Millli konsepsiyamızın fəlsəfi əsasları: azərbaycançılılıq, türklük, islamlılıq və insanlıq

AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun
Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir
fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, dos., dr. Faiq Ələkbərli

VI Yazı

Son iki əsrdə “kə­lə­fin ucu”nu iti­rən ya da itir­di­lən Azər­bay­can türk­lə­ri bu dörd ide­ya­ya mü­na­si­bət­də sö­zün hə­qi­qi mə­na­sın­da, ye­tər­li or­taq bir məx­rə­cə hə­lə­lik, gə­lə bil­mə­yib­lər. An­caq o da bir hə­qi­qət­dir ki, bu ide­ya­lar­la bağ­lı iki əs­rə ya­xın­dır ay­rı-ay­rı­lıq­da, ya­xud da on­la­rın üst-üs­tə dü­şən və düş­mə­yən tə­rəf­lə­ri ilə əla­qə­dar xey­li də­rə­cə də cid­di el­mi-fəl­sə­fi, si­ya­si-ideo­lo­ji mü­la­hi­zə­lər irə­li sü­rül­müş, bu­nun­la bağ­lı yüz­lər­lə mə­qa­lə və ki­tab­lar ya­zıl­mış­dır və ya­zıl­ma­ğa da da­vam edir. Bu ide­ya­la­rın ay­rı-ay­rı­lıq­da və bir yer­də izah­la­rı ilə bağ­lı da­ha çox mil­li kon­sep­si­ya­nın əsas hə­dəf­lə­ri­nə ya­xın­la­şan Türk ay­dın­la­rı Cə­ma­ləd­din Əf­qa­ni, Hə­sən bəy Zər­da­bi, Əli bəy Hü­seyn­za­də, Mə­həm­məd Əmin Rə­sul­za­də, Cavad Heyət, Məhəmmədtağı Zehtabi və b. ol­muş­dur. Əgər XIX əsr­də C.Əf­qa­ni və H.Zər­da­bi mil­li fəl­sə­fi tə­fək­kü­rün ifa­də­sin­də ön pla­na çıx­mış­dır­lar­sa, XX əsr­də Ə.Hü­seyn­za­də və M.Ə.Rə­sul­za­də on­la­rın mil­li kon­sep­si­ya ilə bağ­lı dü­şün­cə­lə­ri­ni da­ha da mü­kəm­mə­ləş­dir­mə­yə ça­lış­mış­lar. Məhz on­la­rın sa­yə­sin­də də, mil­li kon­sep­si­ya­mı­zın dörd tə­məl ide­ya üz­rə­rin­də öz ək­si­ni tap­ma­sı­nın əsa­sı qo­yul­muş­dur.

Bir az da də­qiq­ləş­dir­sək gö­rə­rik ki, C.Əf­qa­ni ilə H.Zər­da­bi İs­lam­lıq, Türk­lük, İn­san­lıq­, Çağdaşlıqla bağ­lı dü­şün­cə­lə­ri­ni ye­ni tə­fək­kü­rə uy­ğun or­ta­ya qoy­du­ğu hal­da, Ə.Hü­seyn­za­də və M.Ə.Rə­sul­za­də bu­nu bir az da irə­li apa­ra­raq həm türk­lü­yü di­gər ide­ya­lar­­dan önə ke­çir­miş, həm də ona mil­li fəl­sə­fi dərk­lə uz­la­şan tə­rif­lə­r ver­mə­yə ça­lış­mış­lar. Baş­qa söz­lə, türk­lü­yün an­caq bir mil­li kim­lik de­yil, həm də bir fəl­sə­fə, dün­ya­gö­rüş ol­ma­sı­nı or­ta­ya qoy­ma­ğa ça­lış­­mış­lar. Əs­lin­də türk­lü­yə bu cür ba­xış is­lam­lıq və in­san­lıq­la ya­na­şı Türk dün­ya­gö­rü­şü­nün möv­cud­lu­ğu­nu da or­ta­ya qo­yur ki, bu da bü­tün Türk xalq­la­rı üçün vax­ti­lə var olub son­ra­lar unut­durul­ma­ğa ça­lı­şı­lan va­hid mil­li fəl­sə­fi tə­fək­kü­rün ye­ni­dən tə­şək­kü­lü­nə he­sab­lan­mış­dır. Biz­cə, bu­ra­da ümu­mi an­lam­da Türk­lük (Tu­ran ideyası) da­ha çox fəl­sə­fi, dün­ya­gö­rüş xa­rak­ter da­şı­dı­ğı hal­da (Ə.b.Hü­seyn­za­də­nin for­mu­lu), xü­su­si an­lam­da isə yal­nız fəl­sə­fi tə­fək­kü­rü de­yil, mil­li-məhəlli və əxlaqi-mədəni kim­li­yi (Azər­­bay­can türk­lü­yü, Tür­ki­yə Türk­lü­yü, Ta­ta­rıs­tan türk­lü­yü, Tür­küs­tan türk­lü­yü və b.) də özün­də əks et­dirmiş­dir (M.Ə.Rə­sul­za­də­nin for­mu­lu).

