“National Geographic” jurnalının 2026-cı ilin sentyabr buraxılışı tibb tarixini dəyişdirə biləcək son dərəcə mühüm bir suala həsr olunub: “Yaşlanmanın sonuna yaxınlaşırıqmı?”
Turkustan.az xəbər verir ki, belə bir sualın gündəmə gətirilməsi təsadüfi deyil. İllərdir laboratoriyalarda və heyvanlar üzərində araşdırılan hüceyrə cavanlaşdırılması texnologiyası ilk dəfə real insanın orqanizmində klinik sınaq mərhələsinə keçirilib. Söhbət qocalmış və zədələnmiş hüceyrələrin epigenetik proqramının qismən yenilənərək daha gənc və funksional vəziyyətə qaytarılmasından gedir.
ABŞ-ın “Life Biosciences” biotexnologiya şirkətinin hazırladığı ER-100 adlı eksperimental gen terapiyası artıq ilk pasiyentə tətbiq olunub. Şirkətin həmtəsisçilərindən biri Harvard Tibb Məktəbinin genetika professoru, yaşlanma biologiyası üzrə tanınmış alim David Sinklerdir.
ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası – FDA 2026-cı il yanvarın 15-də preparatın insan üzərində sınaqdan keçirilməsinə icazə verib. İyunun 9-da isə ilk iştirakçının gözünə ER-100 preparatı yeridilib. Beləliklə, qismən epigenetik yenidən proqramlaşdırma texnologiyası ilk dəfə insan orqanizmində sınaqdan keçirilməyə başlanıb.
Lakin burada mühüm bir məqam nəzərə alınmalıdır. FDA ER-100 preparatını istifadəyə hazır müalicə vasitəsi kimi təsdiqləməyib. Qurum yalnız preparatın Faza 1 klinik tədqiqatına başlanmasına icazə verib. Bu mərhələdə əsas məqsəd müalicənin effektivliyini sübut etməkdən daha çox onun təhlükəsizliyini, insan orqanizmi tərəfindən necə qəbul edildiyini və hansı yan təsirlərə səbəb ola biləcəyini müəyyənləşdirməkdir.
ABŞ-ın rəsmi klinik tədqiqatlar reyestrində NCT07290244 nömrəsi ilə qeydə alınmış sınağa ümumilikdə 18-dək pasiyentin cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. Onlardan 12-si açıqbucaqlı qlaukoma, 6-sı isə qeyri-arteritik ön işemik optik neyropatiya – NAION xəstəsi olacaq.
Qlaukoma gözün tor qişasındakı qanqlion hüceyrələrinin və görmə sinirinin tədricən zədələnməsinə səbəb olan ağır xəstəlikdir. Mövcud müalicə üsulları əsasən göz təzyiqini azaltmağa və xəstəliyin inkişafını ləngitməyə yönəlib. Lakin artıq məhv olmuş sinir hüceyrələrini bərpa edən təsdiqlənmiş müalicə yoxdur.
NAION isə bəzən “göz insultu” adlandırılır. Görmə sinirinin qanla təchizatının pozulması nəticəsində qəfil və ağrısız görmə itkisi baş verə bilər. Bu xəstəlik xüsusilə 50 yaşdan yuxarı insanlarda müşahidə olunur və itirilmiş görməni etibarlı şəkildə geri qaytaran təsdiqlənmiş müalicə üsulu hələ mövcud deyil.
ER-100 preparatının əsas məqsədi məhz belə xəstəliklər nəticəsində zədələnmiş retinal qanqlion hüceyrələrini daha gənc və funksional vəziyyətə qaytarmaqdır.
David Sinkler və onun həmkarlarının irəli sürdüyü nəzəriyyəyə görə, yaşlanmanın əsas səbəblərindən biri hüceyrələrdəki genetik məlumatın məhv olması deyil, həmin məlumatın necə oxunduğunu müəyyən edən epigenetik sistemdə pozuntuların toplanmasıdır.
Sadə şəkildə ifadə edilsə, insanın DNA-sını kompüterin avadanlığına, epigenetik sistemi isə onun proqram təminatına bənzətmək olar. DNA orqanizmin fəaliyyəti ilə bağlı genetik göstərişləri daşıyır. Epigenetik mexanizmlər isə hansı genin nə vaxt aktivləşəcəyini, hansının susdurulacağını və hüceyrənin öz funksiyasını necə yerinə yetirəcəyini müəyyənləşdirir.
Yaş artdıqca DNA metilləşməsi, xromatinin quruluşu və gen fəaliyyətini tənzimləyən digər mexanizmlər dəyişməyə başlayır. DNA-nın özündəki əsas məlumat tamamilə yox olmasa da, hüceyrə həmin məlumatı düzgün “oxuya” bilmir. Nəticədə hüceyrənin fəaliyyəti zəifləyir, toxumaların bərpa qabiliyyəti azalır və yaşlanma əlamətləri meydana çıxır.
