Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində iqtisadi marşrutlar, nəqliyyat dəhlizləri və logistika şəbəkələri həm ticarət əlaqələrinin, həm regional təhlükəsizliyin, həm də siyasi sabitliyin və geosiyasi balansın əsas elementlərindən birinə çevrilib. Qlobal iqtisadiyyatın yeni inkişaf mərhələsində dövlətlərin rəqabət üstünlüyü onların strateji nəqliyyat xətlərinə inteqrasiya səviyyəsi ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan, Zəngəzur dəhlizi XXI əsrin ən mühüm regional layihələrindən biri olmaqla yanaşı, Azərbaycanın geosiyasi baxışının, iqtisadi gücünün və strateji uzaqgörənliyinin mühüm təzahürü kimi çıxış edir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Şuşa Qlobal Media Forumundakı çıxışında vurğuladığı kimi: “Zəngəzur dəhlizi artıq region üçün yeni bir nəqliyyat xətti olmaqdan çox, böyük bir geoiqtisadi və geosiyasi layihəyə çevrilir.” Dövlət başçısının bu fikri layihənin mahiyyətini ən dolğun şəkildə ifadə edir.
Çünki söhbət yalnız bir nəqliyyat xəttindən deyil, Avrasiyanın iqtisadi əlaqələr sistemində yeni dinamika yaradan, regionun inkişaf trayektoriyasını dəyişən və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirən strateji platformadan gedir.
Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın logistik mərkəz kimi mövqeyini daha da gücləndirir və ölkəmizin Şərq−Qərb ticarət axınında əsas həlqələrdən biri kimi rolunu möhkəmləndirir. Eyni zamanda, layihə Azərbaycan, Türkiyə və Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin fiziki müstəvidə daha sıx inteqrasiyasını təmin etməklə Türk dünyasının nəqliyyat bağlantılarında yeni mərhələ yaradır ki, bu da Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələr arasında iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlığın dərinləşməsinə və inkişafının sürətlənməsinə mühüm töhfə verir.”
Azərbaycan artıq şərqlə qərb arasında etibarlı körpü rolunu uğurla yerinə yetirir. Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, müasir avtomobil magistralları və son illərdə yaradılmış geniş logistika infrastrukturu ölkəmizi Avrasiyanın aparıcı nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevirmişdir. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi isə bu potensialı daha da artıraraq Azərbaycanın tranzit imkanlarını keyfiyyətcə yeni inkişaf mərhələsinə yüksəldəcək.
Son illər qlobal ticarət marşrutlarında müşahidə olunan dəyişikliklər, yeni logistika zəncirlərinin formalaşması və yükdaşımaların alternativ istiqamətlər üzrə şaxələndirilməsi Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini daha da artırıb. Məhz bu şəraitdə Zəngəzur dəhlizi Şərq-Qərb nəqliyyat sisteminin mühüm tərkib hissəsinə çevrilərək Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin sürətlənməsinə, ticarət dövriyyəsinin genişlənməsinə və beynəlxalq yükdaşımaların optimallaşdırılmasına mühüm töhfə verəcək.
Nəticə etibarilə, Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın geosiyasi düşüncəsinin iqtisadi strategiyaya çevrilmiş ən uğurlu nümunələrindən biridir. Bu layihə regionda ortaq rifaha, davamlı sabitliyə və dərin iqtisadi inteqrasiyaya əsaslanan yeni inkişaf mərhələsinin əsasını qoyur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Çinin Tiencin şəhərində “ŞƏT plyus” formatında keçirilən iclasda çıxışı zamanı xüsusi vurğulamışdır ki: “Yaxın gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi həm Orta Dəhlizin, həm də Şimal–Cənub dəhlizinin növbəti mühüm seqmentinə çevriləcək, sülhü, çoxtərəfli əməkdaşlığı möhkəmləndirəcək. Bu dəhliz həmçinin Azərbaycan sərhədinin şərqində, qərbində, şimalında və cənubunda yerləşən yaxın və uzaq qonşularımıza da fayda gətirəcək.”
Bu fikirlər Zəngəzur dəhlizinin yalnız Azərbaycanın milli maraqlarına xidmət edən layihə olmadığını, eyni zamanda, regional əməkdaşlıq, iqtisadi inteqrasiya və çoxtərəfli tərəfdaşlıq üçün mühüm platformaya çevrildiyini göstərir. Layihə Cənubi Qafqazı beynəlxalq tranzit-logistika məkanının mühüm hissəsinə çevirərək regionun geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırır.
