiham etmək olmaz.
Amma sualların özünü də qorxudan gizlətmək olmaz.
Çünki bəzən təhlükəni vaxtında görməmək, təhlükəni görməkdən daha baha başa gəlir.
IV BÖLMƏ
Məzhəb fərqləri siyasi silaha çevriləndə
Cəmiyyətin ən həssas yerləri haradadır?
İnsanın kimliyində.
İnancında.
Tarixində.
Mənsubiyyətində.
Məhz buna görə parçalanma siyasəti də ən həssas damarlara toxunmağa çalışır.
Etnik fərqlərdən istifadə etmək mümkündür.
Regional fərqlərdən istifadə etmək mümkündür.
Dini və məzhəbi fərqlərdən istifadə etmək mümkündür.
Burada prinsipial həqiqəti unutmaq olmaz:
Məzhəb fərqi separatizm deyil.
İnsanın dini və məzhəbi mənsubiyyəti onun dövlətə münasibətini avtomatik müəyyən etmir.
Problem məzhəbin mövcudluğunda deyil.
Problem məzhəbin siyasi silaha çevrilməsindədir.
Etnik kimlik bir tərəfə çəkilir.
Məzhəb fərqi digər tərəfə çəkilir.
Regional fərq qabardılır.
Sosial narazılıq bunlarla birləşdirilir.
Sonra müxtəlif narazılıqlar vahid siyasi istiqamətə yönəldilir.
İnsan özünü əvvəlcə vətəndaş kimi deyil, hansısa qrupun nümayəndəsi kimi görməyə başlayır.
“Biz” və “onlar” yaranır.
Sonra “biz” ilə “onlar” arasında divar qurulur.
Ən təhlükəlisi isə odur ki, həmin divar əvvəlcə insanın zehnində yaranır.
Milli Məclisin 2025-ci il açıqlamasında da radikal dini-ideoloji təbliğatın sosial qütbləşmə və dövlət institutlarına inamsızlıq yaratmağa yönəlmiş fəaliyyətlərlə əlaqələndirildiyi bildirilib.
Bu, bizə mühüm bir dərs verir:
Dini hisslərə hörmət başqa şeydir, dini hisslərin siyasi manipulyasiyaya çevrilməsinə yol vermək tamam başqa.
Heç bir məzhəb düşmən deyil.
Heç bir vətəndaş məzhəbinə görə şübhəli sayıla bilməz.
Amma məzhəb üzərindən dövlətə qarşı siyasi səfərbərlik tamam başqa məsələdir.
Çünki din insanın vicdanına aid olduğu halda, dini hisslər üzərindən siyasi manipulyasiya cəmiyyətin gələcəyinə təsir edir.
V BÖLMƏ
Parçalanmanın qarşısında milli şüur
Problemi görmək yetərli deyil.
Təhlükəni tanımaq da yetərli deyil.
Əsas sual budur:
Nə etməliyik?
Əgər sosial şəbəkələr informasiya müharibəsinin cəbhəsidirsə, insanı bu cəbhədə müdafiəsiz qoymaq olmaz.
Dövlət
Koordinasiyalı xarici təsir kampaniyaları texniki və analitik üsullarla izlənilməlidir.
Amma bu iş qanuni çərçivədə, konkret sübutlarla və vətəndaş hüquqlarına hörmətlə aparılmalıdır.
Dövlət təhlükə barədə cəmiyyətə vaxtında və aydın məlumat verməlidir.
Çünki informasiya boşluğu yarananda onu yalan doldurur.
Media
Media sensasiyanın deyil, həqiqətin ardınca getməlidir.
Bir başlığın daha çox oxunması onun daha doğru olması demək deyil.
Xüsusilə etnik, dini və milli məsələlərdə məsuliyyətsiz söz bəzən illərlə sağalmayan yara aça bilər.
Təhsil
Gəncə yalnız telefon vermək kifayət deyil.
Ona telefonun içindəki dünyanı oxumağı da öyrətmək lazımdır.
Gəncə informasiya savadı lazımdır.
Saxta xəbəri necə tanımaq?
Mənbəni necə yoxlamaq?
Manipulyativ başlığı necə ayırmaq?
Fotoşəklin həqiqiliyini necə araşdırmaq?
Saxta hesabı necə müəyyənləşdirmək?
Eyni xəbərin müxtəlif mənbələrdə necə yoxlanıldığını necə öyrənmək?
Bunlar artıq əlavə bilik deyil.
Bunlar müasir vətəndaşın müdafiə vasitələridir.
Ziyalı
Ziyalı cəmiyyətin yalnız danışan adamı deyil.
O, düşüncəyə istiqamət verən insandır.
Ona görə ziyalının məsuliyyəti daha böyükdür.
Cəmiyyətin tanınmış simaları qarşıdurmanı böyüdən deyil, həqiqəti və milli həmrəyliyi gücləndirən mövqedə dayanmalıdır.
