Aytən Yaşar
26 iyun - Narkomaniya ilə Beynəlxalq mübarizə günüdür. Əslində bu bəla ilə bir gün yox, hər gün mübarizə aparılır və aparılmalıdır. Çünki bir zamanlar narkotik vasitələrdən istifadə daha çox müəyyən qrupların problemi kimi qəbul edilirdi.
Bu gün isə vəziyyət dəyişib. Narkomaniya artıq yaş, peşə, sosial status tanımayan, uşaqdan böyüyə cəmiyyətin bütün təbəqələrinə nüfuz edən ciddi sosial bəlaya çevrilib. Bu problem təkcə narkotik istifadəçisinin sağlamlığını təhlükə altına atmır, eyni zamanda ailələri dağıdır, sosial münasibətləri zədələyir, cinayətkarlığın artmasına, əmək qabiliyyətinin azalmasına və bütövlükdə cəmiyyətin inkişafına mənfi təsir göstərir.
Mütəxəssislərin fikrincə, narkomaniya ilə mübarizə yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının üzərinə düşən vəzifə deyil. Bu, dövlət qurumlarının, təhsil müəssisələrinin, ailələrin, vətəndaş cəmiyyətinin və medianın birgə fəaliyyətini tələb edən mürəkkəb problemdir. Çünki asılılıq çox vaxt birdən-birə yaranmır. Onun arxasında psixoloji boşluqlar, sosial problemlər, yanlış dost çevrəsi, ailədaxili münasibətlərdəki çatışmazlıqlar və bəzən də gələcəyə inamsızlıq dayanır.
Narkotik vasitələrin ən təhlükəli tərəfi onların insan həyatına səssiz şəkildə daxil olmasıdır. Əksər hallarda hər şey maraqdan başlayır. “Bir dəfə sınamaqla heç nə olmaz”, “istədiyim vaxt imtina edə bilərəm” kimi düşüncələr sonradan ağır asılılığın başlanğıc nöqtəsinə çevrilir.
Həkim narkoloq Asif Kəngərli bu bəlanın törətdiyi fəsadları, sosial həyata təsirlərini və bundan qorunmağın yolları mövzusunda suallarımızı cavablandırdı. Narkoloq fikirlərini müəllifi olduğu “Bəla” adlı kitabın “Məndən söyləməkdir, sizdən...” məqaləsindən sitat gətirərək bildirdi:
“Narkotik maddənin nə olduğunu bilməyən bir gənc buna başladığı anda 5 şeydən - can sağlığından, pulundan, yaxşı adından, bu dünyasından və o biri dünyasından məhrum olur. Bu, böyük xəstəlikdir, beləsinin nə sağlam canı, nə də ruhu ola bilər. Narkomaniya öz ölümünü pulla almaqdır və həmin şəxs bu ləkəli adla daima yaşamaq məcburiyyətində qalır, həyatın bütün gözəlliklərindən məhrum olur. Əgər bu gənc ailəlidirsə, bu, bir ailənin də məhv olması, damlarının uçması anlamına gəlir. Narkotik istifadəçilərinin dünyaya gətirdiyi övladlarında da müxtəlif xəstəliklər üzə çıxır. Bu isə bütövlükdə gələcək nəslin sağlamlığını təhlükə altına salır. Ölkədə hazırda 40 min 490 nəfər bu xəstəlikdən əziyyət çəkir və bu rəqəm əvvəlki illərə nisbətən təxminən 3 min 800 nəfərdən çox artıb. Buna qarşı Təhsil Nazirliyi, Mədəniyyət Nazirliyi profilaktik tədbirlər görməlidir. Bununla bağlı orta məktəblərin tədris proqramlarına əsərlər salınmalı, tədris edilməlidir”.
Növbəti həmsöhbətimiz Narkomaniya üzrə ekspert Emil Maqalov isə mövzu ilə bağlı fikirlərini belə ifadə etdi:
“Narkomaniya narkotikdən asılılıqdır. “Maniya” sonluğu varsa, bu vərdiş yox, xəstəlikdir. Narkomanlar həm fiziki, həm psixoloji sağalma mərhələsindən keçməlidir. Çünki, bu 30 faizi fiziki, 70 faiz psixoloji asılılıqdır. Bunun üçün reabilitasiya mərkəzlərinin sayı çox olmalıdır. Narkomaniyaya qarşı mübarizə yollarından biri məktəblərdə yuxarı sinif şagirdləri ilə aparılan antinarkomaniya tədbirlərinin formatının dəyişdirilməsidir. Məktəb psixoloqları bununla bağlı xüsusi maarifləndirilməlidir. Gənclərin asudə vaxtının səmərəli təşkili, idmana və yaradıcılığa cəlb olunması, məktəblərdə maarifləndirmə işinin gücləndirilməsi, ailə institutunun möhkəmləndirilməsi narkotik vasitələrə marağın azalmasına mühüm təsir göstərə bilər”.
Təcrübə göstərir ki, narkotik istifadəçilərinin əksəriyyəti ilk mərhələdə təhlükəni tam qiymətləndirə bilmir. Problemin ən ağrılı tərəflərindən biri isə onun ailələrə vurduğu zərbədir. Narkotik asılılığı ilə üzləşən insanın yaxınları uzun müddət psixoloji gərginlik, ümidsizlik və maddi çətinliklər yaşayırlar.
