Keçən il Oman və Romada eyni masa arxasında oturan Stiv Uitkoff və Abbas Əraqçi bu gün müharibənin iki tərəfindədir. Lakin Vaşinqton və Tehran arasında əlaqə heç vaxt tam kəsilməyib: vitse-prezident Vens İrana məktub göndərir, vasitəçilər Doha və İslamabad arasında gedib-gəlir, Tehran isə “bir neçə gün ərzində razılaşma ola bilər” deyir. Açıq məlumatların təhlili üç əsas versiyanı qiymətləndirməyə imkan verir.
ABŞ və İran 2025-ci ilin aprelində Oman vasitəçiliyi ilə Uitkoff və Əraqçi arasında danışıqlara başlamışdı, ikinci raund 2026-cı ilin fevralında keçirildi. 28 fevralda ABŞ və İsrail İrana birgə zərbələrə başladı, Ali Rəhbər Əli Xamenei öldürüldü. Martın 8-də onun oğlu Müctəba Xamenei yeni rəhbər seçildi. 8 iyulda atəşkəs çökdü və döyüşlər yenidən başladı.
Bu gün isə Qətərli vasitəçilər Vaşinqton və Tehran arasında sülh təkliflərini ötürməyə davam edir. İranın xarici işlər nazirliyinin sözçüsü razılaşmanın yaxın günlərdə mümkün olduğunu bildirib. Tramp isə seçkilərdən sonra İrana hücum edə biləcəyini dəfələrlə deyib.
Birinci versiya: “gizli ittifaq” yox, arxa kanal
Tərəflər arasında gizli sövdələşmə iddiasını təsdiqləyən məlumat tapılmayıb. Müharibənin miqyası, yüksək rütbəli şəxslərin ölümü və iqtisadi çöküş bu iddiaya ziddir. Sənədləşdirilmiş olan isə vasitəçilik kanallarıdır: Pakistan müharibənin başlanğıcından Tehran və Vaşinqton arasında arxa kanal əlaqəsini saxlayır.
Analizə görə, tərəflər ictimaiyyətə sərt mesaj verib, eyni zamanda danışıqları kəsmirlər. Çünki Vaşinqton seçkilər ərəfəsində yeni müharibəyə girməyə, Tehran isə blokada altında dağılan iqtisadiyyatı daha da yükləməyə tələsmir.
İkinci versiya: İranı artıq Qvardiya idarə edir
Müctəba Xamenei formal lider olsa da, müharibənin başlanğıcından bəri ictimaiyyət qarşısında görünməyib. Bir təhlilə görə, Qvardiyanın komandanı Əhməd Vahidi və ən yüksək komandirlər əsas qərarvericilərdir. Qvardiyanın keçmiş komandanı Möhsen Rezai Ali Təhlükəsizlik Şurasının katibidir, parlament sədri Qalibaf isə ABŞ ilə danışıqlarda əsas nümayəndə kimi çıxış edir.
Analizə görə, rejim iqtisadi sıxıntıya baxmayaraq dərhal çökməyəcək. ABŞ Xəzinədarlığının hesabatına görə, İran avqustun 25-dən bəri neft yükləməyib, inflyasiya sentyabrda 90%-ə çatıb. Lakin təhlükəsizlik aparatı sağlam qaldıqca sistemin yıxılması ehtimalı aşağıdır. Güc balansı kənardan yoxlanıla bilmir, bu qiymətləndirmə yekun hökm deyil.
Üçüncü versiya: ABŞ üçün məsələ rejim deyil, Hörmüzdür
İran ABŞ üçün “lazımdırmı” sualının tək cavabı yoxdur. The Diplomat-ın təhlilinə görə, nə Hörmüz məsələsi, nə də nüvə proqramı ABŞ-ın əsas strateji maraqlarına birbaşa təhdid yaratmır, müharibə isə rejim dəyişikliyi gətirmədi. Əks mövqe də var: The Hill-də dərc olunan rəy yazısında deyilir ki, rejim dəyişikliyi məqsəd olmasa, hərbi kampaniyalar yalnız növbəti müharibəni təxirə sala bilər.
Analizə görə, Vaşinqtonun real hədəfi rejimin devrilməsindən çox Hörmüzün açılması və nüvə proqramının məhdudlaşdırılmasıdır. İran isə blokadanın götürülməsi müqabilində boğazı iki gün ərzində açmağı təklif edir, bu keçidin İran nəzarəti altında olması şərtilə. Nüvə məsələsində mövqelər isə hələ çox uzaqdır.
Yaxın günlərdə nə gözləmək olar?
Qiymətləndirməyə görə, ən çox ehtimal olunan ssenari seçkilərdən sonra məhdud zərbələr və eyni zamanda danışıqların davamıdır. Hörmüz üzrə qismən razılaşma orta ehtimallıdır, hərtərəfli sülh sazişi isə aşağıdır.
Turkustan.az
