Samir Əsədli
Professor Sabir Həsənovun alim və müəllim fəaliyyətinin ziyalılıq missiyası ilə vəhdəti
Ziyalılıq insanın qazandığı elmi adlarla, yazdığı kitablarla və əldə etdiyi nailiyyətlərlə müəyyənləşmir. Ziyalını fərqləndirən təkcə biliyi deyil, həm də mənəvi dünyası, insanlara münasibəti, həyat qarşısındakı mövqeyi və cəmiyyətə duyduğu məsuliyyətdir. Həqiqi ziyalı yalnız öz yolunu işıqlandıran deyil, biliyi, sözü və əməlləri ilə başqalarına da yol göstərən insandır. Onun dəyəri sahib olduğu bilikdə deyil, həmin biliyi hansı məqsədə xidmət etdirməsində, insanlara və yaşadığı cəmiyyətə nə verə bilməsində üzə çıxır. Belə insan üçün bilik üstünlük deyil, məsuliyyətdir. O, bildiklərini yalnız öz uğuruna çevirmir, onları insanların düşüncəsinə, cəmiyyətin inkişafına və gələcəyin qurulmasına yönəltməyi bacarır. Bəzən bir sözlə insanda ümid oyadır, bəzən susaraq qarşısındakını dinləyir, bəzən də heç kimin görmədiyi bir problemi görüb onun həlli üçün məsuliyyət daşıyır. Çünki ziyalılıq yalnız danışmaq deyil, həm də duymaq, anlamaq və lazım gəldikdə mövqe göstərmək bacarığıdır.
Ziyalılıq həm də nə qədər məşhur olmaqda deyil, insanlara nə qədər yaxın olmaqdadır. Həqiqi ziyalı qarşısındakı insanın vəzifəsinə, mövqeyinə və imkanlarına görə münasibətini dəyişmir. O, sadəliklə ucalığı, təvazökarlıqla müdrikliyi özündə birləşdirir. Onun üçün insan hər şeydən əvvəl bir dəyərdir. Buna görə də ziyalının davranışında hörmət, sözündə səmimiyyət, əməlində isə vicdan hiss olunur. Cəmiyyətin çətin və mürəkkəb dövrlərində ziyalının üzərinə düşən məsuliyyət daha da artır. Çünki belə zamanlarda insanlar yalnız biliyə deyil, doğru sözə, mənəvi dayağa və yol göstərən düşüncəyə ehtiyac duyurlar. Əsl ziyalı məhz bu məqamlarda öz rahatlığını deyil, cəmiyyətin sabahını düşünür. O, həqiqəti söyləməyin çətin olduğu anda susmamağı, ümidsizliyin yayıldığı yerdə ümid yaratmağı, insanların bir-birindən uzaqlaşdığı zamanda onları ortaq dəyərlər ətrafında birləşdirməyi bacarır.
Əsl ziyalılar cəmiyyətin yaddaşında yalnız gördükləri işlərlə deyil, insanlarda buraxdıqları izlə yaşayırlar. Belə ömürlər haqqında yazarkən insan haradan başlayacağını düşünür. Elmi nəticələrdənmi, uzun illərin zəhmətindənmi, yetişdirdiyi insanlardanmı, yoxsa bütün bunların arxasında dayanan xarakterdənmi? Əslində, bunları bir-birindən ayırmaq çətindir. Çünki böyük elmi yolun arxasında yalnız istedad deyil, səbir, intizam, prinsipiallıq və illərlə dəyişməyən bir məsuliyyət hissi dayanır. Professor Sabir Həsənovun keçdiyi yol da elmi axtarışla insanlıq keyfiyyətlərinin bir-birini tamamladığı belə ömür yollarındandır.
