Taleh Cəfərov
ADPU-nun Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının dosenti,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru
Quşan dövləti I Kadfis və II Kadfisin hakimiyyəti illərində.
E. ə. I əsrin sonlarından eramızın IV əsrinədək Mərkəzi Asiyanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında baş verən hadisələr Quşan dövləti ilə bağlıdır. E. ə. 165-ci ildə hunlarla mübarizədə məğlub olan yuetçilər Tyan-Şandan şimala, Yeddisuya gəlmiş və qədim sakların torpaqlarında məskunlaşmışdılar. E. ə. II-I əsrlərdə Mərkəzi Asiyanın Toxarıstan adlı əyalətində yuetçi konfederasiyasına daxil olan bir tayfanın beş qolundan ibarət (Nyumi, Şuanmi, Quyşuan, Xise, Dumi) yeni bir ittifaqı yarandı. Qədim Çin mənbələrinda bu tayfa ittifaqı “Quyjuan”, yaxud “Quyşuan” adlanır ki, bu da Quşan etnoniminin Çin dilində tələffüz və yazılış formasıdır.
Quşanlar Mərkəzi Asiyanın qədim tayfalarından biri olub e. ə. II-I əsrlərdə Baktriya əyalətində yaşayırdılar. Sanskrit dilində “Kuşana” kimi ifadə olunan Qu-şan adına ilk dəfə b. e. I-II əsrlərinə aid brahma və karoşti əlifbaları ilə yazılmış Kuşan kitabələrində rast gəlinmişdir. Quşan adının mənşəyi ilə əlaqədar aparılan araşdırmalarda təqiqatçılar bir-birindən fərqli dörd fərziyənin üzərində dayanırlar. Birinci ehtimala görə kuşan adı bir bəyin, ikinci ehtimala görə boy və ya klanın, üçüncü ehtimala görə sülalənin adı, dördüncü ehtimala görə isə hər hansı bir hökmdarın daşıdığı ləqəblə bağlı ola bilər. Digər tərəfdən, Quşan adının hər hansı bir məna ifadə etdiyini də qeyd edə bilərik. Belə ki, Quşan etnoniminin “idarə, yönətim” mənasında işlənən “Kuşa” ilə “kök, mənşə” anlamına gələn “na” hissələrinin birləşməsi nəticəsində “hökmdar sülaləsinə mənsub” ifadəsi yaranmış olur.
ABŞ türkoloqu Peter Qolden quşanların etnik mənşəyi məsələsinin hələ də müzakirə predmeti olduğunu qeyd edir. O, quşanların toxar, pers, türk və monqol mənşəli ola biləcəyini ehtimal edir. Eyni zamanda quşanların yunan əlifbasını və bölgənin Şərq pers ədəbi dilini mənimsədiklərini qeyd edir. Rus şərqsünasları birmənalı şəkildə quşanların irandilli, Mərkəzi Asiyanın əksər tarixçiləri isə türkmənşəli olduğunu güman edirlər. Türkiyə tarixçisi Enver Könükçü “Kuşanlar və ağ-hunlar” adlı əsərində quşanların mənşəyi ilə bağlı yazır: “Quşanların hansı etnik zümrəyə mənsub olduqları məsələsi yeni bir problem deyildir. İndiyə qədər də bu mövzu ilə maraqlanan alimlər araşdırmalarını davam etdirməkdədirlər. Bizim qu-şanların etnik mənşəyi ilə bağlı baş vurduğumuz qaynaqlar əsasən latın, yunan, Çin və hind yazıları ilə yanaşı, arxeoloji qazıntılardan əldə etdiyimiz pullar, kitabələr və s.-dir. Bu qaynaqlardakı dil, geyim, fiziki təsvirlər, çarların daşıdığı ünvanlar quşanların türk, monqol və ya saka-İran mənşəli ola biləcəyi ehtimalını daha da gücləndirir”.
