Prof. Doc.Toğrul İsmayıl
Milli məsələnin fəlsəfəsini dərk etməliyik
Milli məsələ hər bir dövlət üçün ən həssas və strateji mövzulardan biridir. Çünki bu anlayış yalnız etnik mənsubiyyətlə bağlı deyil. O, dövlətin təhlükəsizliyi, siyasi sabitliyi, ictimai həmrəyliyi və milli kimliyi ilə birbaşa əlaqəlidir. Tarix göstərir ki, dövlətləri zəiflətməyin ən təsirli yollarından biri onların milli birliyini sarsıtmaq, etnik fərqləri siyasi qarşıdurmaya çevirmək və ortaq dövlətçilik şüurunu zəiflətməkdir.
Buna görə də milli məsələni emosiyalarla deyil, dövlətçilik fəlsəfəsi, siyasi sosiologiya və tarixi reallıqlar prizmasından dəyərləndirmək lazımdır.
Azərbaycan tarixən müxtəlif etnosların və etnik qrupların eyni dövlətçilik məkanında əsrlər boyu birgə yaşadığı nadir coğrafiyalardan biridir. Türklər, talışlar, ləzgilər, avarlar, tatlar, saxurlar, kürdlər, ingiloylar, udinlər, yəhudilər, ruslar və digər etnik qruplar eyni torpağı bölüşmüş, eyni iqtisadi və ictimai münasibətlərin iştirakçısı olmuş, eyni təhlükələrə qarşı çiyin-çiyinə mübarizə aparmış, eyni dövlətin inkişafına öz töhfələrini vermişlər.
Məhz buna görə Azərbaycanın əsas üstünlüyü etnik müxtəliflik deyil, bu müxtəlifliyin vahid siyasi birlik və ortaq dövlətçilik şüuru ətrafında formalaşmasıdır.
Siyasi nəzəriyyədə "etnos" və "millət" eyni anlayış hesab edilmir. Ernest Renanın məşhur ifadəsi ilə desək, millət ortaq yaddaşın və ortaq gələcək iradəsinin məhsuludur. Benedikt Anderson milləti "təsəvvür edilən siyasi birlik", Ernest Gellner isə onu modern dövlət quruculuğunun ayrılmaz elementi kimi qiymətləndirirdi. Entoni Smit isə göstərirdi ki, müasir millətlər tarixi etnik yaddaş üzərində formalaşsalar da, onları yaşadan əsas amil ortaq siyasi məqsəd və ortaq dövlətçilik ideyasıdır.
Azərbaycanın dövlətçilik modeli də məhz bu yanaşmaya söykənir.
Bu baxımdan "azərbaycanlı" anlayışı hüquqi-siyasi mənsubiyyəti, "türk" isə ölkə əhalisinin böyük hissəsinin etnik-mədəni kimliyini ifadə edir. Bu iki anlayış bir-birinə alternativ deyil. Əksinə, biri vətəndaşlığı, digəri isə tarixi-etnik mənsubiyyəti göstərir. Onları qarşı-qarşıya qoymaq həm elmi, həm də siyasi baxımdan doğru yanaşma deyil.
Lakin tarixi həqiqətlərin də dəyişdirilməsi mümkün deyil.
Məlumdur ki, XX əsrin əvvəllərinə qədər bugünkü Azərbaycan türkləri rəsmi sənədlərdə və beynəlxalq mənbələrdə "türk" adı ilə qeyd olunurdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət dili də "türk dili" idi. Sovet milli siyasəti çərçivəsində "azərbaycanlı" anlayışı etnik məna daşımağa başladı, müstəqillik dövründə isə bu anlayış daha çox hüquqi-siyasi vətəndaşlıq kimliyinin ifadəsinə çevrildi.
Bu tarixi prosesi qəbul etmək Azərbaycanda yaşayan digər etnosların hüquqlarını və kimliyini inkar etmək demək deyil.
Əksinə, onların dilləri, mədəniyyətləri və adət-ənənələri Azərbaycanın ümumi milli-mədəni irsinin ayrılmaz tərkib hissəsidir.
Lakin burada bir prinsip dəyişməz qalmalıdır:
Etnik kimlik dövlətə alternativ siyasi layihəyə çevrilməməlidir.