Bununla yanaşı, cəmiyyətin narkotik asılılığından əziyyət çəkən şəxslərə münasibəti də diqqət tələb edən məsələlərdəndir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, asılılıq tibbi və psixoloji müdaxilə tələb edən xəstəlikdir. Bu səbəbdən müalicə almağa çalışan insanların damğalanması deyil, onların cəmiyyətə reinteqrasiyasına dəstək göstərilməsi vacibdir.
Narkomaniya ilə mübarizədə ən mühüm istiqamətlərdən biri erkən profilaktika və maarifləndirmə işlərinin sistemli şəkildə aparılmasıdır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gənclər arasında düzgün informasiya axınının təmin edilməsi, sosial şəbəkələrdə zərərli təsirlərin azaldılması və sağlam həyat tərzinin təbliği bu sahədə vacib rol oynayır. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlar üçün risk faktorlarının vaxtında müəyyən edilməsi gələcəkdə yaranacaq böyük problemlərin qarşısını ala bilər.
Digər mühüm məqam reabilitasiya və sosial adaptasiya prosesidir. Asılılıqdan xilas olmuş şəxslərin yenidən cəmiyyətə inteqrasiyası çox həssas mərhələdir. Bu mərhələdə onların psixoloji dəstəklə yanaşı, peşə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi, iş imkanlarının yaradılması və sosial stigma ilə mübarizə aparılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əks halda, həmin şəxslərin yenidən riskli mühitə qayıtma ehtimalı artır.
Ailələrin rolu da bu prosesdə həlledici faktorlardan biridir. Güclü ailə nəzarəti, uşaqlarla açıq ünsiyyət və emosional dəstək gənclərin riskli davranışlardan uzaq qalmasına kömək edir. Valideynlərin övladlarının davranışlarında kiçik dəyişiklikləri belə vaxtında müşahidə etməsi erkən müdaxilə üçün imkan yaradır.
Eyni zamanda media və sosial platformaların məsuliyyətli yanaşması da vacibdir. Narkotik vasitələrin romantikləşdirilməsi və ya təhlükənin kiçildilməsi cəmiyyətdə yanlış təsəvvürlər yarada bilər. Ona görə də informasiya mənbələrinin düzgün və maarifləndirici məzmun yayması ümumi mübarizənin mühüm hissəsidir.
Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı aparılan tədbirlər də cəmiyyətin təhlükəsizliyi baxımından vacibdir. Hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən həyata keçirilən əməliyyatlar nəticəsində qanunsuz dövriyyənin qarşısının alınması, yeni yayılma kanallarının aşkarlanması və bu fəaliyyətlə məşğul olan şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu istiqamətdə əldə olunan uğurların davamlı olması üçün ictimai dəstək və vətəndaş məsuliyyəti də vacibdir.
Bu gün informasiya əsrində yaşayırıq və məlumatın sürətlə yayılması həm üstünlük, həm də risk yaradır. Ona görə də gənclərə düzgün məlumat çatdırılması, onların tənqidi düşünmə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və sağlam seçim etməyə təşviq olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Maarifləndirmə nə qədər erkən yaşlardan başlayarsa, nəticə də bir o qədər effektiv olar.
Narkomaniya ilə mübarizə aparan mütəxəssislər hesab edirlər ki, hər bir xilas edilmiş insan cəmiyyət üçün böyük uğurdur. Çünki asılılıqdan qurtulan şəxs təkcə öz həyatını deyil, ailəsinin və yaxınlarının həyatını da dəyişə bilir. Bu səbəbdən problemin həllinə yönələn hər bir təşəbbüs gələcəyə qoyulan mühüm investisiya kimi qiymətləndirilməlidir.
Sağlam cəmiyyətin əsasını sağlam düşüncəli və sağlam həyat tərzi sürən insanlar təşkil edir. Narkomaniyaya qarşı mübarizə isə məhz bu sağlam gələcəyin qorunmasına xidmət edir. Hər bir ailənin, hər bir təhsil müəssisəsinin, hər bir dövlət qurumunun və hər bir vətəndaşın bu istiqamətdə üzərinə düşən məsuliyyəti dərk etməsi vacibdir. Yalnız birgə səylər nəticəsində narkotik təhlükəsinin qarşısını almaq və gələcək nəsilləri bu bəladan qorumaq mümkündür.
Nəticə etibarilə, narkomaniya ilə mübarizə yalnız tibbi və hüquqi tədbirlərlə məhdudlaşmır. Bu, həm də sosial, psixoloji və mədəni yanaşmaların vəhdətini tələb edən uzunmüddətli prosesdir. Hər bir insanın bu mübarizədə rolu var və bu rol nə qədər erkən və məsuliyyətli şəkildə icra edilərsə, nəticə bir o qədər effektiv olar.
Narkomaniya ilə mübarizədə uğur qazanmaq üçün yalnız nəticələrlə deyil, səbəblərlə də mübarizə aparmaq lazımdır. Əks halda problem müxtəlif formalarda yenidən ortaya çıxacaq. Bu gün hər bir valideyn, müəllim, jurnalist və vətəndaş narkotik təhlükəsinin qarşısının alınmasında öz məsuliyyətini dərk etməlidir.
Çünki narkomaniya ayrı-ayrı insanların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin problemidir. Hər xilas edilən insan bir ailənin, hər qorunan gənc isə ölkənin gələcəyinin qorunması deməkdir.