Mil­li-mə­həl­li türk­lük ide­ya­sı­nın ən ba­riz ör­nək­lə­rin­dən bi­ri Azər­­bay­­can türk­lü­yü ide­ya­sı­dır ki, bu­nu bəl­li bir döv­rə qə­dər (xü­su­si­lə də I Dün­ya mü­ha­ri­bə­si döv­rü­nə qə­dər) bir çox­la­rı Qaf­qaz türk­lü­yü ki­mi ba­şa düş­müş­lər. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, Ə.Hü­seyn­za­də­nin də mil­li kon­sep­si­ya­sın­da məhz dörd ide­ya­dan bi­ri Azər­bay­can türk­lü­yü de­yil, Qaf­qaz türk­lü­yü idi: 1) Qaf­qaz­lı­yız, 2) İs­la­mız, 3) Tür­küz, 4) İn­sa­nız. Sa­də­cə, Əli bəy Hü­seyn­za­də­nin mil­li konsepsiyasında, ya da milli fəl­sə­fə­sin­də hər şey ümu­mi­dən xü­su­si­yə doğ­ru hə­rə­kət et­di­yi üçün, Türk­lük, İs­lam­lıq, İn­san­lıq ki­mi Qaf­qaz­lı­lıq da bun­dan xa­li ol­ma­mış­dır. Yə­ni Hü­seyn­za­də­nin bu­ra­da nə­zər­də tut­du­ğu “Qaf­qaz­lı­yız” an­la­yı­şı yal­nız Azər­bay­can türk­lə­ri­ni de­yil, bü­tün Qaf­qaz türk­lə­ri­ni (yəni Azərbaycan türkləri ilə yanaşı noqayları, karaimləri, qaraçayları, balkarları, kumıkları və başqlarını) öz içi­nə alan bir dəyər idi.

M.Ə.Rə­sul­za­də isə Ə.Hü­seyn­za­də­dən fərq­li ola­raq, bir qə­dər də konk­ret­li­yə va­ra­raq Qaf­qaz türk­lü­yü­nü de­yil, ümum­­türk­lük için­də Azər­bay­can türk­lü­yü­nü mü­da­fiə et­miş­dir. Bu­ra­da­kı Azər­bay­can türk­lü­yü isə yal­nız Çar Ru­si­ya­sı­nın iş­ğa­lı al­tın­da olan Qu­zey Azər­bay­can türk­lü­yü (Borçalı, Dərbənd, İrəvan, Quba, Gəncə, Naxçıvan, Lənkəran, Bakı, Qazax, Şəki, Qarabağ türkləri və başqaları) ilə məh­dud­laş­mır və Qa­car­lar döv­lə­ti­nin tər­ki­bin­də olan Azər­bay­can türk­lü­yü­nü (Miyanə, Təbriz, Tehran, Ərdəbil, Qum, Qaşqay, Həmədan, Mərənd, Zəncan, Xoy, Urmu, Soyuqbulaq, Şəbüstər türklərini və başqalarını) də özün­də bir­ləş­­di­rir­di. Məhz Rə­sul­za­də­nin dü­şün­cə­lə­ri­nin məh­su­lu ola­raq da 1-ci Dün­ya mü­ha­ri­bə­­si döv­rün­də Qaf­qaz türk­lü­yü­nün ye­ri­ni Azər­bay­can türk­lü­yü tut­ma­ğa baş­la­yır. Bu­nun­la da bir tə­rəf­dən mil­li-mə­həl­li türk­lü­yün in­ki­şafı­nın va­cib­li­yi, di­gər tə­rəf­dən isə onun ən ba­riz ör­nə­yi ki­mi Azər­bay­can türk­lü­yü­nün mil­li fəl­sə­fi dər­ki or­ta­ya çı­xır­dı. Bu­ra­da­kı mil­li-mə­həl­li türk­lü­yün adı­nın Azər­bay­can türk­lü­yü ki­mi ifa­də­si, keç­miş­­də­ki (Ku­ti, Su­bar, Tu­ruk­ku, Man­na, Mi­di­ya, Səl­cuq, Baharlı, Bayandırlı, Qa­ra­qo­yun­lu, Sə­fə­vi­lər, Əf­şar­lar, Qa­car­lar və b.) ey­ni­­li­yin ye­ni­dən can­lan­ma­sın­dan baş­qa bir şey de­yil­dir. Bu­nu də­fə­lər­lə ifa­də edən Rə­sul­za­də­nin fəl­sə­fə­sin­də də dörd ide­ya bu cür şə­kil­lən­­miş­dir: 1) Türk­lük, 2) İn­san­lıq, 3) İs­lam­lıq, 4) Azər­bay­can­lıq. Biz­cə, bu­ra­da­kı türk­lük əgər mil­li-mə­həl­li xa­rak­ter kəsb edərsə Azər­bay­­can türk­lü­yü, an­caq ümu­mi xa­rak­ter da­şıdığı halda Türk bir­li­yi ki­mi ifa­də olun­ma­lı­dır. Be­lə ol­du­ğu təq­dir­də, mil­li kon­sep­si­ya­mı­zın əsas ma­hiy­­yə­ti­ni aşa­ğı­­da­kı dörd­lük təş­kil et­mə­li­dir: 1) Türk­lük (Azər­bay­can türk­lü­yü), 2) Tu­ran­çı­lıq-Türk­çü­lük (Türk fəl­sə­fə­si), 3) İs­lam­lıq, 4) İn­san­lıq.[1]