Tarix sübut edib ki, imperiyalar və böyük güclər zəif dövlətlərə qarşı hər zaman "kimlik siyasəti"ndən istifadə ediblər. XIX əsrdən başlayaraq Cənubi Qafqazda həyata keçirilən siyasətlər bunun açıq nümunəsidir. Bu gün də müxtəlif xarici güclər informasiya müharibəsi, sosial şəbəkələr və ideoloji təsir vasitələri ilə etnik fərqləri siyasiləşdirməyə, onları geosiyasi alətə çevirməyə çalışırlar.
Bu təhlükə hər hansı etnik qrupa qarşı deyil.
Əksinə, ilk növbədə həmin etnosların öz maraqlarına ziddir. Çünki belə layihələrin son məqsədi insanların hüquqlarını qorumaq deyil, dövləti zəiflətməkdir.
Azərbaycan bunun acı nəticələrini Ermənistanın separatçılıq siyasəti timsalında yaşayıb. Məhz buna görə cəmiyyət bu gün də oxşar ssenarilərə qarşı həssas olmalıdır.
Bu gün sosial-iqtisadi problemlər türk, talış, ləzgi, avar, tat, kürd və ya digər etnos arasında fərq qoymur. Hamı eyni problemlərlə yaşayır, eyni qanunlarla idarə olunur, eyni dövlətin vətəndaşıdır. Ona görə də problemlərin həlli etnik qarşıdurmada deyil, daha güclü dövlət institutlarının qurulmasındadır.
Şəhidlər Xiyabanına baxmaq kifayətdir.
Orada heç kimin məzar daşında "türk şəhidi", "talış şəhidi" və ya "ləzgi şəhidi" yazılmayıb.
Orada yalnız bir ad var:
Azərbaycan uğrunda şəhid.
Əsl siyasi millət də məhz burada başlayır.
Bu gün türk olmaq da təbiidir, talış olmaq da, ləzgi olmaq da, avar olmaq da, tat olmaq da, kürd olmaq da. Bunların hər biri Azərbaycanın etnik zənginliyidir.
Lakin onların hamısından böyük anlayış Azərbaycan dövlətidir.
Çünki dövlət ortaq təhlükəsizliyin, ortaq hüququn və ortaq gələcəyin təminatçısıdır.
Biz etnik kimliyimizi qorumalıyıq, lakin onu siyasi qarşıdurmanın vasitəsinə çevirməməliyik. Türk kimliyinin tarixi gerçəklik kimi qəbul olunması nə qədər təbiidirsə, Azərbaycanda yaşayan bütün etnik qrupların öz dillərini və mədəniyyətlərini yaşatmaq hüququ da bir o qədər təbiidir.
Əsl dövlətçilik məhz bu tarazlığı qoruya bilməkdir.
Tarix göstərir ki, dövlətlər etnik müxtəlifliyə görə deyil, ortaq siyasi məqsədlərini itirdiklərinə görə parçalanırlar. Güclü dövlətlər isə fərqliliklərini qarşıdurma vasitəsinə deyil, milli həmrəyliyin mənbəyinə çevirə bilirlər.
Azərbaycanın yolu da məhz budur.
Biz müxtəlif etnik köklərə malik ola bilərik. Ancaq hamımız eyni bayrağın altında yaşayır, eyni Konstitusiyaya sadiqlik nümayiş etdirir, eyni dövlətin təhlükəsizliyinə və gələcəyinə cavabdehlik daşıyırıq.
Azərbaycan heç kimsənin inhisarında deyil. Azərbaycan bu torpağı öz Vətəni bilən, onun azadlığını, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü öz şərəfi sayan hər bir vətəndaşın ortaq dövlətidir.
Bu gün bizdən tələb olunan əsas məsələ etnik kimlikləri qarşı-qarşıya qoymaq deyil, onları vahid dövlətçilik ideyası ətrafında daha da möhkəmləndirməkdir.
Çünki etnik müxtəliflik bizim zənginliyimizdirsə, siyasi birlik bizim varlığımızın əsas şərtidir.
Azərbaycanı böyük edən fərqliliklərimiz deyil, həmin fərqliliklərə baxmayaraq ortaq Vətən, ortaq dövlət və ortaq gələcək naminə birləşə bilməyimizdir.
Milli məsələni də məhz bu fəlsəfə ilə dərk etməliyik.
Azərbaycan bizim ortaq taleyimizdir.
Onu qorumaq isə təkcə konstitusion vəzifə deyil, həm də tarixi, mənəvi və vicdani məsuliyyətdir.