Türk tarixçisi Tezcan Mehmet isə Enver Könükçünün fikirlərini əsas götürərək quşanların mənşəyinin daha iki etnik kimliyə bağlı olduğu ehtimalını irəli sürür. Onun fikrincə, quşanlar türk, monqol, tibet, hind və pers mənşəli ola bilərlər. Lakin tədqiqatçı quşanların daha çox saka-İran mənşəli olduğu ehtimalının üzərində dayanır. Əksər tədqiqatçılar isə quşanların tibet və hind mənşəli olduğu ehtimalını inkar edirlər. Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda da bir çox Quşi, Quşlar, Quşçu kənd adlarının mövcud olması quşan tayfasının daha geniş areala yayılması ilə yanaşı, türksoylu etnos olması ehtimalını da gücləndirir.
E. ə. 160-cı ildə usunların təzyiqi ilə qərbə hərəkət edərək Fərqanəyə gəlmiş quşanlar e. ə. 141-ci ildə Yunan-Baktriya dövlətinə son qoydular. Bu hadisədən yüz il sonra Quyşuan knyazı Kadfis Quşan dövlətini yaradaraq özünü yeni dövlətin hakimi elan etdi. 80 ildən çox yaşayan I Kadfis ilk olaraq hunlarla və Çinlə müba-rizədə zəifləmiş, dil birliyi və sikkələrdəki tamqaları belə bir-birinə yaxın olan Kanq çarlığının cənub torpaqlarını özünə tabe etdi. Kadfiz həmçinin Parfiya dövlətinə qarşı mübarizə apararaq bu dövlətə daxil olan Hindiquşdan şimal-qərbdəki əraziləri, o cümlədən Kabil ətrafı əraziləri ələ keçirdi.
I-III əsrlərdə yüksəliş dövrünü keçirən Quşan dövləti Parfiya, Çin və Roma imperiyaları ilə eyni vaxtda mövcud olmuşdur. Quşan dövləti həmçinin türk xalqlarının tarixində ilk quldar dövləti kimi səciyyələnir. Quşanların dövlətçilik tarixi iki mərhələyə bölünür. Bu dövlətin I Kadfis və II Kadfisin hakimiyyəti illərinə aid I mərhələsi Mərkəzi Asiya ilə bağlıdırsa, çar Kanişka və onun varislərinin siyasi mərkəzin Hindistanın şimal-qərb ərazilərinə köçürüldüyü dövr isə II mərhələsi hesab olunur. Quşan dövlətin I mərhələsi, əsasən, Mərkəsi Asiyanın siyasi tarixi ilə bağlıdır. Dövlətin qurucusu olan I Kudjula Kadfisin hakimiyyəti illərində (?-51) Quşan tayfa ittifaqı güclənərək qüdrətli dövlətə çevrildi və tezliklə işğalçılıq müharibələrinə başladı. Qısa müddətdə Kabul çayının hövzəsini, Kəşmir ətrafı əraziləri, Xarəzm, Soqd, Fərqanə, Çaç vilayətlərini əhatə edən Kanq dövlətini tutdu. I Kadfisin hakimiyyəti illərində Quşan dövlətinin sərhədləri Soqd çayından Hind çayına, Parfiyadan Pamirə qədər əraziləri əhatə edirdi. O, ölkənin paytaxtını Qissar silsiləsinin arxasındakı Zərəfşan vilayətinə köçürməklə yeni fəth edilmiş ərazilərə daha da yaxınlaşmaq istəyirdi.
