Kamil Şahverdi
V yazı
Cümhuriyyət fədailəri "Azərbaycan Marşını" unudulmağa qoymadılar. 70 il qürbətdə qorunandan sonra Vətənə dönən "Azərbaycan Marşı" haqqına qovuşdu. 20-ci yüzillikdə ikinci dəfə müstəqilliyini qazanan Dövlətimizin Himni kimi təsdiq olunana qədər "Azərbaycan Marşı" qəlblərdə, yaddaşlarda yaşadı. Mühacir Cümhuriyyətçilərin pənahı oldu, onları sınmağa, əyilməyə qoymadı, yaralı qəlblərinə məlhəm, ayaqda qalmalarına yardımçı oldu...
Əksər mənbələrdə 1919-cu ildə Üzeyir bəy Hacıbəyli tərəfindən yazıldığı qeyd olunan "Azərbaycan Marşı"nın yazılma
tarixinə aid mülahizələrimi sonrakı hissələrdə diqqətinizə çatdıracağam. "Azərbaycan Marşı" haqqında ilk məlumat birbaşa olmasa da, dolayısı ilə "Azərbaycan" qəzetinin 30 may 1919-cu il tarixli nömrəsində şair Əli Yusifin "Pəncərə önündə yarım saat" adlı məqaləsində rast gəlinir. Cümhuriyyətin bir illiyi münasibəti ilə yazılmış məqaləni olduğu kimi təqdim edirəm:
"Azərbaycan Cümhuriyyətinin paytaxtı milli bayraqlara qərq olaraq istiqlal gününü bayram edirdi. Hər müəssisə, hər kütlə, hər fərd kəndi iktidarınca bu şanlı bayramda iştirak edirdi.
Dəstə-dəstə vətəndaşlar Parlaman qarşısına toplanır, bir-birlərini, Parlamanı və hökuməti təbrik və təhniyət (mübarəkbazlıq) edirlərdi. Parlaman İdarə(si) şöbələrinin birisinin pəncərəsindən bu axın-axın gələn insanları, fərahfəza (fərəhli, sevincli) lövhələri iki arxadaşımla seyr edirdik. Hər kəs sevinc, bəşuş (şən), ümidli və haqlı bir vüqara müştəğrəq (qərq olmuş) idi. Bu aralıq 30 nəfərə qədər 10 yaşından 7 yaşına cocuqlar, bir coxu başıaçıq, ayaqyalın, əllərində taxtadan kəndi sənətlərincə yapılma silahlar, ağac başına taxılmış mini-mini milli bayraqlarla kamali-ciddiyyətlə keçdilər. Bir çınqıraq (qumrov) sədası qədər lətif səslərlə marş oxuyurlardı.
Mən yalnız "Şanlı Vətən" dediklərini anlaya bildim. Pək müəssir (təsirli) bir mənzərə idi. Hazirun (orada olanlar)
həpsi bunu hiss etmiş olmalıdır ki, hər tərəfdən bu mini-mini "vətəndaşcıqları" alqış gürultuları qarşıladılar... Bilaixtiyar (qeyri-ixtiyari) arxadaşlarımın üzünə baxdım. Onlar da ziyadəsiylə mütəəssir olmuşlardı. Bir arxadaşımın qolundan tutaraq: "İndi inanalım ki, istiklal bir kaç xülyapərəstin fantezisi deyil də, millətin ruhunun ən dərin guşələrindən təzahür edən ehtiyacdır,"-dedim. O da fikrimə şərik olaraq: "Əvət,-dedi,-həpimizin qəlbi bugünkü gün o cocukların qəlbi qədər səmimi, saf çırpınırsa, biz də bu bayramı bu məsumlar qədər sevirsək, inanalım ki, istiklalımız daimi və əbədi olacaqdır." Bu gün ordu əfradının (əsgərlərin) müntəzəm Avropa əsgərlərinə yakışan bir tərzdə rəsmi-keçiddə Rəisi-vükala (Baş nazir) tərəfindən salamlanması, küçələrdən tarixi simaların keçirilməsi, Parlamentin tarixi iclası qədər böyük və möhtəşəm mənzərələr(ə) də şəhadət etdim. Fəqət nədənsə yenə ən gözəl xatirə, ən müəssir lövhə o cocuqların ciddiyyətlə istiqlal bayramına kəndi arzu və xahişləri ilə iştirak etmələridir.
Zira bu mənzərədə həm siyasi, həm də psixoloji bir məna olmaqla bərabər, həssas və qayət gözəl bir sekret (sirr) vardı. Gələcəkdə Cümhuriyyətimizin ən qiymətdar, ən namuslu vətəndaşları da bu cocuklar olacağına heç şübhə yoxdur. Azərbaycan idealı, istiqlal məsləki bir müxtərenin (ixtiraçının) icadı, yaxud bir şairin xəyalı deyil, bəlkə sənələrcə millət köksündə bəslənmiş və ən sonunda hüsula gəlmiş bir qayədir. Hətta Anadolu annələri belə cocuklarına layla çalarkən, " Sən böyüyüb həm Türkiyəni məsud edəcəksən, həm də sair türk-islamların imdadına qoşacaqsan" deyir, onlara hənuz beşikdə ikən Qafqaz dağlarının vəhşi gözəlliklərindən, oradakı qardaşlarının əsarətindən bəhs edirlərdi. Yalnız böylə bir tərbiyə ilə böyüyən bir insan məslək sahibi ola bilər, vətən və millət uğrunda heç bir fədakarlıqdan çəkinməz. Onun üçün cürətlə deyə biləriz ki, bu gün istiqlal bayramını böylə fövqəladə sevinclə qarşılayan cocuqlar, yarın bir məmləkətin vətəndaşları olduqlarında onu sevəcək və müdafiə edəcəklər. Əvət, Rusiya siyasəti bizi ruslaşdırmağa qalxışarkən Azərbaycan evlərinin beşiklərində gələcək bir cümhuriyyətin
vətəndaşları yetişdiyini bilməzdi. Azərbaycan Qafqaziyada doğulub Anadolu köksündən imdad aldı və nəhayət ayağa qalxdı, dirildi. Cocuqluqda alınan təəsürat unudulmaz. Onun üçün, bu gün bizimlə bərabər, fəqət bizdən daha səmimi bir surətdə İstiqlal bayramına iştirak edən azəri türklərin yavruları əbədiyyən bu böyük günü xatırlayacaq. Bu sarsılmaz bir həqiqətdir. Azərbaycan doğdu (doğuldu) və kəndini gələcək nəsilə şimdidən sevdirdi. Bu gün taxta və nahəmvar (qaba, səliqəsiz) "silahlarla" Parlaman qarşısında bir yer tutmağa can atan "igidlər" yarın əllərində son sistem əslihə (silahlar), başlarında müasir düşüncələr, biliklər qəlblərində namuslu bir vətənpərvərlik hissi, kəndi
hüquqlarını, istiqlallarını müdafiə edəcəklər. O vaxt onlar bu birinci bayramı xatırlayaraq Cümhuriyyətlərinin nə qədər ağır şərait daxilində təşəkkül etdiyini düşünəcək və bu ağır qiymətə alınmış varlıqlarını, hüquqlarını daha əzəmətli bir həmiyyətlə qorumağa çalışacaqlar.
Əli Yusif"(ADA Universitetinin təşəbbüsü və dəstəyi ilə 20 cilddə nəşr edilən "1918-1920-ci illər "Azərbaycan" qəzetinin tam külliyatı". VIII cild. May 1919.
Transliterasiya edənlər: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mehdi Gəncəli, Filoloq, tərcüməçi Azad Ağaoğlu.
Elmi redaktor: Akademik Teymur Kərimli.)
Beləliklə, Əli Yusif uşaqların dəstə ilə Parlament binası qarşısından keçərkən xorla oxuduqları zaman aydın eşitdiyi yalnız "Şanlı vətən" sözlərini misal gətirir. O dövrə aid materialların araşdlrılmasından gəlinən nəticə budur ki, Əli Yusifin uşaqlardan eşitdiyi "Şanlı vətən" sözləri "Azərbaycan Marşı"na aid ola bilər. Hər halda, o günlərdə bu sözlərin işləndiyi başqa bir nümunəyə hələ ki, rast gəlinməyib. 1919-cu ildə Bakıda "Milli nəğmələr" toplusu dərc olunur. "Vətən marşı" adı ilə topluda yer alan şeirin müəllifi kimi Cəmo bəy göstərilib.
(Asif Rüstəmli. Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: həyatı və bədii yaradıcılığı, səh. 104. Bakı-2024.)
