Xəzər Xaqanlığı



Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru

(əvvəli BU LİNKDƏ)

...VI əsrin II yarısındakı olaylardan bəhs edən Əl-Bəlazuri hə­lə Xosrov Ənu­şi­rə­vanın (531-579) vaxtında “xəzər axınının Di­ne­ve­rə qədər uzan­dı­­ğını, Cürzan və Erranın (Arran) bu dönəmdə xəzərlərin əlin­də ol­du­­ğunu” söyləyir və məhz bu sa­sa­ni şahının xəzərlərlə qohumluq əlaqəsi qurmağa cəhd etdiyini deyir.

VI əsrin 70-ci illərində Altaydan Dona qədər bütün bozqır qəbilələrini qurd başlı bayraqları altında toplayan göytürklər TransQafqaz uğrunda Bizansla apar­dıq­­la­rı mübarizədə ilk dəfə Şimali Qafqaz çöllərində xəzərlərlə qarşılaşdılar. 630-cu ilə qə­dər davam edən mübarizə I Türk xaqanlığının süqutu ilə nəticələndi. Buna səbəb I Türk xaqanlığında vətəndaş müharibəsinin alovlanması idi. Nəticədə, I Türk xa­qan­lığına tabe olan xalqların bir çoxu öz dövlətlərini yaratdılar. Bolqar tay­fa­larının baş­çısı Kubrat xan 635-ci ildə Böyük Bolqariya dövlətinin əsasını qoydu. Təx­minən ey­ni vaxtda Xəzərətrafı düzlərdə Xə­zər xa­qan­lı­ğı (634) da yaranmağa başladı. Aşina sülaləsinin qalıqları Xəzər öl­kə­sin­də sığı­na­caq taparaq qüdrətli hakim sülalənin formalaşmasının əsasını qoydular. Məhz ona görə də xəzərlər özləri­ni göytürklərin varisləri hesab edir və dövlətlərini də xaqanlıq ad­landırdılar. Qeyd etmək lazımdır ki, göytürklər Xəzər dənizi ilə Qara dəniz ara­sın­da dağınıq bir hal­da yaşayan sabir, oğur və onoğur kimi türk tayfalarını qüvvətli bir birlik halına gətirir və bu birliyə daha sonralar Xəzər adını verir. Baştav 627-ci il­də Bizans impera­toru İrakli ilə ittifaq müqaviləsi imzalayan xəzərlərin hələ də türk adını daşıdıq­larını yazır.

VII əsrdə Kiyev ətrafında yaşayan oğur-macarlar, Kubrat xanın digər oğul­la­rı­nın idarəsindəki bulqarlar, Dnepr və Oka sahillərində yaşayan slavlar, Krımın Bos­for və Fanaqoriya hissəsindəki yunan koloniyaları, yuxarı bulqarlar və təbəə­lə­ri, Xa­­rəzm vilayətinin Şaş və Sığnaq bölgələrinin əksəriyyəti Xəzər xaqanlığına ta­be idi. Xəzər xaqanları Dərbənddən 8 günlük məsafədə yerləşən və bəzi tarix ki­tab­la­rın­da Xəzər, bəzilərində isə Bulqar şəhəri olaraq göstərilən Səməndər şəhərini pay­taxt elan etmişdilər.

Mənbələr Xəzər xaqanlığında ikili hakimiyyət olduğunu yazır. Əslində isə, döv­­­lətin başında böyük xaqan dururdu. O, gündəlik dövlət işlərinə qarışmır, xalqın gö­­­zündə yalnız törən, şənlik vaxtı və yerini dəyişdiyi günlərdə görünür, törələrin (qa­­­nunların) pozulmasına yol vermirdi. Belə xaqanlar 40 il müddətinə seçilir və döv­­­­­lətin simvolu olduğundan xalq onu müqəddəs sayırdı. İstəxrinin verdiyi mə­lu­ma­ta gö­­rə, xaqanın hakimiyyəti nominal idi və yalnız müqəddəs şəxs kimi onu tö­rən­­­lərdə gö­­­rür, təzim edirdilər. Xaqanın şəxsiyyətinin ilahiləşdirilməsi əslində onun dünyə­vi ha­kimiyyətinin məhdudlaşdırılmasına səbəb olurdu. İbn Fədlan ya­zır: “Xəzər­lə­­rin hökm­darına xaqan deyilir. Gə­zin­ti üçün ancaq dörd ayda bir çölə çı­xır. Buna Bö­­yük Xa­qan, vəkilinə isə Xaqanbəyi və ya məlik de­yirdilər”.