I Kudjula Kadfisin dövründə Yunan-Baktriya çarlarının şərəfinə metal pullar zərb olunurdu. Quşan dövləti türk xalqları və dövlətlərinin tarixində metal pulu olan ilk dövlət hesab olunur. Kuşan pullarının üzəri yunan hərfləri ilə yazılmış, hətta Kadfisin adı da yunan dilində həkk olunmuşdu. Bununla da I Kadfis özünün Yunan-Baktriya çarlarının siyasi varisi olduğunu sübut etmək istəyirdi. Onun yerinə əsl adı Vima (51-78-ci illər) olan varisi gəldi. İşğalçı müharibələri davam etdirən Vima Kadfis Şərqi Türküstanın Qaşqar əyalətini, Hindistanın Benares əyalətinə qədərki ərazilərini zəbt edərək bu ölkədəki yunan çarlarının hakimiyyətinə son qoydu. Onun dövründə Quşan dövləti Mərkəzi Asiyanın əksər hissəsini, Əfqanıstan və Hindistanın şimal ərazilərini əhatə edirdi. Vima Kadfis ölkənin paytaxtını Soqdda saxlamaqla atasının siyasətinə sadiqliyini ifadə etdi. Həmçinin onun dövründə zərb olunan pulların üzəri əvvəlki kimi yunan dilində yazılırdı. Zərb olunan pulların digər bir xüsusiyyəti üzərində Şiva allahlarının təsvirinin əksini tapması idi. Bu, Quşan cəmiyyətinə Hindistandan yeni dini baxışların daxil olmasının göstəricisi idi.
II Kadfisin hakimiyyət illəri həmçinin Quşan dövlətinin yüksəliş illəri hesab olunur. Bu dövr quşanların şimala və cənuba ekspansiyasının genişlənməsi ilə yanaşı, ölkədə suvarma əkinçiliyinin inkişafı ilə də xarakterizə olunur. O, ticarətin inkişafına şərait yaratmaqla yanaşı, paytaxt Soqdun başlıca ticarət mərkəzinə çevirməsinə çalışırdı.
3.2. Quşan dövləti Kanişka və onun varislərinin dövründə
Quşan dövləti qızıl dövrünə “çarlar çarı” Kanişkanın (78-123-cü illər) hakimiyyəti illərində çatdı. Çar Kanişkanın dövründə Quşan dövləti şimal və şərq istiqamətlərində yürüşləri davam etdirdi. Nəticədə, Şərqi Türküstan və Xarəzmi zəbt edərək şimal-qərbi Hindistandakı mövqelərini gücləndirdilər. Bu zaman dövlətin ərazisi şimalda Xarəzmdən başlayaraq cənubda Hind çayının mənsəbinədək uzanırdı. Kanışka dövlətin paytaxtını Soqddan şimal-qərbi Hindistana –Pişəvərə köçürdü. Bununla çar Kanişka türk xalqları və dövlətləri tarixində növbəti bir ilkə imza ataraq Hindistanın şimal-qərb ərazilərini ilk dəfə olaraq Quşan dövlətinə birləşdirdi və burada türk hakimiyyətini bərqərar etdi. Kanişka Hindistanın ilk türk mənşəli hökmdarı olaraq bu ölkənin tarixində önəmli bir rol oynadı. Digər tərəfdən, Kanq və Quşan dövlətlərinin mənafe toqquşmalarına da son qoyuldu. Eyni zamanda Quşan dövləti çar Kanişka tərəfindən dünya dövləti statusu da əldə etmiş oldu.
Quşan dövlətinin sürətli yüksəlişi qonşu Çinin narahatlığına səbəb oldu. Çar Kanişkanın nüfuzundan qorxuya düşən Çin Quşan dövlətinə qarşı bütün gücünü səfərbər etdi. Kanişkanın hərbi planlarında Çinin Mərkəzi Asiya ilə həmsərhəd əyalətlərinin işğalı ön planda dayanırdı. 90-cı ildə çar Kanişka bu məqsədlə 70 minlik ordunu Türküstana yeritdi. Altay Məmmədov qeyd edir ki, hücum planı ətraflı düşünülmədiyindən Pamir dağlarını keçəndən sonra ordu ərzaqsız qalmış və Çin tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmışdı.