Alimlərin fikrincə, 80 yaşlı insanın hüceyrəsindəki DNA ilə 20 yaşlı insanın hüceyrəsindəki DNA arasında əsaslı fərq olmaya bilər. Əsas problem hüceyrənin həmin genetik məlumatdan necə istifadə etməsindədir. Tədqiqatçılar bunu cızıldığı üçün düzgün oxunmayan musiqi diskinə bənzədirlər: musiqi diskdə qalır, lakin səthdəki pozuntular onun düzgün səsləndirilməsinə mane olur.
ER-100 DNA ardıcıllığını dəyişdirmək üçün hazırlanmamışdır. Preparat hüceyrənin gen ifadəsi modelini daha gənc vəziyyətə yaxınlaşdırmağa çalışır. Bunun üçün OCT4, SOX2 və KLF4 adlı üç transkripsiya faktorundan istifadə olunur. Elmi ədəbiyyatda bunlar OSK faktorları kimi tanınır.
Bu texnologiyanın əsasında yapon alimi Şinya Yamanakanın Nobel mükafatına layiq görülmüş kəşfi dayanır. Yamanaka dörd xüsusi faktor vasitəsilə yetkin hüceyrələri embrional vəziyyətə bənzəyən pluripotent kök hüceyrələrə çevirməyin mümkün olduğunu sübut edib.
Lakin hüceyrənin tamamilə yenidən proqramlaşdırılması təhlükəli nəticələrə səbəb ola bilər. Hüceyrə öz kimliyini itirərək nəzarətsiz çoxalmağa və şiş yaratmağa başlaya bilər. Buna görə ER-100 Yamanaka faktorlarının dördündən deyil, yalnız üçündən istifadə edir. Şişlərin yaranması ilə əlaqələndirilən c-MYC faktoru sistemə daxil edilməyib.
Məqsəd hüceyrəni tamamilə kök hüceyrəyə çevirmək deyil. Tədqiqatçılar hüceyrənin öz kimliyini qorumaqla onun üzərində toplanmış yaşlanma və zədələnmə izlərinin müəyyən hissəsini silməyə çalışırlar. Sosial şəbəkələrdə bu proses bəzən “hüceyrəyə format atılması” kimi təqdim olunur. Elmi baxımdan isə söhbət qismən epigenetik yenidən proqramlaşdırmadan gedir.
Preparat dəyişdirilmiş adeno-assosiasiyalı virus – AAV vektoru vasitəsilə göz hüceyrələrinə çatdırılır. Bu virus xəstəlik yaratmaq məqsədi daşımır. Onun vəzifəsi OSK faktorlarını kodlaşdıran genetik göstərişləri hədəf hüceyrələrə aparmaqdır. Sistemin fəaliyyəti doksisiklin adlı preparat vasitəsilə idarə olunur. Beləliklə, alimlər hüceyrələrin yenidən proqramlaşdırılması prosesini müəyyən həddə nəzarətdə saxlamağa çalışırlar.
Bu istiqamətdə indiyə qədər əldə olunan ən diqqətçəkən nəticələrdən biri 2020-ci ildə “Nature” jurnalında dərc olunub. David Sinklerin də daxil olduğu elmi qrup OSK faktorlarını siçanların retinal qanqlion hüceyrələrində aktivləşdirib.
Təcrübələr zamanı zədələnmiş görmə sinirində aksonların yenidən uzanması müşahidə olunub. Qlaukoma modeli yaradılmış siçanlarda görmə funksiyası yaxşılaşıb, yaşlı siçanların hüceyrələrində gen fəaliyyəti və DNA metilləşməsi göstəriciləri daha gənc hüceyrələrin profilinə yaxınlaşıb. Eyni zamanda, müalicəyə məruz qalan hüceyrələrin öz retinal kimliyini qoruduğu bildirilib.
Araşdırma məməli hüceyrələrində müəyyən “gənclik məlumatının” saxlanması və uyğun müdaxilə ilə həmin məlumatın yenidən aktivləşdirilməsi ehtimalını gücləndirib. Başqa sözlə, alimlər hüceyrənin yaşlanma prosesində itirdiyi funksiyaları tamamilə sıfırdan yaratmağa deyil, onun daxilində qorunub qalmış gənclik proqramını yenidən işə salmağa çalışırlar.
“Life Biosciences” şirkəti texnologiyanın insan sınaqlarından əvvəl qeyri-insan primatları üzərində də yoxlanıldığını açıqlayıb. Şirkətin məlumatına görə, primatlarda epigenetik göstəricilərin dəyişməsi və görmə funksiyasının yaxşılaşması müşahidə olunub.
Bununla belə, “meymunların görmə qabiliyyətinin tamamilə gənclik səviyyəsinə qaytarılması” kimi iddialara ehtiyatla yanaşılmalıdır. Primatlar üzərində aparılmış sınaqların nəticələrinin müəyyən hissəsi əsasən şirkətin təqdimatlarında açıqlanıb və bütün məlumatlar hələ müstəqil ekspertlərin qiymətləndirməsindən keçmiş geniş elmi məqalə şəklində dərc edilməyib.
