Faiq Alakbarlining “Turk xalqlari falsafasi tarixi (Qadimgi davr)” asari haqida falsafiy mulohazalar
Har qanday xalqning tarixdagi o‘rni faqat uning bunyod etgan davlatlari, olib borgan urushlari yoki moddiy madaniyat yodgorliklari bilan belgilanmaydi. Xalqning asl tarixiy qiyofasi uning olamni qanday tushungani, insonni qanday anglagani, yaxshilik va yomonlikni qanday farqlagani, hayotning ma’nosini nimada ko‘rgani bilan ham namoyon bo‘ladi. Shu ma’noda, xalq tarixini o‘rganishdan falsafiy tafakkur tarixini ajratib bo‘lmaydi. Chunki tarix bizga xalqning nima qilganini ko‘rsatsa, falsafa uning nima uchun shunday yashaganini va dunyoni qanday idrok etganini anglash imkonini beradi.
Faiq Alakbarlining “Turk xalqlari falsafasi tarixi (Qadimgi davr)” asari ana shu masalani keng ko‘lamda o‘rtaga qo‘ygan tadqiqotlardan biridir. Kitobda qadimgi davrdan milodiy VII asrgacha bo‘lgan, ya’ni islomgacha shakllangan turkiy xalqlar falsafiy tafakkuri tadqiq etiladi. Muallif Tangrichilik, Qo‘rqutchilik, Qamlik, Mag‘lar ta’limoti, Xizirchilik, turkiy ta’lim, zardushtiylik va moniylik kabi qarashlarni, shuningdek, O‘g‘uz ota, Turk ota, Qo‘rqut ota, Qam ota va Mani ota singari tarixiy-ma’naviy timsollarni falsafiy nuqtayi nazardan tahlil qiladi.
Asarning muhim jihatlaridan biri shundaki, muallif turkiy tafakkurni boshqa falsafiy tizimlarning oddiy davomi yoki chekka ko‘rinishi sifatida emas, balki o‘z ichki mantiqi va tarixiy davomiyligiga ega tafakkur hodisasi sifatida ko‘rsatishga intiladi. Kitobning birinchi bobida turkiy xalqlar falsafasining mohiyati va qadimgi turkiy sivilizatsiya, ikkinchi bobida esa asosiy ta’limotlar hamda mutafakkirlar izchil ko‘rib chiqilgan. Mening nazarimda, mazkur asarning falsafiy qimmati, eng avvalo, “falsafa qayerdan boshlanadi?” degan fundamental savolni qayta qo‘yishidadir. Falsafani faqat yozma traktatlar, murakkab kategoriyalar yoki alohida falsafiy maktablar bilan cheklash to‘g‘ri emas. Ba’zan xalqning borliq haqidagi tasavvuri uning afsonasi, hikmati, urf-odati, davlat boshqaruvi tamoyili, tabiatga munosabati va axloqiy me’yorlarida ham yashaydi. Qadimgi turkiy tafakkur aynan shunday shaklda namoyon bo‘lgan.
Shu nuqtayi nazardan, turkiy xalqlarning “bilga”, “kut”, “töre”, “Tangri”, “el”, “yurt” kabi tushunchalariga oddiy tarixiy yoki lingvistik birlik sifatida emas, balki falsafiy kategoriyalar sifatida qarash mumkin. Masalan, kitobda qayd etilgan “kut” tushunchasi hokimiyatning shunchaki kuch bilan emas, axloqiy va ma’naviy asos bilan bog‘langanini anglatadi. Asarda qadimgi turkiy siyosiy tafakkurda adolat, fazilat va tartib g‘oyalari muhim o‘rin tutgani ko‘rsatiladi.
Bu yerda men alohida bir falsafiy xulosani ilgari surgan bo‘lardim: turkiy tafakkurning markazida insonning tabiat ustidan mutlaq hukmronligi emas, balki inson–tabiat–jamiyat–borliq o‘rtasidagi muvozanat g‘oyasi turadi. Zamonaviy texnogen sivilizatsiya insonni tabiatdan tobora uzoqlashtirayotgan bir davrda bunday qarash nihoyatda muhimdir. Qadimgi inson tabiatni faqat iste’mol qilinadigan resurs sifatida emas, o‘zi yashayotgan yaxlit borliqning tarkibiy qismi deb anglagan. Kitobda Qamlik bilan bog‘liq qarashlarning inson va tabiat munosabatlarini tushuntirishdagi o‘rni alohida ko‘rsatilishi ham bejiz emas.