Məğlubiyyətin əvəzini çıxmaq üçün Kanişka bu ölkəyə qarşı bəhanə axtarırdı. Onun Çini idarə edən çariçaya evlənmək təklifi üçün bu ölkəyə göndərdiyi elçilərin sərkərdə Ban-Cao tərəfindən həbs edilməsi müharibənin başlanması üçün bəhanə oldu. Bununla Kanişka Çin taxtına yiyələnmək istəyirdi. O, bu məqsədlə 60 minlik (Bahaəddin Ögəlin əsərində 70 min göstərilir –T.C) qoşunla Şərqi Türküstandan Çin ərazisinə daxil oldu. Müharibənin ilk mərhələsi Çinin üstünlüyü şəraitində keçdi. Məğlub olan Kanişka dağınıq halda olan ordusu ilə geri qayıtdı. Çin isə Şərqi Türküstanın çay vadilərində yerləşən şəhərlərini, Kanqı, Fərqanənin bir hissəsini işğal etdi. Kanişka ordusunu yenidən təşkil edərək Kanqı və Fərqanəni Çin işğalından azad etdi. 105-ci ildə Kanişkanın Şərqi Türküstan şəhərləri ilə apardığı gizli danışıqlar öz bəhrəsini verdi, bu şəhərlərin əksəriyyəti Çindən ayrıldılar. Kanişka hakimiyyətinin sonlarına yaxın Xotan, Qaşqar, Yarkənd şəhərlərini dövlətinin tərkibinə qatmaqla Quşan dövlətinin əvvəlki qüdrətini bərpa etdi.
Quşan dövləti Roma imperiyası ilə diplomatik əlaqə quran ilk türk dövləti kimi tarixə düşmüşdür. Çar Kanişka bu məqsədlə 99-cu ildə Romaya səfirlik göndərmişdi. II əsrdə Roma şəhərində imperator Trayanın şərəfinə ucaldılmış sütunda başlarında araxçın olan Quşan səfirlərinin təsvirləri əks olunmuşdur. Bununla Roma imperiyası Quşan dövlətinin böyük və qüdrətli dövlət olduğunu təsdiq edirdi. Bundan başqa, Özbəkistanın Surxandərya vadisindən tapılmış Quşan dövlətinə məxsus 54-68-ci illəri əhatə edən maddi mədəniyyət nümunələri Roma ilə ticarət əlaqələrinin daha erkən qurulduğunu deməyə əsas verir. Quşan dövləti tərəfindən III-IV əsrlərdə Romaya göndərilən səfirliklərin Baktriya səfirlikləri olduğunu iddia edən qərb tarixçiləri onların II əsrin I yarısından imperator Andrianın və Antonian Pininin dövründən gəldiklərini qeyd edir. Kama çayı ətrafında Quşan pullarının tapılması isə onların Şərqi Avropa xalqları ilə əlaqələrini göstərir. Tədqiqatlar sübut edir ki, Quşan çarlığı Parfiya və Çinlə mütəmadi müharibələr aparsa da, Roma imperiyası ilə dostluq münasibətlərini qoruyub saxlaya bilmişdir.
Kanişkanın varisləri Xuvişka (155-191) və Kasişkanın (191-232) hakimiyyəti illərində Quşan çarlığı Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini itirərək Hindistanın şimal-qərb əyalətlərindəki dayaqlarını möhkənləndirdilər. Mərkəzi Asiyanı isə bu çarların təyin etdikləri canişinlər idarə edirdilər. Onlar mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaqdan boyun qaçıraraq müstəqilliyə can atırdılar. Tezliklə bir sıra əyalət hakimləri Quşan dövlətindən ayrılaraq müstəqil oldular. Quşan dövlətindən ilk olaraq ayrılan Xarəzm vilayəti oldu. Artıq eramızın III əsrində çox güman ki, Quşan dövləti tənəzzül etmişdi. Çünki bəhs olunan dövrdə Hindistanın Quşan mənşəli çarları mərkəzi Soqda yerləşən Quşan çarları ilə əlaqələrini tamamilə kəsmişdilər. Sasanilər Margiananı alaraq özünə birləşdirmiş və ora Quşan şah titulunu daşıyan vəliəhdini hakim təyin etmişdi.
