Tarixin hər hansı bir kəsiyində “Türk” adını çəkmək, əslində bəşəriyyətin keçdiyi ən mürəkkəb və ən şərəfli yolun xəritəsini açmaq deməkdir. Bu monoqrafiya sadəcə bir etnosun xronoloji keçmişini deyil, bir ruhun coğrafiyalar boyu ucalan mənəvi ucalığını, bir millətin təbiətlə, Göylə və Yaradanla qurduğu sarsılmaz harmoniyanın hekayəsini təqdim edir. Türk tarixi-insanın öz daxili azadlığını qoruyaraq, dünyanı necə nizamlamalı olduğunun canlı dərslik kitabıdır.
Bizim yolçuluğumuz Asiya bozqırlarının sonsuz sükutunda, o saflaşdırıcı küləklərin pıçıltısında başladı. O dövrdə türk üçün Göy Tanrı sadəcə bir inanc deyil, kainatın özü, mütləq ədalətin qaynağı və sonsuz azadlığın rəmzi idi. Türk zəkası hələ sivilizasiyalar süni sərhədlərlə bölünməmişdən çox-çox əvvəl təbiətlə dost olmağı, yerlə göy arasındakı o qırılmaz bağı hiss etməyi bacarmışdı. Bu mənəvi saflıq türkün dövlətçilik geninə elə bir ədalət toxumu əkdi ki, o, minilliklər boyu qurduğu hər bir imperiyanın sütununu məhz bu tərəzi üzərində ucaltdı.
Uyğurların Turfan vadisində səhranı bağçaya çevirən mühəndis zəkası, sıldırım qayalar üzərində qurulan “şəhər-məbəd” anlayışı türkün sadəcə bir savaşçı deyil, həm də bir sivilizasiya qurucusu olduğunu dünyaya elan edirdi. Türklər tarix boyu fəth etdikləri heç bir torpağa sadəcə işğalçı kimi girmədilər; onlar getdikləri hər yerə öz “Töre”lərini — yəni yazılmamış ədalət qanunlarını, qonaqpərvərliklərini və paylaşma mədəniyyətlərini apardılar.
Bu ulu yolun ən həlledici və nur dolu dayanacağı isə İslamla şərəflənmə mərhələsi oldu. Türkün qədim “Tək Allahlılıq” inancı ilə İslamın “Tövhid” bayrağı elə bir möhtəşəm vəhdət yaratdı ki, bəşəriyyət yeni bir insan tipinin — həm döyüşçü, həm dərviş, həm alim, həm də fateh olan “Kamil İnsan” modelinin doğuluşuna şahidlik etdi. Bu nöqtədən sonra türk dili həm elmin, həm eşqin, həm də dövlətin sarsılmaz dili oldu. Nizamiye mədrəsələrində yanan elm məşəli, Səmərqənd rəsədxanalarında göyün sirrini açan zəka, İstanbulun uca minarələrində dalğalanan azan sədası hamısı eyni bir kökün — türkün İslamla yoğrulan mənəviyyatının meyvələridir.
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərlinin (Qəzənfəroğlu) “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi(Qədim dövr)” adlı kitabında qədim dövrdən bizim eranın 7-ci əsrinə qədər(İslamaqədərki) Türk xalqları fəlsəfi fikir tarixindən bəhs olunur. BuradaTürk xalqlarının fəlsəfi təlimləri (Tanrıçılıq, Türkçülük, Qorqudçuluq,Qamlıq, Mağların təlimi, Manilik və b.) və müdrikləri (Oğuz Ata, Türk Ata,Qorqud Ata, Qam Ata, Mani Ata və b.) tədqiqata cəlb olunmuşdur.Monoqrafiyadan fəlsəfə, tarix, politologiya, ədəbiyyat, kulturologiya vəbaşqa elm sahələrində çalışan müxtəlif səviyyəli mütəxəssislərin –bakalavrların, magistrlərin, doktrantların, elmi işçilərin, müəllimlərin, eynizamanda geniş oxucu kütləsinin faydalanması nəzərdə tutulur.
Vüqar Əhməd – filologiya elmləri doktoru, professor. AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun şöbə müdiri