Be­lə­lik­lə, biz türk­lü­yü iki an­lam­da dərk et­mə­li­yik: Bi­rin­ci­si, Türk­lük mil­li-mə­həl­li xa­rak­ter da­şı­yır və Azər­bay­can türk­lü­yü­nü özün­də ifa­də edir. Bu hal­da da türk­lük və azər­bay­can­lı­lıq bir-bi­ri­nin ey­ni­li­yi­dir. 1918-ci il­də qu­ru­lan Türk Cüm­hu­riy­yə­ti­nə “Azər­bay­can” adı ve­ri­lər­kən də məhz bu ey­ni­lik­dən çı­xış edil­miş­dir. Doğ­ru­dur, o za­man “Azər­bay­can” sö­zü hər­fi mə­na­da da­ha çox “od­lar yur­du” ki­mi ba­şa dü­şül­müş­dür. An­caq çox ma­raq­lı­dır ki, bu za­man türk­lük­lə üst-üst dü­şən əsas mə­sə­lə ki­mi “ta­ri­xi-çoğ­ra­fi Azər­bay­can”da əsa­sən Oğuz, qis­mən də Qıp­çaq Türk boy­la­rı­nın va­hid mil­lət ki­mi ey­ni di­lə, mə­də­niy­yə­tə, ədə­biy­ya­ta, adət-ənə­nə­lə­rə, tarixə, fəl­sə­fə­yə sa­hib ol­ma­sı mü­hüm rol oy­na­mış­dır. Bu ba­xım­dan “Azər­bay­can” an­la­yı­şı­­nın fars­ca “od­lar yur­du” ki­mi uy­du­rul­muş iza­hı be­lə, heç bir mə­na kəsb et­mə­miş­dir və bu gün də et­mir. Çün­ki “Azər­bay­can Cüm­hu­riy­­yə­ti” adıy­la ya­na­şı or­ta­ya çı­xan Oğu­zus­tan, Xə­zə­ris­tan (Xəzərbaycan) ad­la­rı da əs­lin­də bir-bi­ri­nin ey­niy­yət­dir. Bu za­man “Azər­bay­can” is­ti­la­hı hər­fi mə­na­da da “od­lar yur­du” de­yil, elə Oğuz­lar öl­kə­si, Xə­zər­lər öl­kə­si, Türk­lərin yurdu (Türk yurdu) de­mək­dir.[2]