III əsrin sonlarında Quşan dövləti Mərkəzi Asiyada, Aralətrafı ərazilərdə xionit, kidarit, eftalit və yaxud “ağ hunlar” adı altında birləşən xalqların təzyiqi nəticəsində məhv oldular. Quşan-Ağ Hun münasibətləri əvvəlcə mehriban qonşuluq münasibətləri çərçivəsində inkişaf etdi. Əlaqələrin inkişafını sürətləndirən başlıca amil yenicə yaranmış Sasani dövlətinin Mərkəzi Asiyada apardığı işğalçılıq müha-ribələri ilə bağlı idi. Sasani şahı II Şapur Quşan-eftalit ittifaqını pozmaq məqsədilə xionları öz tərəfinə çəkməyə müvəffəq oldu. 357-ci ildə xionlarla sülh müqaviləsi bağlayan II Şapur onlardan Bizansa qarşı müharibələrdə müttəfiq kimi yararlanacaqdı. 359-cu ildə Amid döyüşündə xionlar Sasani ordusunun tərkibində Bizansa qarşı mübarizə aparmışdılar.
Quşanlar bir müddət Sasani asılılığında qaldıqdan sonra bütün qüvvələrini səfərbər edərək azad oldular. Quşanlardan hərbi dəstək alan xionlar çar Kidarın başçılığı ilə Şimali Hindistana hərbi səfər təşkil etdilər. O Şimali Hindistanın 5 əyalətini zəbt edərək oğlunu oraya hakim təyin etdi. IV əsrin 60-cı illərinin sonlarında II Şapur iki dəfə Quşan çarlığına qarşı hərbi əməliyyat keçirsə də, hər dəfəsində məğlub olaraq geri çəkilməli olmuşdur. Qeyd edək ki, IV əsrdə Quşan dövləti Eftalit dövləti tərəfindən süquta uğradıldı. Bəhs olunan dövrdə Hindistanın şimalında quşanların hegemonluğuna son qoyulmuş və onların torpaqlarında Qupta dövləti hakim olmuşdur.
V əsrin ortalarında Sasanilərin Şərqdə -Mərkəzi Asiyada işğalçılıq siyasətinin yeni mərhələsi başlandı. Sasani şahı II Yezdəgird (439-456) 442-ci ildə Mərkəzi Asiyada quşanlara qarşı hərbi səfərə yola düşdü. 449-cu ilə qədər uzanan müharibənin nəticəsi olaraq kuşanlara məxsus bir sıra əyalətlər dağıdılaraq qarət edildi. II Yezdəgird 450 və 454-cü illərdə quşanlar üzərinə hərbi yürüşlərini davam etdir-di. Lakin bu dəfəki yürüşlərin heç birində sasanilər uğur qazana bilmədilər. Quşanlar haylantürk hunlarının dəstəyi ilə Sasani ordusunu Mərkəzi Asiyadan qovub çıxardılar.
Sasani dövlətində taxta çıxan yeni şah Peroz/Firuz (456-484) hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə, ilk olaraq Mərkəzi Asiyanı işğal etmək qərarına gəldi. Hiyləgərliyi ilə məşhurlaşan Peroz əvvəlcə quşanların və ağ hunların köməyi ilə taxt-taca namizəd olan qardaşı Hörmüzü öldürməklə hakimiyyətə yiyələndi. Daha sonra, müttəfiqlərinə qarşı müharibəyə başlayaraq onları ağır məğlubiyyətə uğradan Peroz nəticədə Quşan dövlətinin siyasi varlığına son qoydu. 510-cu ildə Quşan dövlətinin sərhədləri çərçivəsində yeni bir türk dövləti –Eftalitlər dövləti yarandı. Dağınıq Quşan birliyinə isə sonuncu zərbəni xionlar (yəni ağ hunlar) vurdular. Bu zaman xionlar sonuncu Quşan çarı Kidarı (sonuncu çarın adı ilə bəzi mənbələrdə kuşanlar “kidarlar” və ya “kidarit”lər də adlanırlar) ağır məğlubiyyətə uğradıb Hindistana qovdular.