Asarda Qo‘rqut ota dunyoqarashiga berilgan e’tibor ham muhimdir. Qo‘rqut ota siymosi faqat adabiy yoki folklor qahramoni sifatida emas, balki jamiyat, axloq, hayot va inson taqdiri haqida mushohada yurituvchi donishmand sifatida talqin qilinadi. Bu yondashuv turkiy xalqlarda falsafiy tafakkur faqat mavhum nazariyalarda emas, balki hikmatli so‘z, hayotiy tajriba va axloqiy xulosa shaklida ham mavjud bo‘lganini anglashga yordam beradi.
Menimcha, kitobning yana bir muhim jihati – tarixiy xotira bilan falsafiy o‘zlik o‘rtasidagi munosabatga e’tibor qaratishidir. Tarixiy xotira o‘tmishni yod olishning o‘zigina emas. U bugungi insonning “Men kimman?”, “Mening ma’naviy ildizlarim qayerda?”, “Ajdodlarim olamni qanday tushungan?” kabi savollariga javob izlash jarayonidir. Muallif ham falsafiy tafakkurni xalqning o‘zini anglashi, tarixiy xotirasini tiklashi va madaniy o‘zligini shakllantirishi bilan bog‘laydi.
Ayni paytda, tarixiy-falsafiy merosni o‘rganishda bir muhim metodologik tamoyilni unutmaslik kerak. O‘tmishni ulug‘lash bilan uni ilmiy anglash bir xil hodisa emas. Falsafiy tadqiqotning vazifasi ajdodlarning har qanday qarashini mutlaqlashtirish emas, balki undan bugun uchun qanday ma’no chiqarish mumkinligini aniqlashdir. Menimcha, Faiq Alakbarli asari bilan ilmiy muloqotning eng samarali yo‘li ham shudir: undagi tezislarni manbalar bilan qiyoslash, ayrim bahsli masalalarni yangi arxeologik, tarixiy, tilshunoslik va falsafiy tadqiqotlar asosida davom ettirish lozim. Muallifning o‘zi ham turkiy falsafa bilan bog‘liq masalalarda ilmiy munozaralar davom etayotganini qayd etadi.
Bugungi globallashuv sharoitida ushbu kitobning ahamiyati yanada ortadi. Chunki globallashuv faqat iqtisodiy yoki texnologik yaqinlashuv emas, u ma’nolar, qadriyatlar va identikliklar raqobati hamdir. O‘z falsafiy xotirasini bilmagan avlod tayyor axborotni tez o‘zlashtirishi mumkin, biroq uni baholaydigan mustahkam ma’naviy mezonga ega bo‘lmasligi ehtimoli bor. Falsafiy meros esa insonni o‘tmishga qaytarish uchun emas, aksincha, bugungi kunni chuqurroq tushunish va kelajakni ongli ravishda qurish uchun kerak.
Shu jihatdan qaraganda, “Turk xalqlari falsafasi tarixi” faqat tarixchi yoki faylasuflar uchun yozilgan asar emas. Undan oliy ta’limda falsafa, falsafa tarixi, madaniyatshunoslik, dinshunoslik, tarix va ma’naviyatga oid fanlarni o‘qitishda ham foydalanish mumkin. Kitob muallifi ham undan bakalavrlar, magistrlar, doktorantlar, ilmiy xodimlar, pedagoglar va keng kitobxonlar foydalanishini nazarda tutgan.
Xulosa qilib aytganda, Faiq Alakbarlining “Turk xalqlari falsafasi tarixi (Qadimgi davr)” asari turkiy xalqlarning islomgacha bo‘lgan falsafiy tafakkurini yaxlit tizimda ko‘rib chiqishga qaratilgan salmoqli tadqiqotdir. Muallif turli turkiy hududlarda olib borilgan tadqiqotlar bilan bir qatorda Yevropa, AQSH, Rossiya va Xitoy olimlarining izlanishlariga ham murojaat qilganini ta’kidlaydi.
Mening falsafiy qarashimcha, bu asarning eng katta ahamiyati bizga tayyor tarixiy faxr tuyg‘usini berishida emas, balki o‘z tariximizga savol bilan qarashga undashidadir. Chunki falsafa- o‘tmishni shunchaki tasdiqlash emas, uni tafakkur orqali qayta anglashdir. Turkiy falsafiy merosni o‘rganish ham faqat “bizning ajdodlarimiz kim edi?” degan savolga javob berish bilan cheklanmasligi, balki “ularning tafakkuridan bugungi inson, jamiyat va kelajak uchun qanday ma’no chiqarishimiz mumkin?” degan savolga olib kelishi kerak. Ana shundagina qadimgi falsafiy meros tarixiy yodgorlik bo‘lib qolmay, zamonaviy tafakkurning faol manbaiga aylanadi.
Xajiyeva Maqsuda Sultanovna – falsafa fanlari doktori, professorAbu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, “falsafa”kafedrasi mudiri