Vətəndaş
Bəzən milli təhlükəsizliyin ən kiçik, amma ən vacib addımı “paylaş” düyməsinə basmamaqdır.
Hər gördüyünü paylaşmamaq.
Hər videoya inanmamaq.
Hər emosional çağırışın arxasınca getməmək.
“Hamı belə deyir” sözünü həqiqət hesab etməmək.
Çünki insan bilmədən hansısa informasiya kampaniyasının daşıyıcısına çevrilə bilər.
Milli kimliyi qorumaq isə başqa xalqlara düşmən olmaq deyil.
Heç bir etnik qrup kollektiv şəkildə düşmən elan edilməməlidir.
Heç bir məzhəb digərinə qarşı qoyulmamalıdır.
Heç bir vətəndaş mənsubiyyətinə görə şübhə altında saxlanılmamalıdır.
Amma dövlətin ərazi bütövlüyünə, konstitusion quruluşuna və vətəndaş həmrəyliyinə qarşı yönələn separatçı fəaliyyət də romantikləşdirilməməlidir.
Fərqlilik yaşaya bilər. Parçalanma siyasəti isə dövlətin sabitliyini təhdid edir.
Əsl milli birlik fərqlilikləri yox etmək deyil.
Fərqliliklərin üzərində daha böyük mənəvi və vətəndaşlıq birliyi yaratmaqdır.
VI BÖLMƏ
Son söz — Əsas cəbhə insan şuurudur
Bu gün separatizmin sərhədləri yalnız xəritələr üzərində çəkilmir.
Onun bir hissəsi insanların telefon ekranlarında qurulur.
Bir paylaşımda.
Bir videoda.
Bir şərhdə.
Bir saxta hesabda.
Bir emosional çağırışda.
Bəzən dövlət xəritədə bütöv qalır.
Amma insanların düşüncəsində parçalanma başlayır.
Və ən təhlükəli parçalanma da budur.
Çünki xəritədəki çat görünür.
Şüurdakı çat isə görünmür.
O, əvvəlcə bir fikir olur.
Sonra şübhə.
Sonra inamsızlıq.
Sonra qarşıdurma.
Sonra ayrılıq arzusu.
Buna görə XXI əsrdə dövlət sərhədlərini qorumaq qədər şüur sərhədlərini qorumaq da vacibdir.
Etnik separatizm, məzhəb qarşıdurması, regional parçalanma və xarici informasiya təsiri ayrı-ayrı hadisələr kimi görünə bilər.
Lakin müəyyən şəraitdə bunların hamısı eyni nəticəyə — daxili birliyin zəifləməsinə xidmət edə bilər.
Cəmiyyət ayıq olmalıdır.
Amma ayıqlıq nifrət deyil.
Milli birlik ayrı-seçkilik deyil.
Dövlətçilik kor itaət deyil.
Dövlətə bağlılıq onun hər qərarını düşünmədən qəbul etmək yox, dövlətin taleyinə məsuliyyətlə yanaşmaqdır.
Sağlam cəmiyyətin gücü fərqliliklərin olmamasında deyil.
Fərqliliklərin parçalanmaya çevrilməməsindədir.
Etnik kimlik insanın tarixi mənsubiyyətidir.
Məzhəb onun inanc sahəsinə aid ola bilər.
Regional mənsubiyyət onun həyat təcrübəsidir.
Siyasi baxış onun düşüncəsidir.
Lakin bütün bunların üzərində daha böyük bir məkan var:
Vətəndaşlıq məkanı.
Bu məkan dağıldıqda ayrı-ayrı kimliklər bir-birinin düşməninə çevrilə bilər.
Bu məkan qorunduqda isə müxtəliflik milli zənginliyə çevrilir.
Ona görə separatizmin qarşısında ən güclü sədd yalnız hüquq deyil.
Yalnız sərhəd deyil.
Yalnız ordu deyil.
Yalnız informasiya nəzarəti də deyil.
Ən güclü sədd şüurlu insan, sağlam milli düşüncə, tarixi yaddaş, vətəndaş həmrəyliyi və ədalət hissidir.
Çünki insan öz dövlətinin, öz tarixinin və öz gələcəyinin məsuliyyətini dərk etdikdə onu yad ideyanın daşıyıcısına çevirmək çətinləşir.
Bu gün informasiya müharibəsinin ən böyük silahı bəzən silah deyil.
Fikirdir.
Ən böyük hədəf bəzən torpaq deyil.
Şüurdur.
Ən təhlükəli sərhəd bəzən xəritədə deyil.
İnsanın daxilindədir.
Və buna görə:
Torpağın parçalanması xəritədə görünür.
Şüurun parçalanması isə əvvəlcə görünmür.
Amma tarix bizə bir həqiqəti öyrədir:
Xəritədəki parçalanmadan əvvəl çox vaxt insanın düşüncəsində parçalanma başlayır.
Buna görə XXI əsrin ən mühüm milli təhlükəsizlik məsələlərindən biri artıq yalnız torpağı deyil, insanın düşüncəsini də qorumaqdır.