3.3. Quşan dövründə Böyük İpək yolu. Quşan mədəniyyəti
Aparılan aramsız və uzunmüddətli müharibələr, tez-tez baş verən siyasi çevrilişlər nəticəsində qonşu dövlətlərdən əldə edilən ucuz işçi qüvvəsi və hərbi əsirlər Mərkəzi Asiya xalqlarının həyatında mühüm dəyişikliklərə yol açdı. Beş əsr mövcudluğu dövründə hərbi qüdrətini bir dəfə də olsun itirməyən və dövrünün ən qüdrətli imperiyalarından biri olan Quşan dövlətində quldarlıq münasibətləri özünün ən yüksək inkişaf zirvəsinə çatdı.
Quşan dövləti özünü ilahiləşdirərək “devaputra” (“Tanrının oğlu”) adlandıran, “çarlar çarı” tərəfindən idarə olunan mərkəzləşmiş dövlət idi. Dövlətin başçısı geniş inzibati aparata malik idi. Dövlətin ərazisi canişinliklərə bölünürdü. Canişinlər şəhərləri idarə etməklə yanaşı, tələb olunduqda qoşun hissələrini toplanmasını təşkil edir, həm də vergilərin yığılmasına nəzarət edirdi.
Quşan imperiyasının sosial strukturunda başlıca yeri vergi ödəyənlərin kənd icması tuturdu. Quldarlara və iri mülkiyyətçilərə məxsus məbəd və qalaların (Bazarqala, Ayazqala, Govurqala, Torpaqqala) tikintisində, eyni zamanda süni suvarma kanallarının çəkilməsində, təsərrüfatlarda qul əməyindən geniş surətdə istifadə olunurdu. Qul əməyi həmçinin, Quşan dövlətində əsas istismar forması idi. Əyanların malikanəsi gözəlliyi və iri həcminə görə digərlərindən fərqlənirdi. Şəhərlərdə əhalinin yaşadığı məhəllədə çarın saray qəsri (Torpaqqala abidəsi) yerləşirdi. III əsrə aid Torpaqqala abidəsinin divarları monumental fiqurlarla bəzədilmişdi. Məbədin şimal hissəsində zərdüştlüyə aid məbəd və bazar meydanı yerləşirdi.
Quşan dövləti qonşu ölkələrlə, ələlxüsus da Çinlə geniş ticarət əlaqələrinə malik idi. Ticarət əlaqələrinin inkişafı nəticəsində bu ölkənin Tərməz, Səmərqənd və Xarəzm kimi şəhərləri iri ticarət mərkəzlərinə çevrildilər. Çinlə və Roma ilə aparılan ticarət əlaqələri e. ə. II əsrdə əsası qoyulmuş “Böyük İpək Yolu” vasitəsilə həyata keçirilirdi və bu yolla böyük gəlirlər əldə edilirdi. İpək yolu Çindən Hindistana, oradan Türküstana keçmək şərti ilə Sasani və Suriya ölkələri vasitəsilə Roma imperiyasına uzanırdı. Şərqi Türküstandan ayrılan bir qol Xarəzm vasitəsilə Aral-Ural arası ərazidə alanların ölkəsinə, oradan da Şərqi Avropaya uzanırdı. Bu yol vasitəsilə Quşan imperiyasına əsas etibarilə Çin ipəyi və çini qablar gətirilirdi.