İkin­ci­si, Türk, Türk­lük sosial-fəlsəfi anlamda ümum türk­lü­yü (Türk fəl­sə­fə­si­ni, Türk dün­ya­gö­rü­şü­nü) ifa­də edir və Türk xalq­la­rı­nın or­taq ta­ri­xə, fəl­sə­fə­yə, ədə­biy­ya­ta, dün­ya­gö­rü­şə sa­hib­lən­mə­si­nə əsas­la­nır. Bu hal­da isə türk­lük Azər­bay­can türkçü­lü­yü (azər­bay­can­lı­lıq) ilə ya­na­şı di­gər mil­li-mə­həl­li Türk ide­ya­la­rı­nı (Tür­ki­yə türk­lü­yü, Qa­za­xıs­tan türk­lü­yü, Ta­ta­rıs­tan türk­lü­yü, Uy­ğu­rus­tan türk­lü­yü, Krım türk­lü­yü, Öz­bə­kis­tan türk­lü­yü, Baş­qır­dıs­tan türk­lü­yü və b.) özün­də ifa­də edir. Bu priz­ma­­dan ya­naş­saq, Türk dün­ya­gö­rü­şü­nün, Türk fəl­sə­fə­si­nin son əsr­də yal­nız Tür­ki­yə türk­lə­ri­nin bo­yun­­u­na bi­çil­mə­si, bu­na uy­ğun ola­raq da Türk mə­də­niy­yə­ti, Türk di­li, Türk fəl­sə­fə­si, Türk ta­ri­xi de­dik­də, an­caq Tür­ki­yə türk­lü­yü­nü ba­şa düş­mək kö­kün­dən yan­lış­dır. Tür­ki­yə türk­lü­yü mil­li-mə­həl­li türk­lük ide­ya­la­rın­dan yalnız bi­ri olub, ümum türk­lü­yün sa­də­cə bir par­ça­sı­dır. Yə­ni Tür­ki­yə türk­lü­yü di­gər mil­li-mə­həl­li türk­lük ide­ya­la­rın­dan (Azər­bay­­can türk­lü­yü, Qır­ğı­zıs­tan türk­lü­yü, Uy­ğu­rus­tan türk­lü­yü, Ta­ta­rıs­tan türk­lü­yü, Baş­qır­dıs­tan türk­lü­yü, Krım türk­lü­yü və b.) bi­ri olub, sa­də­cə son əsr­də, xü­su­si­lə Türkiyə Cümhuriyyətinn qurucusu Mustafa Kamal Ata­tür­kün sa­yə­sin­də öz müs­tə­qil­li­yi­ni qo­ru­yub sax­la­ma­sı və türk­lü­yün ümid qa­la­sı ki­mi möv­cud­lu­ğu­na gö­rə ön pla­na çıx­mış­dır. Atatürk “Türk milləti” dedikdə, Türk dünyagörüşünə, Türk əxlaqına sahib olanları nəzərdə tuturdu. Yəni buradakı “Türk milləti” qavramı yalnız gen-qan, soy, dil birliyinə görə deyil, ümumilikdə əxlaqı, inancı, dünyagörüşü bir olanlara aid idi.

Be­lə­lik­lə, bu­ra­da ifa­də et­mək is­tə­di­yi­miz əsas mə­sə­lə odur ki, mil­li kon­sep­si­ya­mı­zın tə­məl ide­ya­la­rı­nı doğ­ru-dü­rüst mə­nim­sə­­mə­­dik­cə dai­ma prob­lem­lər için­də ya­şa­ma­lı ola­ca­ğıq. Baş­qa söz­lə, çar Ru­si­­ya­sı döv­rün­də Azər­bay­can türk­lə­ri­nin nə­dən “ta­tar”, So­vet Ru­si­ya­­sı döv­rün­də “azər­bay­can­lı”, Pəh­lə­vi­lərlə İran İslam re­ji­mlərin­də “per­si­ya­lı”, “iran­lı” və bu­na uy­ğun ola­raq di­li­nin də “ta­tar di­li”, “Azər­bay­can di­li”, “azə­ri di­li” ad­lan­dı­rıl­ma­sı­nın əsil ma­hiy­­yə­ti­ni or­ta­ya qoy­ma­dan mil­li kon­sep­si­ya­dan, mil­li fəl­sə­fə­dən, mil­li yoldan da­nış­maq mə­na­sız­dır. Əs­lin­də fa­si­lə­siz ola­raq mil­li kim­li­yi­nin və mil­li di­li­nin “ta­tar”, “azər­bay­can­lı”, “iran­lı”, “azə­ri”, “per­si­ya­lı” ol­ma­dı­ğı­nı mü­da­fiə et­mək­lə məş­ğul ol­ma­ğın özü be­lə hə­min mil­lə­ti öl­gün­ləş­di­rir, qut(ruh)suz­laş­dı­rır, öz­gə­ləşdirir.

[1] Ələkbərli F.Q. Azərbaycan Türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi (XIX-XX əsrlər).

Üç cilddə, II cild (Birinci kitab).Bakı, “Elm və təhsil”, 2023, s.27

[2] Türkel, Y. Nizami Gəncəvinin siyasi və dini-ideoloji baxışları. Bakı, Təknur, 2010, s.27, 62