Professor Asif Rüstəmlinin bu kitabı
qiymətli tarixi sənədlərlə və məlumatlarla zəngindir. O ciddi araşdırma apararaq bir çox məsələlərin üzərinə işıq salmış və müxtəlif mənbələrdən topladığl məlumatları bir kitabda cəmləşdirmişdir. Lakin "Vətən marşı" ilə bağlı bəzi qeydlərdə uyğunsuzluqlar olduğu üçün xüsusi izaha ehtiyac duyulur. Ona görə də Asif Rüstəmlinin qənaətinə münasibət bildirmək üçün bu mövzunun üzərində daha ətraflı dayanmağa zərurət yaranır. Yazının növbəti hissələrində bu mövzuya qayıdaraq düşündüklərimi izah etməyə çalışaram.
"Azərbaycan" qəzetinin 30 may 1919-cu il tarixli nömrəsində "Pəncərə önündə yarım saat" məqaləsi ilə çıxış edən şair Əli Yusif Rai 1900-cü ildə Şuşada doğulub. 11 yaşından etibarən mətbuatda tərcümə və şeirləri ilə çıxış edib. 1917-ci ildə Şuşa real məktəbini bitirir. Elə həmin ildə Şuşada yaradılmış Milli Komitənin üzvü olub. 1918-ci ildə Milli Komitənin tapşırığı ilə Batuma gedib və Ənvər paşa ilə görüşüb. (Nazif Qəhrəmanlı. Vətən və istiqlal aşiqi Əli Yusif. Bakı, 2010.)
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulandan sonra Bakıya gələn Əli Yusif bəy ingilis, fransız və rus dillərini bildiyi üçün Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin İşlər İdarəsində draqamon (Səfirlik, diplomatik və konsul missiyaları yanında rəsmi tərcüməçi-K. Ş.) kimi işləməyə başlayıb. (Ə. Tahirzadə, O. Tahirli. Azərbaycan Cümhuriyyəti tələbələri. Bakı, 2016.)
Əli Yusif Cümhuriyyət hökumətinin İşlər İdarəsində tərcüməçi işləməklə yanaşı "Azərbaycan", "İstiqlal", "Bəsirət" qəzetlərində və "Qurtuluş yolu" jurnalında məqalələr və şeirlərlə çıxış edib. Azərbaycan Cümhuriyyətinin rəsmi dövlət qəzeti olan "Azərbaycan" qəzetinin redaksiya heyətinin üzvü olub. (Akif Aşırlı. Azərbaycan mətbuatı tarixi (1875-1920). Bakı, 2009)
Əli Yusifin bəyin atası Mirzə Cəlal Yusifzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının 44 üzvündən biri olub. Nazif Qəhrəmanlının kitabında qeyd olunduğuna görə Mirzə Cəlal Yusifzadə 1928-ci ildə yaradılmış gizli antisovet "Müstəqil Azərbaycan" təşkilatının qurucularından biri olub. (N. Qəhrəmanlı. Vətən və istiqlal aşiqi Əli Yusif. Bakı, 2010)
AXC Parlamenti 1919-cu il sentyabrın 1-də ali təhsilli mütəxəssis kadrların hazırlanması məqsədilə 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına xarici ali məktəblərə göndərilməsi barədə qərar qəbul etdi. Xaricə göndərilən tələbələrin ilk hissəsi , 24 nəfər gənc 1920-ci il yanvarın 14-də Parlament və Hökumət üzvlərinin, tanınmış xeyriyyəçilərin, din xadimlərinin, ictimaiyyət nümayəndələrinin və valideynlərin iştirakı ilə Bakı Dəmiryolu Vağzalından yola salınıblar. Bu 24 nəfərdən biri də Əli Yusif olub. Əli Yusif Paris Siyasi Elmlər Məktəbinə daxil olur və 1923-cü ildə təhsilini başa vuraraq Parisdən Bakıya qayıdır. "Maarif və mədəniyyət" jurnalının məsul katibi təyin olunan Əli Yusif Bakıda gizli fəaliyyət göstərən Müsavat partiyası ilə əməkdaşlıq etməyə başlayır. 1923-cü ilin noyabr ayında Əli Yusif Dadaş Həsənzadə, Əhməd Hacinski, Əbülfəz Babayev və Abdulla Abdulzadə ilə birlikdə Gizli Musavatın Mərkəzi Komitəsinə üzv seçilir. (Aydın Əlizadə. "Ölkənin müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Gizli Musavat". urokiistorii.ru (rus). 9 aprel 2018)
Gənc, vətənpərvər şair Əli Yusif 1924-cü il fevralın 6-da həbs olunur. Bir neçə ay həbsdə saxlandıqdan sonra, 1924-cü ilin may ayında onu azadlığa buraxırlar.
1926-cı ilin fevral-mart aylarında Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda Əli Yusif katib, atası Mirzə Cəlal isə tərcüməçi kimi iştirak edirlər. Qurultay başa çatdıqdan üç gün sonra, martın 11-də Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının əməkdaşı Vasinin əmri ilə Əhməd Hacinski, Dadaş Həsənzadə və Əli Yusifin evlərində axtarış aparılmaqla həbs olunurlar. (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı, 2014. s. 230)
10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilən Əli Yusif Solovki adalarına sürgün olunur. 1935-ci ilin yanvarında azadlığa çıxan şairə Azərbaycana qayıtmasına icazə verilmir və o Özbəkistana sürgün edilir. Bir müddət Daşkənddə yaşayan Əli Yusif 1937-ci ilin iyul ayında yenidən həbs olunur və avqustun 18-də güllələnir. Onun dəfn olunduğu yer məlum deyil.
Gənc, vətənpərvər şair Əli Yusifin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bir illiyi münasibəti ilə yazdığı məqalə AXC dövrünü təsvir və tərənnüm edən ən təsirli yazılardan biridir. Bəlkə də birincidir. Məqaləni oxuduqca sanki, o dövr gözlərimiz önündə canlanır, özümüzü hadisələrin burulğanında hiss edirik...
1919-cu ilin noyabr ayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xalq Maarif Nazirliyi Nazirlər Şurasına Dövlət gerbinin və Dövlət himninin qəbul
edilməsi üçün müsabiqə elan olunması təklifi ilə müraciət edir. Bu müraciət "Azərbaycan" qəzetinin 1919-ci il 14 noyabr tarixli (246 saylı) nömrəsində dərc edilir. Əfsuslar olsun ki, 1918-1920-ci illərdə çap olunan "Azərbaycan" qəzetinin bir neçə nömrəsi, o cümlədən 246 saylı nömrəsi itmiş hesab olunur və bu günə qədər tapılmamışdır. Ona görə də Xalq Maarif Nazirliyinin təklifinin mətnini "Azərbaycan" qəzetinin rus dilində çap olunan 1919-cu il 20 noyabr tarixli (45 saylı) nömrəsindən tərcümə edərək diqqətinizə çatdırıram:
"AZƏRBAYCANIN DÖVLƏT GERBİ və MİLLİ HİMNİ.
Xalq maarif naziri tərəfindən Azərbaycan Respublikasının dövlət gerbinin və milli himninin hazırlanmasının təşkili haqqında düşüncələri hökumətə təqdim edilmişdir. Ən yaxşı milli himn seçmək üçün müəyyən edilmiş qaydada müsabiqə elan olunması, 1920-ci il fevralın 1-nə qədər əsərlərin himn yarışmasına təqdim olunması təklif olunub. Ən yaxşı himn üçün 15.000 rubldan başlayan mükafat müəyyən edilib. Müsabiqəyə daha çox iştirakçı cəlb etmək üçün Bakı və Tiflis qəzetlərində müsabiqə geniş işıqlandırılacaq..."
("Azərbaycan" qəzeti, (rus dilində) 1919-cu il, 20 noyabr. N 45).
Qəzetdə çıxan bu məlumatdan məlum olur ki, Xalq Maarif Nazirliyi Hökumətə təkliflə çıxış edir. Bir çox araşdırmaçılar isə bunu himn haqqında müsabiqə elan olunması kimi təqdim edirlər. Əslində isə
bu maarif naziri tərəfindən Hökumətə verilmiş təklif idi.
1920-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan Respublikasının Hökuməti Xalq Maarif Nazirliyinin təklifinə baxır və qərar qəbul edir. Qərarda deyilir:
"No 723.
30 yanvar. Azərbaycan Respublikasının hərbi ordenlərinin, milli himninin, gerb və möhürünün layihələrinin hazırlanması haqqında Qərar.
1. Hərbi nazirə tapşırılsın ki, orden layihələrinin təqdim edilməsi üçün 25.000 rubl mükafatla müsabiqə elan etsin, layihələrin əsas məqsədi isə Azərbaycanın müstəqillik simvoluna xidmət etməlidir.
2. Xalq maarif nazirinə tapşırılsın ki, milli himn, dövlət gerbi və möhürü layihələrinin təqdim edilməsi üçün 50.000 rubl birinci, (milli himn üçün-K. Ş.) 25.000 rubl ikinci üçün (dövlət gerbi və möhürü üçün-K. Ş.) mükafatla müsabiqə elan etsin.