Eyni zamanda, dəhliz tarixi İpək yolunun müasir dövrdə yeni məzmunla bərpası kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, qərb ilə şərq arasında iqtisadi-ticarət əlaqələrinin canlanmasına, beynəlxalq yük axınlarının sürətlənməsinə və Azərbaycanın Yeni İpək Yolu üzərində aparıcı tranzit mərkəzlərindən biri kimi mövqeyinin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir.
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan regionda yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlar formalaşdırıb. Bu reallıqların əsas istiqamətlərindən biri nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin açılması, iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi və qarşılıqlı əməkdaşlıq mühitinin yaradılmasıdır. Zəngəzur dəhlizi məhz bu yeni regional inkişaf konsepsiyasının ən mühüm elementlərindən biri kimi çıxış edir.
2020-ci ilin noyabrında imzalanmış üçtərəfli Bəyanat regionda bütün nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin bərpası üçün hüquqi və siyasi əsas yaratdı. Sonrakı mərhələdə aparılan danışıqlar və əldə olunan razılaşmalar Zəngəzur dəhlizinin reallaşması istiqamətində mühüm addımların atıldığını göstərdi. Bu proses Azərbaycanın diplomatik uğurlarının, siyasi qətiyyətinin və regional əməkdaşlıq gündəliyinə verdiyi töhfənin bariz ifadəsidir.
Bu razılaşmalar yalnız logistik perspektivlə deyil, həm də Azərbaycanın strateji tərəfdaşlıq və liderlik mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Regionda iqtisadi inteqrasiyanın, ticarət əlaqələrinin və geosiyasi sabitliyin gücləndirilməsini hədəfləyən Zəngəzur dəhlizi həm də innovativ və ekoloji dayanıqlı nəqliyyat konsepsiyasının nümunəsidir.
İqlim dəyişiklikləri və karbon neytrallığı ilə bağlı qlobal çağırışlar fonunda dəhliz boyunca ekoloji təmiz nəqliyyat vasitələrinin tətbiqi, bərpa olunan enerji mənbələrinin inteqrasiyası və rəqəmsal idarəetmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma tranzit əməliyyatlarının sürətini və şəffaflığını artırmaqla yanaşı, regionda yaşıl iqtisadiyyat prinsiplərinin tətbiqinə də mühüm dəstək verir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin strateji baxışına uyğun olaraq, Zəngəzur dəhlizi regionda post-münaqişə əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına xidmət edir. Dəhliz boyunca yaranacaq iqtisadi qarşılıqlı asılılıq uzunmüddətli sabitlik üçün mühüm zəmin yaradır və Azərbaycan–Türkiyə tandeminin Mərkəzi Asiya və Avropaya çıxış imkanlarını daha da genişləndirir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, iqtisadi əməkdaşlıq siyasi sabitliyin ən etibarlı təminatlarından biridir. Nəqliyyat marşrutlarının açılması, ticarət əlaqələrinin genişlənməsi və qarşılıqlı iqtisadi maraqların formalaşması uzunmüddətli sülhün möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu baxımdan, Zəngəzur dəhlizi həm kommunikasiya layihəsi, həm də regional sülh, qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq platformasıdır.
Zəngəzur dəhlizi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin siyasi iradəsinin iqtisadi nəticəyə çevrilməsinin ən parlaq nümunələrindən biridir. Layihə regionda dayanıqlı iqtisadi əlaqələr, investisiya sinerjisi və sabitlik üçün yeni inkişaf doktrinası formalaşdırır, beynəlxalq əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar yaradır və Avrasiyanın geoiqtisadi xəritəsində Azərbaycanın mövqeyini daha da gücləndirir.
Bu yol sadəcə fiziki nəqliyyat xətti deyil. Bu yol dövlətləri birləşdirən strateji körpü, xalqları yaxınlaşdıran əməkdaşlıq platforması, iqtisadi inkişafı sürətləndirən geoiqtisadi arteriya və sabit gələcəyin təməlidir. Məhz buna görə də Zəngəzur dəhlizi XXI əsrdə Azərbaycanın dövlətçilik iradəsinin, geosiyasi uzaqgörənliyinin və regional liderliyinin ən mühüm simvollarından biri kimi tarixdə öz yerini tutacaqdır.
Anar Eminov
Mingəçevir Dövlət Universitetinin rektoru
Fotolar 24 may 2026-cı il tarixdə Zəngəzur dəhlizi istiqamətində çəkilib.