Bəşər tarixində ilk ticarət və diplomatiya yolu kimi qiymətləndirilən “Böyük İpək Yolu”nun açılması Xan sülaləsinin hökmdarı U-dinin (e. ə. 140-87/86) fəaliyyəti ilə bağlıdır. İlk dəfə e. ə. 138-ci ildə o dövrün ən qüdrətli imperiyalarından olan Quşanda olmuş çinli elçi Hindistan, Mərkəzi Asiya dövlətləri və bu dövlətlərin ərazilərindən keçən ticarət yolları haqqında məlumat vermişdir. Çin imperiyasına tez-tez hücum edən hunlara qarşı müttəfiq tapmaq məqsədilə Quşana ticarət karvanı –səfirlik göndərilmişdir. Elə bu zamandan etibarən Çindən qərbdə yerləşən dövlətlərin ərazisinə ticarət karvanları yola düşmüşdür. Britaniya adalarından tutmuş Sakit okean sahillərinədək olan ərazilərdə məskunlaşmış bütün xalqlar və dövlətlər qədim dünya siyasi sisteminin halqaları olan 4 qüdrətli imperiyanın –Roma, Parfiya, Quşan və Çinin tabeliyi altında olmuşdur. Çin malları, xüsusilə ipəyi xarici bazarlara yol tapmışdı. Çindən ixrac olunan əsas mal ipək olduğu üçün bu yol “İpək Yolu” adlanmağa başlanmışdı.
Məlumat üçün qeyd edək ki, “Böyük İpək Yolu”nu ilk dəfə II yüzilliyin tanınmış coğrafiyaçısı və astronomu Klavdi Ptolomey (70-147) müasiri olduğu coğrafiyaçı Marin və Makedoniyalı səyyah Mayesə əsaslanaraq təsvir etmişdir. Onun verdiyi məlumata görə, İpək yolu ənənəvi marşrut üzrə Fərat çayından Çində Alay vadisində yerləşən daş qülləyə qədər uzanırdı. Daha dəqiq desək, “Böyük İpək Yolu” Şərqi Çindən başlayıb Pamirə qədər uzanır, oradan Fərqanəyə keçərək şimal və cənub qollarına ayrılırdı. Cənub qolu Hindistanın Lahor şəhərindən bu ölkənin içərilərinə doğru, Şimal qolu isə Qazaxıstan çöllərinə, oradan Aral ətrafı ərazilərə uzanırdı. Qərbə gedən yol Parfiya ərazisindən keçərək Mesopotamiyada və Suriyanın şimalında iki qola –şimal və cənub yollarına ayrılırdı. Şimal yolu Konstantinopola və oradan da Avropaya, cənub yolu isə Suriyadan Aralıq dənizinin cənubundakı ölkələrə doğru uzanırdı. Qeyd edək ki, Çindən gələn ipək yolu üzərindəki ən böyük dayanacaq Paykənd şəhərində idi. Tacirlər buradan əvvəlcə Xorasana, oradan Rey vilayətinə, daha sonra Suriyaya, oradan da Aralıq dənizi hövzəsi ölkələrinə gedirdilər.
E. ə. II əsrdən başlayaraq ipək yolunun ən intensiv magistrallarından biri Azərbaycandan keçirdi. Bu yol Çin və Hindistandan başlayır, Quşan ərazilərindən keçib Xəzər dənizinə çataraq Azərbaycan ərazilərində davam edib, burada iki qola ayrılaraq biri Kür çayı boyunca yuxarı İberiya və Kolxida istiqamətində, ikincisi isə şimala burularaq Xəzərin qərb sahili boyunca Dərbənddən və Qafqazətəyi düzənliklərdən keçib Qara dəniz ətrafının şimalındakı yunan koloniyalarına aparırdı.
Çin ipəyinin quşanlara qədərki xarici bazarlardakı əsas vasitəçiləri qismində soqdiyalılar və parfiyalılar çıxış edirdilər. ABŞ türkoloqu P.Qolden bu barədə yazır ki, quşanlar parfiyalıları vasitəçilikdən məhrum edərək Hind limanlarından Roma şəhərinə ipək daşıyırdılar. Ural bölgəsinin kürkləri, qiymətli daş-qaşlar, qərb məhsulları Quşan ərazisindən və ya onların nəzarətindəki bölgələrdən keçərək Çinə aparılırdı. Çinə gələn ticarət karvanlarına dövlət səviyyəsində yüksək qiymət verildiyi üçün onlar “səfirlik” adlandırılırdı. Belə səfirliklər bir neçə yüz nəfərlik qrup halında olurdu və onlar yollarda ən azı 1 il, ən çoxu isə 8-10 il vaxt itirirdilər. Çindən hər il qərbə ən çoxu 10, ən azı isə 5 və ya 6 karvan göndərilirdi.