Xəzər xaqanlığında dün­yəvi ha­kimiyyət isə xaqanbəyinin əlində cəm­ləş­miş­di. O, xaqan qar­şı­sın­da sə­da­qət andı içdikdən və odla “arındıqdan” sonra və­zi­fəsi­nin icrasına başlaya bilərdi. Xa­qanbəyi dövlətin daxili və xarici məsələlərini, or­dunu ida­rə edir, tutduğu vəzifə ata­dan oğula irsən keçirdi. Məsudi yazır ki, digər türk cə­­miy­yət­lə­rin­də də olduğu ki­mi, ölkədə baş verə biləcək hər hansı bir fəlakət, məğ­lu­biyyət, afet və yaxud digər fövqəladə vəziyyətdə ikinci adam olan məlikə mü­ra­ciət edi­lə­rək xaqanın qətli və ya təs­lim olması tələb edilirdi. Mə­likin də bu istəyə boyun əydiyi görünürdü.

Xəzər­lər­də xaqan və məlikdən savayı bir neçə dövlət məmuru vəzifələri möv­­cud idi ki, onlar­dan biri də Mahmud Kaş­ğar­lı­nın vali olaraq qeyd etdiyi tar­xan­lardır. Xaqan ailəsinə mən­­sub olmayan, xaqanın söz­çüsü, elçilik, ko­man­­danlıq, mühüm döv­lət işlərini ye­ri­nə yetirən tarxan ünvanına xəzərlər arasında tez-tez rast gəlinir. Xə­zərlərə göytürklər tə­rəfindən keçən və xaqan ailə­sinə mənsub ol­mayan ün­van­lar­dan biri də tu­dun­lar­dır. Xəzər bürokratiyasında mü­hüm vəzifələr­dən biri olan tu­dun­lar yerlərdəki mə­mur­ların işinə nəzarət edir, göm­rük vergisi ilə ya­naşı, digər ver­gi­lə­rin toplanmasını hə­yata keçirirdilər.

Xəzər-Bizans münasibətləri

Türk xaqanlığının qərbdəki üç qanadını (sabarlardan sonra) təşkil edən xə­zər­lərin Azovətrafı ərazilərə yayılması onların Bi­zansla mü­­­­nasibətlərinin yaran­ma­sı­na gətirib çıxardı. Türk xaqanlığının istəyi ilə VII əsrin əv­­­­­­vəllərində Bizansla hər­bi və siyasi əlaqələr qurulur. Alban tarixçisi M. Ka­lan­kay­tuk­­lu 627-ci ildə Bizans im­pe­ra­toru İrakli ilə ittifaq mü­qa­vi­­ləsi imzalayan “şərq türkləri olan xə­zər­lər­”in Tiflis sur­ları altında gö­­rüş­­düklərini ya­zır. L.N.Qu­mil­yov “Qədim türklər” əsərində bu ba­rə­də yazır: “Müt­tə­fiq ordu baş­çı­larının gö­rü­şü son də­rəcə təntənəli xa­rakter da­şı­yır­dı –cabqu impe­­rator yaxınlaşıb onun çiy­­nini öpdü və təzim etdi, Bizans im­pe­ra­to­ru isə xaqanı qu­­caq­­layaraq ona “oğ­lum” deyərək mü­­ra­ciət etdi və ta­cını onun başına qoydu”. İki tərəf üçün də fay­da­lı olan bu ittifaq tərəflərdən bi­ri­nə üs­tün özəlliklərə sa­­hib bir hərbi müttəfiq qa­zan­dı­rar­kən, digərinə uzaq şərq mal­la­rı üçün önəmli bir ti­­carət ba­­zarı qazan­dır­mış­dır. Bu az­mış kimi, 627-ci ildə Bizans im­peratoru İrakli farslara qarşı duruş gətir­mək üçün qı­zı Yev­do­ki­yanı xəzər xa­­qa­nı­na ərə vermək qə­ra­­rına gəlir. Konstantinopol pat­ri­ar­­xı Ni­kifor (758-829) bu barədə ya­zır: “İrakli müqaviləni möh­kəmləndirir –türkə öz qı­zı Yev­do­kiyanın şək­li­ni gös­tə­rə­rək ona deyir: “Allah bi­zi birləşdirdi –səni mə­nim öv­ladım etdi. Budur mə­nim qı­zım. Əgər sən mənimlə bir­likdə silah götürsən və düş­­mənlərlə mübarizədə kö­mək et­sən, mən onu sənə ərə ve­rərəm. Şəkilin gö­zəl­li­yi­nin təsiri altında türk o də­qi­qə ona sev­gi hiss edir və it­ti­fa­qa daha çox meyl edir. O, im­­peratora arxont (baş mə­mur-T.C) və çoxlu türk verir. Onun­la birlikdə İrana bas­­qın edən İrakli şə­hə­ri və od məbədini dağı­dır”.