Azərbaycan Respublikası hökumətinin məlumatları. (rus dilində) 1920. 11 fevral, No 10."
Rəsmi dövlət qəzetlərində hökumətin bu Qərarı geniş işıqlandırılır və müsabiqənin şərtləri haqqında məlumat verilir. Müsabiqə şərtlərinə görə layihələr 1920-ci il 1 may tarixinə qədər bağlı zərfdə Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına təhvil verilməlidir. Eyni zamanda iştirakçılar qeyd olunan predmetlər üzrə təqdim etdikləri layihədə öz əsərlərinin yaradılmasına xidmət edən tarixi, siyasi səbəbləri və
gerçəklikləri ətraflı izah etməlidirlər. ("Azərbaycan" qəzeti, (rus dilində) 1920, 19 fevral, No 33).
Məlumdur ki, elan olunmuş müsabiqəyə yekun vurmaq mümkün olmadı. 1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qırmızı bolşeviklər tərəfindən işğal olundu. Cəmi 23 ay davam edən müstəqilliyimizə qəsb edildi. Cümhuriyyət qurucularına qarşı amansız təqiblər başladı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına müsabiqədə iştirak üçün təhvil verilən sənət nümunələrinin sonrakı taleyi bu günə qədər məlum deyil. Bu müsabiqədə kimlər iştirak etmək üçün müraciət edib, iştirakçıların sayı, onların təqdim
etdikləri əsərlər haqqında hər hansı bir məlumat əldə etmək hələ ki, mümkün olmayıb. Lakin bir fakt ümidimizi itirməmək üçün bizə əsas verir ki, nə zamansa Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına təhvil verilən əsərlərin sorağını ala biləcəyik.
İstedadlı jurnalist araşdırmaçı Dilqəm Əhməd bir neçə il bundan əvvəl İstanbulda bir kolleksionerdən AXC gerbinin eskizinin orijinal nüsxəsini əldə edib. Bu fakt düşünməyə əsas verir ki, ölkəmiz bolşeviklər tərəfindən işğal olunanda Cümhuriyyətçilər Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasından bəzi sənədləri özləri ilə apara bilmişlər. Əgər müsabiqəyə təqdim olunan gerbin orijinal eskizi İstanbulda bir kolleksionerdə aşkar olunubsa, demək ki,
himn üçün təqdim olunan əsərləri də Türkiyədə axtarmaq lazımdır. Əgər bu məlumatlar əldə olunarsa, onda bir çox suallara cavab verilmiş olacaq.
Bir maraqlı faktı da qeyd etməyi vacib sayıram. Himn üçün elan olunmuş müsabiqədə kimlərin və neçə bəstəkar və şairin iştirakı haqqında dəqiq məlumat olmasa da, tanınmış Türk bəstəkarı və musiqişünası İsmayıl Zühtü Kuşçuoğlunun müsabiqəyə öz əsərini göndərməsi haqqında bilgilər vardır.
Türkiyənin unudulmuş böyük bəstəkarı İsmayıl Zühtü Bəy.
İsmayıl Zühtü Bəy (1877-1924) Krım savaşından canlarını qurtarmaq üçün Bolqarıstanın Aydoş qəsəbəsinə köçmüş ailədə dünyaya gəlib. Hələ qundaqda ikən ailəsi İstanbula gəlmiş, lakin iki ildən sonra yenidən Bolqarıstana qayıtmışlar. İsmayıl üç yaşında olanda atası çiftçi (nalbənd) Əhməd Ağa Kuşçuoğlu vəfat edir. Bir müddət sonra anası Ayşə xanım ikinci dəfə ailə qurur. İsmayılın atalığı ona qarşı olduqca mərhəmətsiz davranır. 8-9 yaşında uşağı çobanlıq etməyə məcbur edir. İsmayıl 10 yaşında olanda atalığı vəfat edir və Ayşə xanım oğlu ilə Türkiyəyə, İzmirə köçürlər.
İzmirdə bugünki Mithatpaşa Endüstri Meslek Liseyinin olduğu yerdə İzmir Sənaye məktəbi fəaliyyət göstərirdi. İsmayıl Zühtü Bəy bu məktəbə daxil olur və musiqi bölümündə təhsil alır. Həmin illərdə məktəbdə dərs deyən dövrünün məşhur pianoçusu, "Macar Tevfik" adıyla tanınan Alessandro Voltandan piano, harmoniya və kontrapunkt, Şem Tov Şikardan Türk musiqi nəzəriyyəsi
dərsləri alan İsmayıl Zühtü bəy peşəkar musiqiçi kimi formalaşlr. Ona görə də məzun olduğu məktəbdə yaradılan ansambla (bando) rəhbər təyin olunur. Şagirdlərdən ibarət Avropa tipli bu ansambl İzmirdə konsert proqramları ilə çıxış edən ilk ansambl sayılır. Onlar şəhərin bütün mədəni tədbirlərində iştirak edir və qısa zamanda tamaşaçıların rəğbətini qazanırlar. Hətta o dövrdə həftə sonu Torbalıdakı Sultan Çifliyindəki at yarışmaları zamanı konsertlərlə çıxış edirdilər. İsmayıl Zühtü Bəyin rəhbərlik etdiyi ansamblın sorağı bütün Türkiyəyə yayılır.
İsmayıl Zühtü Bəy 1913-cü ildə İzmirdə böyük bəstəkar Adnan Sayqunun atası Cəlal Bəyin tövsiyyəsi ilə yeni açılan İttihat və Tərəqqi
məktəbinə dəvət alır və bu məktəbdə dərs deməklə yanaşı dörd səsli xor yaradır.
1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi başlayanda İsmayıl Zühtü Bəy hərbi xidmətə çağırılır və Çanakkala döyüşlərində iştirak edir. Məşhur yazıçı və Türk musiqi tarixinin araşdırıcısı Ahmed Say "...İsmayıl Zühtü, Çanakkaleden sağ çıkmışdır. Bu bir möcüzədir..." yazır. ( Ahmet Say. Sanattan yansımalar portalı. İsmail Zühtü Bey. 18 oktyabr 2015)
1920-ci ildə ismayıl Zühtü Bəy Qurtuluş Savaşında işğalçılara qarşı döyüşmək üçün könüllü olaraq yenidən cəbhəyə yollanır. Eskişehirə gələn bəstəkar İsmet Paşa İnönünün komandanlıq etdiyi Qərb Cəbhəsi Komandanlığı hərbi
orkestrına rəhbər təyin edilir. Daha sonra bəstəkar Ankarada Türkiyə Böyük Millət Məclisinin orkestrinə rəhbərlik (orkestra şefi) edir. İsmayıl Zühtü Bəy Böyük Millət Məclisi orkestrinə dirijor təyin edilən ilk Türk bəstəkarı idi. Ona qədər Fransadan, İtaliyadan dəvət olunan dirijorlar orkestri idarə edirdilər. Dirijorluqla yanaşı böyük bəstəkar eyni zamanda Ankara məktəblərində musiqi dərsləri verirdi.
İsmayıl Zühtü Bəy BMM-nin simfonik orkestrinin konsertlərini təşkil edərək müharibə səbəbindən ruh düşkünlüyü yaşayan soydaşlarının əhvalını yüksəltməyə çalışırdı. Bu konsertlər tamaşaçıların böyük rəğbətini qazanmışdı. Belə konsertlər Qurtuluş Savaşı zamanı böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bəstəkarın vətənpərvərlik ruhunda yazdığı marşlar insanlarda ruh yüksəkliyi yaradırdı. İsmayıl Zühtü Bəyin həyat və yaradıcılığına aid qiymətli yazıların müəllifi musiqişünas Seymen Özdeniz "Türk Müzik Tarihinin Kayıb Bestəçisi: İsmail Zühtü" məqaləsində bəstəkarın Ankara dövründəki fəaliyyətinə aid maraqlı məlumatlar verir. Belə məlumatlardan birinə diqqət edək:
"...Onun (İsmayıl Zühtü Bəyin-K. Ş) bu çabalarının canlı şahidlərindən biri olan Ənvər Behnan Bəy, illər sonra Muhiddin Nalbandoğluna yazdığı ətraflı bir məktubda İsmayıl Zühtü Bəyin Ankarada olduğu dönəmdəki fəaliyyətinin bəzilərini belə anlatmışdır: "Böyük Millət Məclisinin bandosunu (orkestrini-K. Ş.) günortadan sonra ara-sıra idarə edərdi. O illərdə Ankarada qurulan İzmir Yurdu şəhər bağçası sinema salonunda bir müsamere (konsert-K. Ş.) vermişdi. Bu müsamereye Qazi Mustafa Kamal Paşa da gəlmişdi. Bu gecə İsmayıl Zühtünün "Dünya Susuyor!" adlı alafranga (çox səsli Türk müziği) bir bəstəsini bir gənc oxudu. Bu əsər çox sevildi. İkinci bir əsəri də şair Kemalettin Kamunun "Sarmış matem buraları" (misrası ilə başlayan) şeirini bəstələmişdir. Bu əsəri məktəb şagirdləri oxuyardı. Bu bir dua şəklini almışdı. " (Uçan A. və digərləri. Anadolunun Sırlı Sesi: Meziğiyle Ankara. 2017, s. 199-200).
