1975-ci ildə “Lockheed” şirkətinin mühəndisi Denis Overholzer tərcümə olunmuş sovet elmi ədəbiyyatını vərəqləyərkən Pyotr Ufimtsevin 1962-ci ildə yazdığı “Fiziki difraksiya nəzəriyyəsində kənar dalğalar metodu” monoqrafiyasına rast gəlib. Çoxları üçün bu, tipik bir sovet fizikası monoqrafiyası olub. Overholzer onu oxuduqdan sonra görünməz bir təyyarə yaratmaq nəzəriyyəsini əlində tutduğunu anlayıb.
SSRİ-də 6500 nüsxə tirajla nəşr olunan və təxminən 10 qəpiyə satılan bu kitab ABŞ-də yüz milyardlarla dollara başa gələn, dünyanın ilk kütləvi istehsal olunan gizli təyyarəsi “F-117” proqramının nəzəri əsasını təşkil edib. Müxtəlif hesablamalara görə, ABŞ sovet təlimatındakı ideyaları tətbiq etmək üçün ən azı üç trilyon dollar xərcləyib. Həmin kitab isə SSRİ-də heç istifadə olunmayıb.
Ufimtsevin nə etdiyini başa düşmək üçün radarın necə işlədiyini anlamalısız. Radar elektromaqnit impulsu göndərir və əks olunmasını gözləyir. Antenə qayıdan əks olunmuş siqnal operatora deyir: orada nəsə var. Əsas parametr radarın kəsişməsidir (RCS): obyektin elektromaqnit dalğasını mənbəyinə qaytarmaq qabiliyyəti. Böyük metal təyyarənin RCS-si yüksəkdir, quşunku isə əhəmiyyətsizdir.
Ufimtsev aşağıdakıları ilk dəfə ciddi riyaziyyatdan istifadə edərək təsvir edib: elektromaqnit dalğalarının radara doğru geri deyil, xaricə səpələnməsi üçün bir cismin formasını hesablamaq mümkündür. Radar əks olunmuş siqnalı qəbul etməyəcək, nəticədə cism radar üçün mövcud olmayacaq.
Sovet hərbi rəhbərliyi yazını nəzərdən keçirib və qərara gəlib ki, tam görünməzlik uçuş performansı hesabına bucaqlı, aerodinamik cəhətdən çirkin bir forma tələb edib. Bu isə SSRİ alimləri üçün qəbuledilməz olub. Çünki sovet aviasiyası sürətə və manevr qabiliyyətinə önəm verib. Kitab rəfə qoyulub.
1975-ci ildə bir amerikalı mühəndis Ufimtsevin işini yenidən oxuyanda onun nəticəsi sovet versiyasının tam əksi olub. Bəli, “F-117”nin forması aerodinamik cəhətdən çirkin olub, performans qurban verilib. Lakin bu təyyarə radar üçün görünməz qalsa, heç kimin ona raket atmağa vaxtı olmayacaq: sadəcə manevr qabiliyyətinə ehtiyac olmayacaq.
Overholzer radar kəsişmələrini hesablamaq üçün Ufa riyaziyyatına əsaslanan “ECHO 1” adlı proqram yazıb. Proqram müxtəlif gövdə həndəsəsi variantlarını təkrarlamağa və hər biri üçün radar kəsişməsini hesablamağa imkan verib. Məqsəd: siqnal mənbəyi istiqamətində minimal əks olunma ilə bir forma tapmaq olub. Proqramın nəticəsinə “Ümidsiz almaz” (Hopeless diamond) adı verilib. Dizaynerlər özləri bu adı seçiblər: çoxşaxəli, iti qabırğalı, vizual olaraq absurd bir cihaz. Aerodinamik baxımdan bu, kabus olub.
Radar baxımından isə, demək olar ki, gözəgörünməz. “F-117” dizayneri Ben Riç həmişə açıq şəkildə etiraf edib ki, təyyarəsinin dizaynı ideyasını Ufimtsevin 1962-ci ildə yazdığı kitabdan alıb. 1977-ci ildə tammiqyaslı model sınaqdan keçirilsə də, dörd il sonra “F-117” ilk dəfə uçuş edib. 1988-ci ilin noyabr ayında Pentaqon təyyarənin rəsmi olaraq mövcudluğunu elan edib.
Amerikalıların seçimi sadə olub: nəyin bahasına olursa-olsun, maksimum gizlilik. “F-117”: yalnız kompüter nəzarəti altında uçan, havada fiziki cəhətdən qeyri-sabit və görünməyərək elektronikası sıradan çıxdığı təqdirdə dərhal qəzaya uğrayan təyyarə. Bu, bucaqlı gizli dizaynın qiymətidir. Lakin santimetr mənzilli radar praktik olaraq təyyarəni görə bilməyib.
Ufimtsevin nəzəriyyəsinə əsaslanan iş 1980-ci illərdə faktiki olaraq dayandırıldıqda, narazı alim ABŞ-yə mühacirət edib və Los-Ancelesdəki Kaliforniya Universitetində işləyib. 1990-cı ildə ona verilən SSRİ dövlət mükafatını da Kaliforniyadan alıb.
Amerikalılar artıq 1975-ci ildə onu əməkdaşlığa cəlb etməyə çalışıblar. Analitik Overholzer nəzəriyyənin müəllifinin dərhal vətəndaşlıq verilərək işlə təmin edilməli olduğuna əmin olub. Dövlət Departament rəhbərliyi bu fikri rədd edib: əgər bütün nəzəriyyə artıq dərc olunmuşdusa, niyə narahat olmalısan? Nəticədə, on il sonra Ufimtsev təkbaşına Amerikaya gedib.
Amerika yanaşması “F-117”, İranı bombalayan “B-2”, “F-22” və “F-35”in yaranmasına səbəb olub: aerodinamik güzəştlər bahasına minimal radar imzalarına malik təyyarələr seriyası. Sovet və Rusiya yanaşması isə yüksək manevr qabiliyyətini qoruyub saxlayaraq orta dərəcədə gizliliyə malik “Su-57”-nin yaranmasına səbəb olub. “Su-57” ilk dəfə 29 yanvar 2010-cu ildə səmaya qalxıb və 2022-ci ildən bəri döyüş əməliyyatlarında istifadə olunub.
Pyotr Ufimtsev ABŞ-də vəfat edib. /Musavat.com/