Heyvanlarda əldə edilən nəticələrin insanlarda eyni şəkildə təkrarlanacağına da heç bir təminat yoxdur. İnsan orqanizmi daha mürəkkəbdir. İmmun reaksiyalar, gen fəaliyyətində arzuolunmaz dəyişikliklər, hüceyrələrin öz kimliyini itirməsi və şiş yaranması ehtimalı uzunmüddətli araşdırmalar tələb edir.
İlk insan sınağının göz üzərində başlanmasının da konkret səbəbləri var. Göz nisbətən qapalı və lokal müdaxilə üçün əlverişli orqandır. Preparatı birbaşa gözün daxilinə yeritmək və onun təsirini məhdud sahədə saxlamaq mümkündür. Bu, genetik materialın bütün orqanizmə yayılması ehtimalını azalda bilər.
Bundan başqa, alimlər yalnız bir gözü müalicə edərək görmə itiliyini, görmə sahəsini, tor qişanın quruluşunu və sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini dəqiq ölçə bilirlər. Qlaukoma və NAION zamanı zədələnən retinal qanqlion hüceyrələri təbii yolla bərpa olunmadığı üçün görmə funksiyasında cüzi yaxşılaşma belə klinik baxımdan mühüm nəticə sayıla bilər.
Lakin gözün tamamilə qapalı və risksiz sistem olması barədə təsəvvür də doğru deyil. Göz daxilinə yeridilən gen terapiyası yerli və ümumi immun reaksiyalara, iltihaba və digər arzuolunmaz nəticələrə səbəb ola bilər. Məhz buna görə Faza 1 tədqiqatının əsas məqsədi ilk növbədə təhlükəsizliyi qiymətləndirməkdir.
ER-100 sınağının başlanması insanın artıq yaşlanmaya qalib gəlməsi demək deyil. Preparat bütün orqanizmi cavanlaşdırmaq, insan ömrünü 150 ilə çatdırmaq və ya qocalığı dayandırmaq üçün sınaqdan keçirilmir. Kliniki tədqiqatın rəsmi hədəfi qlaukoma və NAION nəticəsində yaranmış görmə siniri zədələnməsidir.
FDA yaşlanmanın özünü ayrıca xəstəlik kimi qəbul edərək hər hansı “cavanlaşdırıcı preparatı” təsdiqləməyib. Agentliyin icazəsi yalnız konkret göz xəstəlikləri üzrə eksperimental klinik tədqiqat aparılmasına aiddir.
ER-100-un bir neçə pasiyent üçün təhlükəsiz olması və ilkin fayda göstərməsi belə onun geniş istifadəyə buraxılması üçün kifayət etməyəcək. Bundan sonra daha çox insanın iştirak etdiyi Faza 2 və Faza 3 tədqiqatları aparılmalı, nəticələr müstəqil mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilməli və pasiyentlər uzun müddət müşahidə olunmalıdır.
Bütün ehtiyatlara baxmayaraq, başlayan klinik sınaq yaşlanma biologiyası üçün tarixi mərhələ hesab olunur. Çünki ilk dəfə epigenetik yenidən proqramlaşdırma yolu ilə insanın zədələnmiş hüceyrələrinin daha gənc və funksional vəziyyətə qaytarılmasının mümkün olub-olmadığı birbaşa insan orqanizmində yoxlanılır.
Bu texnologiya uğur qazanarsa, gələcəkdə yalnız görmə sinirinin deyil, qaraciyər, əzələ, ürək-damar və mərkəzi sinir sistemində yaşla bağlı yaranan bəzi xəstəliklərin müalicəsinə də yeni yanaşma formalaşa bilər.
Müasir yaşlanma tədqiqatlarının əsas məqsədi insanı ölümsüz etmək deyil. Hədəf sağlam ömür müddətini uzatmaq, insanların 80–90 yaşlarında görmə, hərəkət, yaddaş, ürək və beyin funksiyalarını mümkün qədər qorumasına nail olmaqdır. Yəni insan ömrünün son illərini ağır xəstəliklərlə deyil, müstəqil və funksional vəziyyətdə yaşamasını təmin etməkdir.
Bəşəriyyət hələ yaşlanmanın sonuna çatmayıb. Ancaq elm ilk dəfə hüceyrələrdəki bioloji saatın müəyyən hissəsini geri çevirməyin insan orqanizmində mümkün olub-olmadığını öyrənməyə başlayıb. ER-100 sınağının nəticələri bu yolun böyük elmi inqilaba, yoxsa növbəti uğursuz ümidə çevriləcəyini göstərəcək.
Qaynaqlar: “National Geographic”, “Nature”, “Nature Biotechnology”, ABŞ-ın ClinicalTrials.gov reyestri və “Life Biosciences” şirkətinin rəsmi məlumatları.
/Musavat.com