Milli düşüncəyə sahib olan İsmayıl Zühtü Bəy bütün yaradıcılığl boyu, istər uşaqlar üçün yazdığı 100-dən artıq mahnıları ilə, istərsə də Vətəndə baş verən hadisələrə həsr etdiyi əsərləri ilə Türk insanının milli özünüdərkinə, gənclərə Vətən sevgisinin aşılanmasına xidmət göstərirdi.
Professor Doktor Ömer Faruk Huyugüzel tərəfindən qələmə alınmış "İzmir Fikir ve Sanat İnsanları (1850-1950) kitabında İsmayıl Zühtü Bəyin Milli Mücadilə illərində göstərdiyi əvəzsiz xidmətlərə geniş yer ayrılır. Bu məlumatları oxuduqca böyük bəstəkarın yorulmadan millət yolunda, haqq yolunda çalışdığının şahidi oluruq:
"Milli Mücadilə illərində Kastamonu və Ankara şagird məktəblərində milli ruhu hərəkətə keçirən əsərləri ilə gənclərə vətən sevgisini aşılayan, bu arada Akifin "İstiklal Marşını", Tunalı Hilminin "Atatürk Marşını" bəstələyən İsmail Zühtünün Ankaradakı son ilini və bəstə çalışmalarını tələbəsi Ferit Hilmi Atrek belə anlatmaqdadır (İsmail Zühtüden Hatıralar", nr. 7, Ekim 1939, s. 19-20):
İşğalın üçüncü ili Ankarada tahammül (tolerantlıq-K. Ş.) edilməz bir İzmir daüssılası arız oldu. Mərhum Vasif Çınarın başkanlığı altında bir "İzmir Yurdu" dərnəyi quruldu. Sık-sık yapılan toplantılarda və tədbirlərdə İzmir, Ankaranın maddi və mənəvi şəxsiyyətində bir bir ikinci varlıq olaraq yaşadıldı. İsmail Zühtü bu dərnək üçün "İzmir Yurdu Marşı" adıyla bir əsər yazdı. Hikmet Türk və Esat Çınar müştərək olaraq o günlərin həyəcanını anladan bir şeir qələmə alaraq bu bəstəni tətbiq etdilər;
Güzel İzmir, Anadolu kalbi
Senin için yara dolu.
Güzel İzmir bağlarının
Ne oldu zümrüt yolu?
Biz o yılın işte üç yıl
Ufkuna atıldık canla başla.
Bir gün sana varacağız,
Gözümüz dolu yaşla.
(...)
O günlərin könüllərdə yanıb kül olan İzmir aşkını İsmail Zühtü bir çox əsərlərində tərənnüm etdi. Gənc şairlərdən Kemalettin Kami və Feyzullah Sacit tərəfindən bu mövzu ətrafında qələmə alınmış bir çox şeirlərə bəstələdi. Bunlardan "Feryat" adındakı əsər üzərində çalışdığı axşam, İsmail Zühtünün İzmir üçün hıçqırıqlarla ağladığı həqiqətdir. İşte Feryattan bir neçə kuplet:
İncil mi koydular Kuran yerine?
Hep haç mı taktılar minberlerine?
Düşman sovüyor mu makberlerine?
Çoktandır almadım haber İzmirim
İzmirim, İzmirim, güzel İzmirim.
Ben nasıl yaşarım vatansız, sensiz
Baharı neyleyim gülsüz, gülşensiz
İzmirim gömülüp gittin kefensiz
Çoktandır almadım haber İzmirim.
Bilmedim gittin mi duruyor musun?
Feryad ediyoruz, duyuyor musun?
Niçin susuyorsun, uyuyor musun?
Uyan gün batıyor, uyan İzmirim,
Bak doğan güneşler al kan İzmirim."
(Ö. Faruk Huyugüzel. İzmir Fikir ve Sanat İnsanları (1850-1950). Cilt 1, s. 324-328. İzmir, 2025.)
Bəstəkarın Əskişehirdə gənc şair Kemalettin Kaminin sözlərinə bəstələdiyi "Türkün Duası" İzmirin işğal səbəbindən matəm içində olan bütün millətin duası idi. Bu əsər ölkənin hər yerində, məktəblərdə uşaqların, tədbirlərdə gənclərin, qız-gəlinlərin, anaların dilindən düşmürdü. Əsər o qədər məşhur idi ki, 1913-cü ildə Fuat Köprülünün Balkan savaşı səbəbindən yazdığı "Türkün Duası" adlı mənzum pyesi Milli Mücadilə dönəmində səhnələşdirilərkən tamaşaya daxil edilmişdi.
Türkün Duası
Sarmış matem buraları
Saz benizli ovaları
Boynu bükük yuvaları
Sen himaye et Yarabbi!
Bir gün sabah olur diye
Katlandık her işkenceye
Bu nihayetsiz geceye
Bir nihayet et Yarabbi!
İsmayıl Zühtü Bəyin yazdığı əsərlərin demək olarki əksəriyyəti Türkçülüyə, Milli oyanışa, Vətən sevgisinə həsr olunub. Onun "Türk Ocağı Marşı", "İzmir Yurdu Marşı" "Hamidiyanın Akını", "Hürriyetin Sesi", "Koroğlu", "Selanik Marşı" ən məşhur əsərlərindəndir.
Avropa musiqi janrlarında müxtəlif əsərlər yazan ilk bəstəkar İsmayıl Zühtü Bəy qardaş Türkiyə musiqi tarixinin ən önəmli simalarındandır. O "Tezer" adlı ilk operanın müəllifi olsa da, bütün mənbələrdə Türkiyədə ilk opera kimi Ahmed Adnan Sayqunun "Özsoy" operası qeyd olunur. Bunun səbəbinə varmadan bəzi tarixi faktları diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm.
1934-cü ildə Mustafa Kamal Atatürk İran Şahı Riza Şah Pəhləvinin Türkiyəyə planlaşdırılan səfəri münasibətiylə 27 yaşlı gənc bəstəkar Adnan Sayquna opera yazmağı sifariş edir. 1 pərdəli, 12 şəkilli "Özsoy" operasının librettosu Münir Hayri Egel tərəfindən Firdovsinin "Şahnamə" əsərinin motivləri əsasında qələmə alınıb. Qısa bir zamanda, yazılması və səhnəyə qoyulması cəmi iki ay ərzində baş tutmuş "Özsoy" operasının ilk tamaşası 1934-cü il 19 iyunda Ankara Halkevində nümayiş olunur. İlk tamaşanı Atatürk və Riza Şah Pəhləvi birlikdə izləmişlər.
İsmayil Zühtü Bəy bundan çox-çox əvvəl, 1910-cu illərin ortalarında "Tezer" operası yazmışdır. O, şair, dramaturq, diplomat Abdülhak Hamit Tarhanın 1879-cu ildə qələmə aldığı "Tezer" əsərini libretto kimi götürmüşdür. "Tezer" operası ilk dəfə İzmirdə 1910-cu illərin ortalarında yoxsul və kimsəsiz uşaqlar üçün nümayiş olunmuşdur.
(Seymen Özdeniz. Türk Müzik Tarihinin Kayıp Bəstəçisi: İsmail Zühtü. s. 95. İzmir, 2023)
Beləliklə, məlum olur ki, Türkiyə musiqi tarixinin ilk opera müəllifi Adnan Sayqun deyil, İsmayıl Zühtü Bəydir.
Bundan başqa o Türkiyədə ilk simfoniyanın, ilk sonatanın, kamera instrumental janrın yaradıcısıdır. İsmayıl Zühtü Bəy Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk dövlət sənətçisi adına layiq görülsə də, sonrakı illərdə adı unudulmuş, əsərləri it-bata düşmüşdür. Bəstəkarlıqla yanaşı İsmayıl Zühtü Bəy pedaqoji fəaliyyəti, musiqi tədrisinin təşkili sahəsində də misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Türkiyənin ən görkəmli bəstəkarlarından olan Ahmed Adnan Sayqunun da ilk müəllimi İsmayıl Zühtü bəy olmuşdur.