Quşan dövlətinin digər dövlətlərlə mədəni əlaqələri də yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Kiyev, Skandinaviya, Kama və Ural boyunda quşanlara məxsus pullar aşkara çıxarılmışdır. Arami əlifbası əsasında yaranmış Soqdiya, Xarəzm yazıları pulların, möhürlərin, sənədlərin üzərində həkk olunurdu. Dövlətin sərhədləri daxilində işlədilən əsas dillər İran dil qrupuna daxil olan dillərdən ibarət idi. Burada e. ə. III əsrə aid ən qədim Xarəzm yazısı ilə yanaşı, e. ə. I əsrə aid Soqd əlifbasından geniş istifadə olunmuşdur. Habelə, Hindistanda yayılmış və Quşan cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmiş karoşti yazı nümunələri ilə yanaşı, yunan əlifbası əsasında tərtib olunmuş Quşan yazısından da istifadə olunurdu.
Çar Kanişkanın pulları üzərində Hind, Ellin allah adları və təsvirlərinin olması bu ölkələrlə mədəni və dini əlaqələrin mövcudluğundan xəbər verirdi. Quşan dövlətində müxtəlif dinlərin nümayənədləri yaşayırdı. Həmçinin Mərkəzi Asiyanın bu qüdrətli türk dövlətində dini tolerantlıq ən yüksək səviyyədə qorunub saxlanılırdı. Burada türklərin ənənəvi dini inanc sistemi olan tenqrizmlə yanaşı zərdüştlük və maniheyizm cərəyanları, həmçinin buddizm geniş surətdə yayılmışdı. İmperiyanın Əfqanıstan və Hindistandakı əyalətlərində daha çox buddizm dini hakim mövqeyə malik idi. Çar Kanişka 100-cü ildə bütpərəstlərin kilsə məclisini keçirmiş və burada Çində, Tibetdə və Monqolustanda rəsmiləşən şimal bütpərəstliyinin əsas ehkamları qəbul edilmişdir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində məlum olmuşdur ki, bütpərəstlik Hindistanda yaranmış olsa da, az miqdarda Mərkəzi Asiyada, Xarəzmdə və Soqdda yayılmışdı. Maraqlıdır ki, Quşan çarlarının özləri buddizm dininə etiqad edirdilər. Onların məqsədi tabe edilmiş xalqlar arasında ideoloji birlik yaratmaq idi. Lakin buddizm dini xalq arasında, xüsusilə türk tayfalarında geniş yayılmasa da, kuşanlar hind mədəniyyətinin Mərkəzi Asiyada yayılmasında maraqlı idilər.
Quşan çarları dünya mədəniyyətinə bir sıra tövhələr verməklə yanaşı, yeni şəhərlərin salınmasına, suvarma əkinçiliyinin inkişafına daha çox diqqət ayırırdılar. Bu zaman quşanların Mərhəmət, Şurabaşat, Dun-Bulak, Qarasu və digər şəhərləri bölgənin başlıca ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrilməkdə idi. Bununla yanaşı, Quşan dövrünə aid çoxlu sayda şəhər tipli yaşayış məskənlərinin qalıqları da tapılmışdır. Bu şəhərlərdə metal və dulusçuluq məhəllələri aşkara çıxarılmışdır. Qalatəpə adlı yerdə eranın ilk əsrlərində Quşan imperiyasına aid maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur. Xarəzmdə Quşan mədəniyyətinə xas olan gildən düzəldilmiş müxtəlif fiqurlara rast gəlinir ki, bunlardan ən əhəmiyyətlisi Anahit allahının çılpaq qadın şəklində düzəldilmiş fiqurudur. Göründüyü kimi, yerli adət və ənənələrin əsasında formalaşmış Quşan mədəniyyəti digər xalqların mədəni həyatının yüksəlişində misilsiz rol oynamışdır.