Hasan Ata Abeşinin qeydlərinə görə, bir yandan xarici müdaxilələr, digər tə­rəf­­dən də daxili çəkişmələr və saray intiriqaları nəticəsində zəifləmiş Bi­zans xə-zərlərdən yardıma ümid bəsləyir, dost əlini uzatmasını göz­lə­yir­­di. Hətta Bizans im­pe­ratorları xəzərlərə sayqı duyduqlarını nümayiş etdirmək üçün bayram günlərində onların paltarlarını geyinər, ən etibarlı mühafizəçilərini xə­zər türkləri arasından se­çə­rdilər. Buna qarşılıq olaraq Xəzər xaqanları da Bizans im­pe­ratoruna himmət gös­tə­rir, ən çətin zamanda onlara dəstək olmaları üçün əsgər gön­dərirdilər. Bu kimi dostluq münasibətləri sonralar da davam etdirildi. Hətta sür­­gü­­nə gön­də­ri­lən II Yus­tinianla (685-695 və 705-711) xəzərlər arasında əq­ra­ba­lıq mü­­­­na­­sibətləri qurul­muş­dur. F.Ağasıoğlunun fikrincə, bu siyasət xəzər­lə­rin Gü­­ney və Qu­­zey Azər­bay­­­can­dakı maraqlarına uyğun qurulur, Azərbaycanda nü­fuz dai­­rəsini ar­tır­maq istə­yən­­­lə­rə qar­şı möhkəmlənirdi. Məhz Bizans-Xəzər ittifa­qı Sa­sa­­ni döv­lə­ti­ni çökdürüb 627-ci il­də birdəfəlik məhv etdi, bundan sonra özünə gə­lə bil­­məyən sa­sanilər bir ne­çə il son­ra isə islam ordularının tapdağı altına düşdülər.

Xəzərlərin Bizans ilə coğrafi baxımdan yaxınlaşmasından son­ra xaqanlıq im­pe­­­­riyanın siyasi mübarizə meydanına çevrildi. Mənbələrdə xəzərlərin 602-628-ci il­­lər­də­­­ki Bizans-Sasani müharibəsində imperator Heraklın (610-641) müt­təfiqi olan rəh­­­­­bərləri yabqu xaqan olaraq qeyd edilir. İmperator Herakles sasanilərə qarşı mü­ba­­­­rəzənin son illərində (622-627), xüsusilə Türk xaqanlığının xidmətində olan xə­­zər­­­lər­dən dəstək alaraq qalib gələ bilmişdir. M.İ.Artamanovun fikrincə, Bizansla müttəfiqliyə qə­dər türk­­lərlə uğurlu bir simbioz sərgiləyən xəzərlər 650-ci ildə güc­lü bir döv­lətə çev­ril­di­lər. Qara də­ni­zin şi­malı, Qafqazın Qara dəniz sa­hil­ləri, Ku-ban mən­­­­səbi və Krımın xə­zərlərin əli­nə keç­­məsi ilə tərəflər arasında mü­na­­­sibətlər daha da istiləş­di. L.N.Qumil­yov Krımın, eləcə də onun baş şəhəri olan Xersonun ələ ke­­çirilməsini xə­zər­­lər üçün böyük uğur hesab edir. Müəllif “Xəzər ətrafında min il” ad­lı əsərində bu ba­rə­də yazır: “Belə ki, 670-679-cu illər aralığında xəzərlər ta­xılı gü­­­­­ney Qara dəniz sa­­hillərindən satın almağa alışmış olduğundan aclıq və qıt­lıqla ba­­şı bəlada olan möh­kəm Xerson şəhəri xaric olmaqla bütün Krımı ələ ke­çirdilər. Be­ləcə, Bizans ordu­la­­rı ərəb­lər və Mysianı istila etmiş olan bolqarlara qar­şı cəbhəyə sü­rüklənmiş oldu­ğun­­dan Xersones uzun müddət yardımsız qalmış­dır”.

Bütün bunlara baxmayaraq, 695-ci ildə ha­ki­miy­yət­dən devrilən II Yustinian əv­­­vəl­cə Xerson qalasına, daha sonra isə xə­zər­lə­rin tabe­li­yində olan Krım Qotya­sı-na qaç­­dı. Ancaq məğ­lu­biy­yə­ti həzm edə bilməyən im­pe­ra­tor burada sorğu-sual edi­l­ə­cə­yin­­­dən qorxaraq bölgənin hakimi olan Xəzər xa­qan­­lı­ğına sığınmalı oldu...

(ARDI VAR)


MANŞET XƏBƏRLƏRİ