Böyük bəstəkar, dərin düşüncə sahibi İsmayıl Zühtü Bəy Türkiyə Cümhuriyyəti öncəsi dönəmində qardaş Azərbaycan xalqının öz müstəqilliyini elan etməsini ürəkdən alqışlamış və AXC-nin 1920-ci ildə Dövlət himni müsabiqəsinə qoşulmuş və "Azərbaycan Marşı" yazaraq Bakıya göndərmişdir. Qeyd edilməlidir ki, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması müharibə od-alovuna bürünmüş qardaş Türkiyədə böyük coşku ilə qarşılanmışdır. Türkiyənin siyasi xadimləri, diplomatları, düşüncə insanları,millətçilər, türkçülər, elm və ədəbiyyat nümayəndələri, sənətkarlar bu hadisədən qürur duyaraq ən çətin tarixi anlarını yaşamaqlarına baxmayaraq Azərbaycanın yanında olmuş və bütün Şərqdə, İslam aləmində, Türk dünyasında qurulmuş ilk Cümhuriyyəti ürəkdən alqışlamışlar.
İsmayıl Zühtü Bəyin bəstələdiyi "Azərbaycan Marşı" ilə əlaqədər olduqca maraqlı məqamları qeyd etməyi vacib hesab etdiyim üçün bu əsərin yazılması, Azərbaycana göndərilməsi, illər sonra necə, hardan və kim tərəfindən aşkarlanması haqqında topladığım məlumatları diqqətinizə çatdırıram. Onu da bildirim ki, İsmayıl Zühtü Bəy Türkiyənin İstiklal Marşına da musiqi bəstələmişdir. Mehmet Akif Ersoyun yazdığı İstiklal Marşının zəngin tarixinə aid yazının növbəti hissələrində geniş yer ayırmağı nəzərdə tutmuşam. Həmin hissələrdə İstiklal Marşının yazılma səbəbi, tarixi şəraiti haqqında ətraflı məlumat veriləcəkdir.
Kardeş Salamı - Azərbaycan Marşı
Hilal artık söndü diye
Sevinmişti düşman niyə?
Hilal birken iki oldu
Selam bizden ikinciye!
Azerbaycan, Azerbaycan
Alkışladık seni candan.
Anamız bir, babamız bir
Azerbaycan öz kardeştir.
Zaten biriz, fakat yarın
Bütün bütün birleşilir!
Azerbaycan, Azerbaycan
Bildik hayal değil Turan!
İlk dəfə bu əsər haqqında 2001-ci ildə hörmətli alimimiz, Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, DİA-nın Tarix kafedrasının müdiri Firdovsiyyə Əhmədova məlumat vermişdi. "Elmi araşdırmalar" jurnalının 2001-ci il 3-4-cü sayında (səh. 192-194) "Ədəbi qayıdışa ölüm imkan vermədi" adlı məqaləsində Firdovsiyyə xanım AMEA Əlyazmalar İnstitutunun arxivində görkəmli dövlət xadimi Nəriman Nərimanova aid bir neçə sənədin aşkarlandığı haqqında maraqlı yazı ilə çıxış etmişdi. Tarixçi alim qeyd edir ki, Əlyazmalar İnstitunun arxivində əski əlifba ilə yazılmış dörd kağız vərəq-şeirin üçü oxşar, biri fərqli xətt formasına malikdir. Oxşar xəttlə yazılmış sənədlərdən biri Nəriman Nərimanovun ölümündən bir qədər əvvəl, 1925-ci ilin yanvar ayında 5 yaşlı oğlu Nəcəfə yazdığı vəsiyyətnamə-bitməmiş məktubudur. Məktub nəzmlə yazılmış, dörd bəndlik şeir formasındadır. Fərqli xəttlə yazılan isə ASSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin şəxsi katibi vərəqində yazılıb.
Bu arxiv sənədini mən də əldə edib diqqətlə baxdım. ASSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin şəxsi katibinin vərəqində yazılmış iki bəndlik şeirin 1922-ci ildə qələmə alındığı qeyd olunur. Bu olduqca maraqlı fakt çox diqqətçəkəndir və bəzi mülahizələrə yol açır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi İsmayıl Zühtü Bəy 1920-ci ildə AXC Hökumətinin dövlət himni haqqında elan etdiyi müsabiqədə iştirak etmək üçün əsər yazır və Azərbaycana göndərir. 1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə XI qırmızı ordunun ölkəmizi işğalı nəticəsində dövlət himni üçün elan olunmuş müsabiqəni yekunlaşdırmaq mümkün olmamışdı. Müsabiqədə iştirak etmək üçün AXC Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına təqdim olunmuş əsərlərin sonrakı taleyi haqqında bu günə qədər heç bir məlumat əldə olunmayıb. Ona görə də Nəriman Nərimanovun șəxsi arxivində saxladığı, daha sonra AMEA-nın əlyazmalar institutuna təhvil verilən bu sənəd böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Firdovsiyyə Əhmədovanın üzə çıxartdığı bu sənəddə qeyd olunmuş
şeirin əvvəlcə Nəriman Nərimanova aid olduğu bildirilirdi. Çünki, tapılmış sənəddə şeirin müəllifi göstərilməyib. Ona görə də Nəriman Nərimanova məxsus sənədlərin arasında tapıldığına görə ona aid olduğu iddia olunurdu. Bu hal 2020-ci ilə qədər davam etmişdi. Nəhayət 2020-ci ildə jurnalist Rəşad Sahil türkiyəli araşdırmaçı Atilla Oralın "Nuri Killigil" adlı kitabında (Atilla Oral, "Nuri Killigil" səh. 121) həmin şeirə rast gəlir. Burada şeirin müəllifi İsmayıl Zühti göstərilir. (əslində İsmayıl Zühtü Bəy olmalıdır). Atilla Oral şeirin istinadı kimi "Yeni Kafkasiya" dərgisini göstərir. Bunu görən Rəşad Sahil tarixçi-alim Firdovsiyyə xanımla əlaqə saxlayır və
Nəriman Nərimanova aid hesab edilən şeirin başqa müəllifə aid olduğu haqda ona məlumat verir. Firdovsiyyə xanım da "Yeni Kafkasiya" dərgisini nəşrə hazırlayan türkiyəli alim, professor Yavuz Akpınarla əlaqə saxlayaraq dərgidə belə bir şeirin olması barədə sorğu göndərir. Bir müddət sonra Yavuz Akpınar Bakıya gəlir və Firdovsiyyə Əhmədova Rəşad Sahillə birlikdə türkiyəli alimlə görüşürlər. Bu görüş haqqında Rəşad Sahil 26.02.2020-ci ildə "admiral.az" saytında yazı dərc edir. Yavuz Akpınar və Firdovsiyyə Əhmədova ilə aparılan müsahibədən məlum olur ki, bu şeirin müəllifi İsmayıl Zühtü Bəydir. Yavuz Akpınar "Yeni Kafkasiya" dərgisinin 28 may 1925-ci il tarixli sayından sitat gətirir:
-Sizə "Yeni Kafkasiya" dərgisindən bir yazı oxuyum. Dərginin 28 may 1925-ci il tarixli sayında İsmayıl Zühtü ilə bağlı çox aydın şəkildə yazılıb: "Yuxarıda dərc etdiyimiz şeir məşhur bəstəkar, izmirli mərhum Zühtü bəyindir. Azərbaycanımızın istiqlalı elan olunmasından cuşə gələn qiymətli sənətkar, bu şeiri yazaraq bəstələyib. Bəstəni də İzmirdə və Anadolunun müxtəlif yerlərində öz tələbələrinə öyrədib."
Yavuz Akpınarın bu müsahibəsindən sonra Azərbaycanda bu şeirin İsmayıl Zühtü Bəyə aid olması təsdiqini tapmış oldu. Türkiyə mənbələrinin çoxunda da "Yeni Kafkasiya"ya istinad olunaraq şeirin İsmayıl Zühtü Bəyə aid olması mübahisə doğurmurdu.
Əslində isə İsmayıl Zühtü Bəy bu şeirə musiqi bəstələyərək "Azərbaycan Marşı"nı yazmışdı. Şeirin müəllifi isə böyük Türk yazıçısı, ədəbiyyat tarixçisi, ədəbiyyatşünas, jurnalist, siyasətçi İsmayıl Həbib Sevükdir.
Mən uzun müddət İsmayıl Zühtü Bəyin "Azərbaycan Marşı" ilə bağlı məlumatları araşdırmaqla məşğul olmuşam. Bu əsərin notlarını hələ də əldə edə bilməsəm də, marşın söz müəllifinin tanınmış ədəbiyyatçı İsmayıl Həbib Sevükün olması haqqında danılmaz faktlar toplamışam.
İsmayıl Həbib Sevük bu əsər haqqında öz xatirələrində yazır:
"1920-ci ilin ilk ayları. Müzəffər Müttəfik Dövlətlər, Türk Azərbaycan Cümhuriyyətinin istiqlalını elan etdilər.
Qatı qaranlıqda bir kibrit işığının belə bir lampa parıltısından daha qüvvətli görünməsi kimi, işğal altındakı İzmirdə də bu xəbər bizi bəlkə də öz mahiyyətinin haqqı olan səadət payından qat-qat çox sevindirmişdi.