Professor Sabir Həsənov da bu keyfiyyətləri öz şəxsiyyətində birləşdirən, ömrünü elmə, vətənə və insanlara xidmətə həsr etmiş dəyərli ziyalılardandır. O, alim, müəllim və nümunəvi vətəndaş kimi qazandığı hörmətlə yanaşı, sadəliyi, səmimiyyəti və yüksək mənəvi keyfiyyətləri ilə də seçilir. Belə bir insanın dostu olmaq həqiqətən də qürur və xoşbəxtlikdir. 1 oktyabr 1948-ci ildə Cəlilabadın Məmmədrzalı kəndində başlayan bir ömür yolu sonralar Azərbaycan hidrotexnika və meliorasiya elminin uzunillik tədqiqat yolu ilə qovuşdu. Kənd həyatını, torpağın qədrini, suyun insan və təsərrüfat üçün nə demək olduğunu yaxından görərək böyüyən bir gəncin gələcəkdə məhz su və torpaqla bağlı mürəkkəb elmi problemlərin həllinə ömür sərf etməsində sanki həyatın özünün yaratdığı bir məntiq var. Azərbaycan Politexnik İnstitutunda mühəndis-hidrotexnik ixtisasına yiyələnməsi onun qarşısında yalnız bir peşə yolu açmadı. Bu seçim zaman keçdikcə elmi düşüncə tərzinə, tədqiqat istiqamətinə və bütöv bir ömrün məramına çevrildi. 1972–1974-cü illərdə Almaniya Demokratik Respublikasında hərbi xidmət keçməsi, 108 saylı Reaktiv Divizionun idarəetmə komandiri kimi daşıdığı məsuliyyət, daha sonra doğma Cəlilabadda mühəndis kimi əmək fəaliyyətinə başlaması xarakterindəki intizamı, dəqiqliyi və məsuliyyət hissini daha da möhkəmləndirdi. Lakin onu uzun illər özünə bağlayacaq əsas yol elm yolu idi.
Onun həyatının əsas məramı isə elm olub. 1975-ci ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Hidrotexnika və Meliorasiya İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi başlanan fəaliyyət zaman keçdikcə böyük bir tədqiqat məktəbinin zəhmət dolu yoluna çevrilib. İlk elmi axtarışlardan mürəkkəb mühəndis məsələlərinin həllinə, nəzəri araşdırmalardan istehsalatda tətbiq olunan nəticələrə qədər uzanan bu yolun hər mərhələsində ardıcıllıq və elmi məsuliyyət görünür. 1981-ci ildə Kiyevdə namizədlik dissertasiyasının müdafiəsi həmin yolun mühüm elmi mərhələlərindən biri oldu. Sonrakı illərdə isə araşdırmalar daha geniş miqyas aldı, yeni elmi nəticələr və mühəndis həlləri meydana çıxdı. 2006-cı ildə doktorluq dissertasiyasının müdafiəsi, 2015-ci ildə texnika elmləri doktoru elmi dərəcəsinin alınması onilliklər boyu davam edən elmi axtarışların məntiqi nəticəsi idi. Alimin fəaliyyətinə rəqəmlərlə nəzər salanda böyük bir elmi zəhmətin miqyası görünür: 176 elmi məqalə, 27 ixtira, 4 monoqrafiya, 10 kitab, 7 kitabça, rusca-azərbaycanca terminlər lüğəti, 45 təlimat və metodiki göstəriş, 51 elmi-texniki hesabat və publisistik yazılar. Ancaq bu rəqəmlərin əsl mənası onların sayında deyil. Hər birinin arxasında araşdırılmış problem, aparılmış hesablamalar, sınaqdan keçirilmiş fikir, istehsalatın konkret ehtiyacına cavab verən elmi yanaşma və uzun zəhmət dayanır. Elm adamının irsini dəyərli edən də məhz budur: yazılan fikir kağız üzərində qalmır, real həyatın ehtiyacına cavab verəndə elmin gücü daha aydın görünür.
Uzun illər ərzində apardığı yorulmaz elmi axtarışlar nəticəsində yüzlərlə elmi və elmi-metodiki əsər ərsəyə gətirib. Elmi ideyaları nəzəriyyə ilə məhdudlaşmayaraq praktikada öz təsdiqini tapıb, istehsalatda uğurla tətbiq olunub. Onun ixtira və elmi işləmələrinin Azərbaycanın hüdudlarını aşaraq Rusiya, Ukrayna, Laos Xalq Demokratik Respublikası, Özbəkistan və başqa ölkələrdə tətbiq edilməsi aparılan tədqiqatların praktik əhəmiyyətini göstərir. “Şaquli drenaj quyusu” ixtirasının SSRİ elmi-texniki nailiyyətlərinin “Kataloqu”na daxil edilməsi isə mühəndis düşüncəsinin konkret elmi-texniki nəticəyə çevrilməsinin diqqətəlayiq nümunələrindən biridir. Burada mühüm olan yalnız ixtiranın özüdür demək azdır. Əsas olan problemin mahiyyətini görmək, mövcud həllə başqa nəzərlə baxmaq və daha səmərəli yol axtarmaq bacarığıdır. Bu isə əsl tədqiqatçı təfəkkürünün xüsusiyyətidir.