Hələ daima coşğun yaşayan İsmayıl Zühtü; xəbəri nərə çəkən bir əda ilə hayqıraraq liseydəki otağıma girdiyi zaman, ustadı, ruhu qanadlanaraq ayaqları yerdən qalxmış sanmışdım. Xoş-beşə belə vaxt buraxmadan "Haydı mənə dərhal bir marş sözləri yaz" dedi. "Nə marşı?" deyirəm. "Azərbaycan üçün canım" deyir. "Sənə mənim şeir yazdığımı kim söylədi? Mən şair deyiləm." Ustadda partlayıcı bir qəzəb: Vay, qırx ildə bir kiçik xahişdə bulunmuş, zatən hiz... Baxdım söyüşləri sıralayacaq,
"Yaxşı, yaxşı" deyirəm. Marşın sözləri səkkiz hecalıq iki qitədən mürəkkəb olacaqmış, misralar çox uzun olarsa marşa gəlməzmiş; hər iki qitənin nəqərat mahiyyətində ayrıca birər beyti də tapılacaq. "Dərziyə ölçülü-biçili paltarmı sifariş edirsən?" deyirəm. Boşboğazlığı burax" deyir. Can adamı qırmaq əlimizdə deyil. "Bunun adı nə olacaq?" dedim. "Qardaş salamı canım, anlamadınmı?" dedi. Bu söz yazılacaq şeyin bütün ruhunu ilhamlandırmışdı:
Hilal artıq söndü deyə / Sevinmişdi düşmən niyə? / Hilal birkən iki oldu / Salam bizdən ikinciyə!
Gerisinə lüzum yox. "Allah səni həməncik müvəffəq etdi, məni də inşallah bir həftəyə edər" deyərək kağızı qapdığı kimi çıxıb getdi.
Bir həftə deyil, üç gün, sanki heç çıxmayacaqmış kimi evinə qapandı. Dördüncü gün, çöhrəsində bayram sevinci ilə otağıma girdi: "Oldu, oldu, həm də gözlədiyimdən daha yaxşı oldu!" – deyərək not vərəqindən marşı oxumağa başladı.
Xüsusilə dördüncü misra: "Salam bizdən, salam bizdən, Salaaam bizdən ikinciiiyə!" – deyə "salam bizdən" ifadəsinin üç dəfə ard-arda təkrarlanması, üçüncüdə isə tamamilə uzanaraq "ikinci" sözünün üzərinə yüklənməsi, onu da bu üçlü dalğanın sürəti ilə üç-dörd qat uzadıb Əbdülhəmid marşındakı oynaqlığı xatırladan bir səs əzəmətinin yaranması... Ustadı təkcə qollarımla deyil, bütün qəlbimlə sarılaraq təbrik
edirəm.
Növbəti il, 1921-ci il oktyabrın 8-i. Azərbaycanın Ankara Səfirliyinə təyin edilən İbrahim Əbilov; 27-si kişi, 9-u qadın olmaqla, böyük bir heyət ilə vəzifəsinin icrasına getmək üçün Kastamonuya gəldi. Baş redaktoru olduğum gündəlik "Açıq Söz" qəzetində bu gəlişi şərəfləndirmək üçün "Qardaş hökumətin səfiri" başlıqlı bir yazım çıxmışdı.
Səfirin şərəfinə verilən və bölgənin bütün irəli gələnlərini toplayan ziyafətdə qarşılıqlı nitqlər söyləyirik. Salon çox səmimi bir ab-hava ilə doludur. Əbilovun şirin bir Azərbaycan şivəsi ilə danışması hamımızın xoşuna gəlirdi. Söhbət əsnasında: "Azərbaycanda hər kəs sizdən gələn bir marşı bilir" –
deyərək, "Salam bizdən, salaaaam bizdən..." deyə bizim o məlum marşı oxumağa başlamasınmı?
Bir dostumun həmin marşın sözlərinin mənə aid olduğunu söyləməsi üzərinə səfirin nəzərində qiymətim artmış olacaq ki, növbəti gün Kastamonudan ayrılarkən, o vaxt orada İstiqlal Məhkəməsi sədri olan Nəcati bəydən başqa, mənə də bir papaq dərisi hədiyyə etdi; qıvrım-qıvrım, qızılı parıltılı bir astraxan dərisi..."
(İsmayıl Həbib Sevük. "Milli Mücadele Hatıralarından" Bir Marş Hikayesi. Cümhuriyyət, səh. 2. 15 Nisan (aprel), 1948.)
Yazıqlar olsun ki, bu "Kardeş Salamı" - "Azərbaycan Marşı"nın musiqisini
eşitmək, onu yenidən ifa etmək hələ ki, mümkün deyil. İsmayıl Həbib Sevük xatirələrində Azərbaycan SSR-nın Türkiyədə ilk səfiri İbrahim Əbilovun "Azərbaycanda hər kəs sizdən gələn bir marşı bilir" deməsini qeyd etməsi sübut edir ki, bu əsər ölkəmizdə böyük rəğbətlə qarşılanıb. Hətta Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci sədri, Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası İttifaqının sədri, SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin ZSFSR-dən 1-ci sədri, görkəmli dövlət xadimi Nəriman Nərimanovun da diqqətini cəlb etmiş və o bu marşın sözlərini köçürtdürərək özündə saxlamışdır. Nəriman Nərimanovun müəmmalı ölümündən sonra onun iş otağında və evində aparılan axtarışlara, müsadirə olunan çoxsaylı sənədlərə rəğmən bu şeirin necə qorunub günümüzə çatması haqqında maraqlı məlumatları bir qədər sonra diqqətinizə çatdıraram. İndi isə böyük bəstəkar İsmayıl Zühtü Bəyin türkçülüyə, xidmətləri haqqında məlumatlara nəzər salaq.
Türkiyəli musiqişünas-alim Seymen Özdeniz İsmayıl Zühtü Bəyin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırma yazılarında olduqca maraqlı məlumatlar toplamışdır. Bu akademik yazılar Dokuz Eylül Araştırma Universitesi 3. Uluslararası Sanat-Tasarım Konfransı, Performans və Sergisi. 14-15 Kasım
2023. İzmir., (Seymen Özdeniz. "Türk Müzik Tarihinin Kayıp Besteçisi: İsmail Zühtü. səh. 85-104) və Konya Selcuk Universitesi və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən 7. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Ögrenci Kongresi. 2-3 Mayıs 2024. Bakü / Azerbaycan. Tam Metin Bildiri Kitabında (Seymen Özdeniz "Kardeş Ülke Azerbaycana Marş Armağan Eden Bestekar: İsmail Zühtü Bey". seh. 99-111) çap edilmişdir. Bu yazılarda olduqca qiymətli məlumatlar yer alıb. Diqqətimi çəkən bəzi tarixi məlumatları sizin də nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm.
"Türk ocağının 1912-ci ilin martında İstanbulda qurulmasından sonra həmin ilin avqustunda rəsmən açılmış İzmir şöbəsinin ilk rəhbəri dövründə ustad qəbul edilmiş fikir adamlarından Nəcib Türkçü idi. II Meşrutiyet dövrü İzmirin ən önəmli mədəniyyət mərkəzlərindən olan Türk Ocağı şöbəsində Türk gəncləri tez-tez toplanır, burada təşkil olunan konfrans və konsertləri izləyirdilər. Misal olaraq 1913-cü ilin iyulunda İstanbuldan gələn Əhməd Ağaoğlu, Hamdullah Suphi, Fuat Köprülü, Ali Canip, Aka Gündüz və Kazım Nami kimi tanınmış isimlərin verdiyi konfranslar və Köprülünün Türkün Duası adlı şeirinin İsmayıl Zühtünün bəstələrinin müşayiəti ilə bir pyes şəklində təmsil edilməsi İzmirdə uzun zaman danışılan bir hadisə idi. Bundan başqa milli teatrların da göstərildiyi Türk Ocağı, Barışıq və Yunan işğalı təhlükəsi qarşısında xalqı
maarifləndirmək və dirənişə təşviq etmək kimi bir çox məsələlərdə də önəmli rol oynamışdır. Bu ocağın aktiv gənclərinin daha sonra Cümhuriyyət Türkiyəsində önəmli vəzifələr daşıdıqları da qeyd olunmalıdır." (Karahan T. Tokadizade Şekip Beyin Derviş Sözleri Adlı Eseri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, cilt: 4, sayı: 1, s. 27-58.)
Seyfeddin Pamuk "Türk Ocağı Marşları Ne Oldu?" məqaləsində (Türk Yurdu, cilt: 28, sayı: 256, s. 64-65) Türk Ocağı üçün bir çox marşların yazıldığını qeyd edir. 1918-ci ildə İsmayıl Zühtü Bəyin "Türk Ocağı Marşı"nı bəstələdiyi və bu marşın Türk Ocağının toplantılarında oxunduğu bildirilir. Marşın sözlərinin müəllifi və nə zaman yazıldığı bəlli deyil. "Türk Ocağı
Marşı"nın sözləri aşağıda verilmişdir:
Türküz, ederiz daim iftihar
Hilkatle başlar tarihimiz var.
Kalplerde Türklük, aşk ile çarpar,
Yok bize başka yar...
Önde sancak, elde süngü, kalpde Tanrı biz,
Dünyaya hakim olmak isteriz.
Mektebimiz Türk Ocağı, mefkuremiz yüce, parlak
Turandır hep ancak.
(Seymen Özdeniz. "Türk Müzik Tarihinin Kayıp Besteçisi: İsmail Zühtü." III. Uluslararası Sanat-Tasarım Konferansı. İzmir. 2023, s. 96-97)
Yuxarıda qeyd olunanlardan göründüyü kimi İsmayıl Zühtü Bəy dövrünün görkəmli fikir adamları ilə əqidə dostluğunda olmuş və Türkçülüyün, Turan ideyasının təbliğatçılarından olmuşdur. Ona görə də onun "Kardeş salamı"-" Azərbaycan Marşı" yazıb ölkəmizə göndərməsi əqidəsinin təzahürü kimi qəbul edilməlidir.
Seymen Özdeniz ikinci yazısında İsmayıl Zühtü Bəyin yazdığı marşı Azərbaycana göndərməsini belə təsvir edir:
"İsmayıl Zühtü Bəy, İzmirin işğal altındaykən Azərbaycan üçün bəstələdiyi söz konusu olan marşın parşömen (perqament-K. Ş.) kağızlara yazılmış notlarını, Müttəfik Dövlətlərin İstanbulda yerləşən nümayəndələri ilə Azərbaycana göndərmişdir. Hemen ardından da İzmirdə musiqi müəllimi kimi çalışdığı bütün məktəblərdə bəstələmiş olduğu bu marşı öyrətməyə başlamışdır." (Seymen Özdeniz. "Kardeş Ülke Azerbaycana Marş Armağan Eden Bestekar: İsmail Zühtü Bey" 7. Uluslararası Sosyal Ekonomik Araştırmalar Ögrenci Kongresi. Tam Metn Bildiri Kitabı. 2024, s. 108)
İsmayıl Zühtü Bəy Türkiyədə Cümhuriyyət öncəsi milli mücadilə dövründə yorulmadan çalışaraq insanların, xüsusilə gənclərin vətənpərvərlik ruhunun yüksəldilməsində misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Bütün bu təmənnasız xidmətlərə baxmayaraq böyük bəstəkar,
milli düşüncə sahibi İsmayıl Zühtü Bəyin yaradıcılığı və fəaliyyəti kifayət qədər araşdırılmamış, əsərləri it-bat olmuş, adı isə az qala unudulmaq həddinə çatmışdır.
Nə yaxşı ki, son zamanlar bəzi araşdırmaçılar İsmayıl Zühtü Bəyin həyat və fəaliyyətini öyrənməyə maraq göstərir və qiymətli yazıları ilə Türk millətinə, onun musiqisinə xidmət etmiş ustad bəstəkarın adını əbədiləşdirirlər. Musiqişünas və musiqi tənqidçisi Ahmet Say, professor, doktor Ömer Faruk Huyugüzel, yazıçı, teatrşünas, rejissor, bəstəkar Yaşar Ürük, musiqişünas Seymen Özdeniz və digər araşdırmaçıların son illərdə apardıqları tədqiqat işlərini qeyd etmək vacibdir.
"Kardeş Selamı"- Azərbaycan Marşının söz müəllifi görkəmli ədəbiyyatçı alim, ədəbiyyat tarixçisi, jurnalist, siyasətçi, Turan ideyasının daşıyıcılarından və təbliğatçılarından olan İsmayıl Həbib Sevük və ya İsmayıl Hakkı Sevük (1892-1954) Kurtuluş Savaşı boyunca Milli Mücadilə hərəkatının ən qızğın dəstəkçilərindən olmuşdur. O 1943-1946-cı illərdə VII çağırış TBMM-də millət vəkili olaraq yer almışdır. Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərində Edirnə Milli Təhsil müdürü təyin olunan İsmayıl Həbib Sevük Edirnə Türk Ocağına rəhbərlik etmişdir. 1923-cü ildə "Yeni Gün" qəzetinin və Anadolu Xəbər Agentliyinin müxbiri kimi Atatürkün Adana-Mersin-Konyaya etdiyi səfərə qatılmış və qayıtdıqdan sonra gördüklərini silsilə məqalələr şəklində "Hakimiyyəti Milliyə" qəzetində dərc etdirmişdir. 1925-ci ildə litseylər üçün dərs kitabı olaraq "Türk Teceddüt Edebiyyatı Tarihi" əsəri çap olunur. 1935-ci ildə Atatürklə bağlı xatirələrindən ibarət "O Zamanlar", 1939-cu ildə Atatürkün fəaliyyətinə həsr olunmuş "Atatürk İçin" kitabları nəşr olunur.
"Kardeş Selamı"- Azərbaycan Marşının müəllifləri haqqında ətraflı məlumat verməkdə məqsədim Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsinə ürəkdən sevinən, hər vasitə ilə dəstək göstərməyə çalışan böyük fikir, düşüncə sahiblərini tanıtmaq və ehtiramla anmaqdır. Bəzi araşdırmaçılar öz yazılarında yanlış olaraq bildirərlər ki, guya Azərbaycan Hökumətinin Dövlət himni üçün elan etdiyi müsabiqə qaliblərinə iri məbləğdə mükafat ayırdığı üçün onlar bu müsabiqədə iştirak etmək qərarına gəlmişlər. Bu tamamilə əsassız və yanlış yanaşmadır. Həm İsmayıl Həbib Sevük, həm də İsmayıl Zühtü Bəy böyük Turan ideyasının daşıyıcıları və təbliğatçıları olmuşlar. Azərbaycanın müstəqilliyinə ürəkdən sevinərək əqidələrinin diktəsi ilə ölkəmizə bir sənət ərməğanı etmişlər.
Qeyd etdiyim kimi Nəriman Nərimanovun arxivində tapılan "Azərbaycan Marşı"nın sözləri yazılmış vərəqin yuxarı sol küncündə Bakı, yuxarı sağ küncündə isə 1922-ci il yazılıb. Həm də şeir Azərbaycan SSR XKS sədrinin şəxsi katibinin vərəqində yazılıb. Müəllifin adı qeyd olunmayıb. Bu sənədi ilk dəfə üzə çıxaran tarixçi-alim Firdovsiyyə Əhmədova da bildirmişdi ki, tapılan dörd sənəddən üçü oxşar xəttlə, dördüncü isə, yəni "Azərbaycan Marşı" başqa xəttlə yazılıb. Çox güman ki, şeiri N. Nərimanovun tapşırığı ilə şəxsi katibi öz xidməti vərəqinə köçürmüşdür. Onun şeiri haradan köçürməsi məlum deyil.
Mən Nəriman Nərimanovun qardaşı nəticəsi, uzun müddət görkəmli dövlət xadiminin ev muzeyinin direktoru işləmiş Kamilə Hüseynova ilə görüşüb bəzi mətləblərə aydınlıq gətirməyə çalışdım. Kamilə xanım bildirdi ki, 1922-ci ilin sonlarında Nəriman Nərimanov SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin ZSFSR-dən Sədri seçilir və Moskvaya köçür. Faktiki olaraq SSRİ kimi nəhəng bir ölkənin rəhbərlərindən biri kimi fəaliyyətə başlayıb. 1925-ci il martın 19-da Moskvada vəfat edib. Önun ölümü müəmmalı şəkildə baş verib. Kamilə xanım nənəsindən eşitdiyi bəzi məlumatları xatırlayaraq dedi:
"Mənim nənəm və babam əmi uşaqları idilər. Hər ikisi Nərimanovun qardaşı uşaqları idi. Nənəm ehtiyatla bizə bəzi şeyləri danışardı. Amma, çox şeyləri deməyə qorxardı. Nərimanovun müəmmalı ölümü ilə bağlı nənəm danışardı ki, həmin gün Kremldə iclas keçirilir və milli məsələlər müzakirə olunub. Bu iclasda Nərimanov və Stalin arasında ciddi mübahisə yaranıb. Adətən çay içən Nərimanova o günü qəhvə gətiriblər. Onsuz da iclas ciddi əsəb gərginliyi ilə keçirmiş. Qəhvəni içəndən sonra onun halı daha da pisləşib. İclası yarımçıq tərk edərək havaya çıxıb. Kremlin həyətində gəzişərkən ürək tutması baş verib. Onu xəstəxanaya çatdırıblar. Lakin xəstəxanada həkimlər ona heç bir yardım göstərməyiblər. Həyat yoldaşı Gülsüm xanıma Kremldən zəng edərək məlumat veriblər və bildiriblər ki, sizi xəstəxanaya gətirmək üçün maşın göndərilib. Gülsüm xanım xəstəxanaya gələndə artıq Nərimanov keçinibmiş. Çünki, ona xəstəxanada heç bir yardım göstərilməyib.