İllər boyu hazırlanmış metodiki göstərişlərin, tövsiyələrin, təlimatların, təkliflərin və hesablama metodlarının su təsərrüfatı sistemində, istismar idarələrində, layihə institutlarında və ali məktəblərdə istifadə olunması onun elmi fəaliyyətinin tətbiqi istiqamətini xüsusilə səciyyələndirir. Beləliklə, laboratoriyada, iş masasının arxasında və elmi müzakirələrdə formalaşan nəticə sonradan mühəndisin, layihəçinin, mütəxəssisin gündəlik işinə daxil olur. Alim üçün bundan böyük mənəvi məmnunluqlardan biri də yəqin ki, öz əməyinin həyata xidmət etdiyini görməkdir. 1995–2022-ci illərdə Azərbaycan Hidrotexnika və Meliorasiya Elm-İstehsalat Birliyində baş elmi işçi və şöbə müdiri kimi fəaliyyəti, 2022-ci ildən Su və Meliorasiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunda şöbə müdiri kimi elmi işini davam etdirməsi göstərir ki, onun üçün elm müəyyən bir mərhələdə başa çatan fəaliyyət deyil. Bu, illər keçdikcə təcrübə ilə zənginləşən, yeni suallar doğuran və yeni nəsillərə ötürülən fasiləsiz bir düşüncə yoludur. Bu elmi yolun başqa mühüm cəhəti dünyanın müxtəlif elmi məktəbləri ilə qurulan əlaqələrdir. İtaliya, Böyük Britaniya, Kanada, ABŞ, Almaniya, Sloveniya, Polşa, Çin və başqa ölkələrin elmi ictimaiyyəti ilə əməkdaşlıq onun tədqiqatlarının daha geniş elmi mühitlə təmasda inkişafına imkan yaradıb. 2018-ci ildə BMT ilə assosiasiya olunmuş Ekologiya və Həyat Fəaliyyətinin Təhlükəsizliyi Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, akademiki seçilməsi də uzunmüddətli elmi fəaliyyətinə verilən beynəlxalq qiymətin ifadələrindən biridir.
Sabir müəllim yalnız elm adamı deyil, həm də əsl müəllimdir. O, biliyini, təcrübəsini və həyat fəlsəfəsini böyük səxavətlə gənc nəslə ötürür. Onun rəhbərliyi altında yetişən gənc alimlər bu gün elmin müxtəlif sahələrində uğurla fəaliyyət göstərərək müəllimlərinin etimadını doğruldurlar. İllərlə toplanmış təcrübənin yeni nəslə ötürülməsi bir alimin özündən sonra qoyduğu ən davamlı irslərdən biridir. Kitab bir gün yenidən nəşr oluna, nəzəriyyə inkişaf etdirilə, texnologiya dəyişə bilər, amma yetişdirilmiş alim öz müəlliminin elmi düşüncə mədəniyyətini başqa insanlara ötürərək həmin məktəbi yaşadır.
Professorun elmi və əmək fəaliyyətinə verilən qiymətlər də bu uzun yolun ayrı-ayrı səhifələridir. Lomonosov adına medal, SSRİ Xalq Nailiyyətləri Sərgisinin “Gümüş” və “Bürünc” medalları, “Sosialist yarışının qalibi” nişanı, çoxsaylı dövlət fəxri fərmanları onun əməyinə müxtəlif dövrlərdə göstərilən diqqətin ifadəsidir. Ancaq insan ömrünün dəyərini yalnız təltiflərlə ölçmək mümkün deyil. Ən böyük qiymət illər sonra da həmkarlarının onun haqqında hörmətlə danışması, yetişdirdiyi insanların müəllimlərini minnətdarlıqla xatırlaması və elmi nəticələrinin praktik həyatda yaşamağa davam etməsidir. Onun şəxsiyyətində diqqəti çəkən cəhətlərdən biri də elm adamının yalnız öz ixtisas sahəsinin çərçivəsində qapanmamasıdır. Cəmiyyət həyatına maraq, vətəndaş məsuliyyəti, insanların qayğılarına həssas münasibət ziyalı mövqeyinin təbii davamıdır. Müxtəlif illərdə ictimai fəaliyyətə vaxt ayırması da bu məsuliyyət hissindən irəli gəlir. Çünki həqiqi ziyalı üçün vətəndaşlıq ayrıca bir vəzifə deyil, onun həyat mövqeyinin ayrılmaz hissəsidir.
Elm adamının ömründə bir zaman gəlir ki, görülən işlərin sayı deyil, onların yaratdığı davamlılıq daha çox məna daşımağa başlayır. Yazılmış əsərlər elmi ədəbiyyatın bir hissəsinə çevrilir, ixtiralar tətbiq olunur, metodikalar mütəxəssislərin işinə yol tapır, yetişdirilən tədqiqatçılar isə öz elmi yollarını davam etdirirlər. Beləcə, bir insanın zəhməti onun şəxsi ömrünün sərhədlərini aşır. Əsl elmi irs də elə burada yaranır. Bu gün onun elmi fəaliyyətinə bütöv şəkildə baxanda qarşımızda yalnız çoxsaylı əsərlərin müəllifi olan tədqiqatçı deyil, Azərbaycan hidrotexnika və meliorasiya elminə uzun illər sədaqətlə xidmət edən, nəzəri fikri praktik nəticə ilə birləşdirən, mühəndis təfəkkürünü elmi axtarışla zənginləşdirən və topladığı təcrübəni yeni nəslə ötürən bir elm adamının portreti canlanır. Bu portretin ən mühüm cizgilərindən biri isə zaman qarşısında dəyişməyən zəhmət mədəniyyətidir. Onilliklər ərzində eyni sahəyə sədaqətlə xidmət etmək, hər yeni nəticənin arxasınca yeni sual axtarmaq, elmi fəaliyyəti həyat tərzinə çevirmək hər kəsə nəsib olan xüsusiyyət deyil.
Sabir Həsənovun ömür və elm yolu bu mənada uzun illərin səssiz, ardıcıl zəhmətlə yazılmış salnaməsidir. Burada mühəndis dəqiqliyi ilə alim axtarışı, müəllim səxavəti ilə ziyalı məsuliyyəti bir-birini tamamlayır. Arxada qalan illərə nəzər salanda 176 elmi məqalədən, 27 ixtiradan, kitablardan, monoqrafiyalardan, metodiki işləmələrdən daha böyük bir mənzərə görünür: elmə verilmiş ömür, yetişdirilmiş insanlar, həllinə töhfə verilmiş problemlər və cəmiyyətə faydalı olmaq istəyi. İnsanın yaşadığı illərin sayı onun ömrünün uzunluğunu göstərir, həmin illərə sığdırdığı mənalı işlər isə ömrünün dəyərini. Elmə həsr olunmuş onilliklər, saysız tədqiqat saatları, yazılmış əsərlər, həyata vəsiqə alan ixtiralar, yetişən alimlər və ən başlıcası, bütün bunların fövqündə qorunub saxlanılan insanlıq… Bunlar bir ziyalı ömrünün ən qiymətli göstəriciləridir.
Belə bir ömrə kənardan baxanda anlayırsan ki, əslində alim öz əsərlərini yalnız kağız üzərində yazmır. O, bir əsərini elmdə, birini yetişdirdiyi insanlarda, birini gördüyü işlərdə, ən böyüyünü isə onu tanıyanların yaddaşında yazır. Məhz buna görə bəzi ömürlər illərlə deyil, qoyduğu izlə ölçülür. Sabir müəllimin elmə və insanlara həsr etdiyi yol da belə iz buraxan ömürlərdəndir.