Elə həmin gün dövlət dəfn komissiyası yaradılıb. Komissiyanın qərarına əsasən evində iş otağına üç gün ərzində baxış keçirilib. Həmin üç gün ərzində iş otağı ailə üzvləri üçün belə möhürlənərək bağlı olub. Yalnız baxış keçirməyə gələnlər otağa girə bilib. Nərimanovun iş otağına baxış onun əmisi nəvəsi Müzəffər Nərimanovun iştirakı ilə keçirilib. Üç gün ərzində xeyli sayda sənədləri toplayıb özləri ilə aparıblar.
Gülsüm xanım Nəriman Nərimanovun Bakıda dəfn olunmasını istəyib. Moskvadan Bakıya müraciət olunub. Lakin Bakıdan bu müraciətə cavab verilməyib. Ona görə də dəfn komissiyası görkəmli dövlət xadimini Kremlin divarları yanında böyük ehtiramla torpağa tapşırıblar. Dəfn mərasimində ölkə rəhbərliyi, SSRİ-nin bütün bölgələrindən dövlət və hökumət nümayəndələri iştirak etdiyi halda Azərbaycandan kimsə iştirak etməyib...
Dəfn mərasimi başa çatdıqdan sonra Gülsüm xanım 5 yaşlı oğlu Nəcəflə Azərbaycana köçmək istəyib. Bu haqda Kalininə müraciət edib. Nərimanova böyük hörməti olan Kalinin Gülsüm xanımı fikrindən daşındırıb və bildirib ki, sizin Azərbaycana, Bakıya köçməyinizi məsləhət görmürəm. Moskvada qalsanız yaxşı olar..."
Həqiqətən də Kalinin haqlı imiş. Nərimanovun müəmmalı ölümündən sonra onun fəaliyyətini təftiş etməyə başlayıblar. Dəfn komissiyasının qərarı ilə evində, iş otağında keçirilən baxış zamanı iştirak edən əmisi nəvəsi, yüksək dövlət vəzifələrində çalışmış Müzəffər Nərimanov 1937-ci ildə həbs olunub. Ona antisovet qruplaşmasına Azərbaycanda rəhbərlik etməsi və "Alman və Türkiyə kəşfiyyatının" agenti ittihamı irəli sürülüb. Ona qarşı sürülən ittihamları rədd edən Müzəffər Nərimanov 1937-ci ildə Moskvaya etap olunub. 1938-ci il aprelin 21-də Moskvada SSRİ Ali məhkəməsi Hərbi kollegiyasının qərarı ilə güllələnib.
Nəriman Nərimanovun silahdaşları, yaxınları, qohumları nəzarətə götürülüb.
Nərimanovun yeganə övladı Nəcəf 1943-cü ildə, 24 yaşında müharibədə həlak olub. O, atasının ona yazdığı məktub-nəsihətdən xəbərsiz olub. Anası Gülsüm xanım oğlunu qorumaq üçün ona bu haqda heç bir məlumat verməyib.
Gülsüm xanım 1953-cü ildə Moskvada vəfat edib. Yaşadıqları evin əşyaları satışa çıxarılıb və xidməti ev dövlətə qaytarılıb.
Gülsüm xanımın vəfatından sonra qardaşı Aslan Əliyev Nəriman Nərimanova aid sənədləri Azərbaycana gətirib və təyinatı üzrə müxtəlif arxivlərə təhvil verib. Aslan Əliyev AMEA
Əlyazmalar institutuna da xeyli sayda sənəd təqdim edib. Nərimanovun əlyazmaları, Gülsüm xanımın oğlu Nəcəflə yazışmaları və s. Nərimanovun oğlu Nəcəfə yazdığı məktub-nəsihət və ərəb əlifbası ilə yazılmış türk şairinin Azərbaycana həsr etdiyi şeir bu sənədlərin arasında olub. Gülsüm xanım bu sənədləri necə xilas edib, necə qoruyub, üç gün aparılan axtarışdan necə yayındıra bilib, demək çətindir. Bu sənədlər, oğluna məktub-nəsihət, və ya "Xəyal deyil Turan" deyən Türk şairinin şeiri ələ keçsəydi Nərimanovu dərhal "xalq düşməni" elan edərdilər...
Nəriman Nərimanovun arxivindən tapılan, sözləri İsmayıl Həbib Sevükə aid olan "Azərbaycan marşı"nın üzü 1922-ci ildə köçürülüb. Nərimanovun şəxsi katibinin vərəqinə köçürülmüş şeiri görkəmli dövlət xadimi özü ilə Moskvaya aparır. Azərbaycan SSR-nin səfiri Türkiyədə bildirir ki, bu marşı Azərbaycanda hər kəs bilir və sevə-sevə oxuyur. Bu faktlar çox diqqət çəkəndir. Həm Nərimanov, həm də Əbilov sosialist idilər və bolşevik Rusiyası ilə birləşib vahid sovet dövlətinin yaranmasında iştirak etmişdilər. Buna baxmayaraq Azərbaycanın müstəqilliyini tərənnüm edən marşa belə doğma və həssas münasibət bəsləyirdilər. Qeyd olunduğu kimi şeirin üzü 1922-ci ildə köçürülüb. Artıq iki il idi ki, Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal olunmuşdu. Amma "Kardeş Selamı"- Azərbaycan Marşı hələ də dillər əzbəri idi və hamı tərəfindən sevə-sevə ifa olunurdu. Demək ki, tarixçilərimiz bu faktlardan çıxış edərək o dövrü daha dərindən və dəqiq araşdırmalıdırlar ki, yaranmış suallara cavab verilsin.
Kamilə Hüseynova daha sonra qeyd edir ki, mənim babam Qəzənfər Nərimanov da İbrahim Əbilovla birlikdə Türkiyəyə gedib. Qəzənfər Nərimanov İstanbulda baş konsul vəzifəsinə təyin olunub.
Kamilə Hüseynova:
"Babam Qəzənfər Nərimanovun qardaşı oğludur. O 1921-ci ildə İstanbulda baş konsul təyin olunur. Nənəm danışardı ki, Türkiyəyə yola düşməzdən bir gün qabaq əmimiz Nərimanov bizi evinə dəvət etdi. Gecə yarısına qədər bizə öyüd-nəsihət verdi. Sonra Qəzənfərlə təkbətək dövlət işlərindən xeyli danışdılar. Səhəri gün biz, İbrahim Əbilov ailəsi ilə və daha bir neçə nəfər Türkiyəyə yola düşdük. Türkiyədə bizi çox səmimi və isti qarşılayırdılar. Qəzənfər yaxşı kamança çalırdı deyə Atatürk onu tez-tez öz məclislərinə dəvət edərdi və Azərbaycan musiqisini sevə-sevə dinləyərdi..."
Bu maraqlı məlumatlara görə Kamilə xanım Hüseynovaya təşəkkür edirəm və hesab edirəm ki, nənəsindən eşitdiyi xatirələri qələmə alaraq dərc etməklə tədqiqatçılarımıza xeyli yardım etmiş olar. Eyni zamanda bu qiymətli məlumatların tarixdə qalması olduqca vacibdir.
Mənim diqqətimi cəlb edən məqamlardan biri də tarixçi-alim Firdovsiyyə Əhmədovanın Nəriman Nərimanovun arxivindən üzə çıxardığı əlyazmada şeirin müəllifinin göstərilməməsidir. İbrahim Əbilov da Türkiyədə ziyalılarla görüşündə bu marşın müəllifinin kim olduğunu bilmirmiş. Həmin ziyafətdə ona şeirin müəllifinin İsmayıl Həbib Sevük olduğu bildirilir. Demək ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət himni üçün elan etdiyi müsabiqə tamamilə anonim şəraitdə keçirilirmiş. Yəni müsabiqənin şərtlərinə görə təqdim olunan əsərlərdə müəlliflərin adı qeyd olunmayıbmış. Bu da müsabiqənin obyektiv keçirilməsi, tərəfkeşliyə yol verməmək üçün mühüm şərtdir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucuları nə qədər təmiz, saf, prinsipial insanlar olub, dövlətin marağını necə də hər şeydən üstün tutublar. Eyni zamanda aydın olur ki, Üzeyir bəy Hacıbəylinin bəstələdiyi "Azərbaycan Marşı"nın söz müəllifinin adı qeyd olunmuş hər hansı bir sənəd niyə indiyə kimi üzə çıxmayıb…
