Düzgün Atalı
Tarix boyu insan cəmiyyəti müxtəlif yollarla öz mənəvi dayanaqlarını qurub. Bəzi xalqlar ilahi səsin daşıyıcıları olan peyğəmbərlikdə mənəvi istiqamət tapıblar; semitlərin tarixində peyğəmbərlər insan ruhunun nurlu yolunu göstərən işıq kimi parlayıb. Yunanlar isə ağılı, düşüncəni və insanın daxili aləmini fəlsəfə vasitəsilə açaraq dünyaya təqdim ediblər.
Türklərin yolu isə başqa cür olmuşdur. Onlar üçün mənəvi dayağın zirvəsi — dədəlik olub. Dədə yalnız yaşlı və hörmətli bir insan deyildi; o, toplumun mənəvi şüurunun daşıyıcısı, qədim biliklərin qoruyucusu, adət-ənənələrin və xalqın tarixinin dirçəlməsini təmin edən bir işıq idi. Dədə xalqın yaddaşı, təcrübəsi və ruhu idi; onun sözləri yalnız tövsiyə deyildi, həm də mənəvi istiqamət, həm də həyat qanunları idi.
Unutmaq lazım deyil ki, qədim türklər öz tanrıları ilə bir yerdə yaşamış, özlərini Tanrı ilə bağlı görmüşdülər. Dədələr isə Tanrıçılıq ideyalarını milli-mənəvi dəyər olaraq təbliğ etməklə insanların ruhunu qidalandırır, onları həm daxili aləmdə, həm də cəmiyyətdə mənəvi yola istiqamətləndirirdilər. Bu, türk ruhunun mənəvi zənginliyini formalaşdırır, insanın və təbiətin, insanın və kainatın bir-birinə bağlı olduğunu dərk etməsinə yardım edirdi.
Dədəlik türk ruhunun metafizik dayağı idi. O, yalnız sosial status yox, həm də içsel bir missiya, mənəvi bir hədəf olaraq yaşayıb. Türk dünyasında dədəlik — insanların daxili və xarici həyatını yönləndirən, onları ağılla, ədalətlə və müdrikliklə birləşdirən institut idi. Bu səbəbdən də dədəlik, digər xalqların peyğəmbərlik və filosofluq institutlarından fərqli olaraq, xalqın ruhunu, şüurunu və əxlaqi istiqamətini qoruyub inkişaf etdirən daha dərin bir anlayış olmuşdur.
Lakin tarixdə bir an gəldi ki, türklər öz mənəvi köklərindən uzaq düşdülər. Xarici təsirlər, yad ideologiyalar, öz ənənələrinə biganəlik — bütün bunlar türk ruhunun dayanaqlarını sarsıtdı. Dədəlik unudulduqca, xalqın mənəvi yaddaşı da zəifləməyə başladı. İnsanlar yad təsirlərin təsirində, köklərindən ayrı düşmüş vəziyyətdə həyat sürdülər.
Amma ruhun gücü heç zaman tam sönmür. Dədəlikdən gələn hikmət və öyrədici nümunələr hələ də içimizdə yaşayır. O, türk ruhunun qayıdışa, özünü tanımaya və mənəvi yüksəlişə açılan bir pəncərədir. Bizə göstərir ki, millət yalnız texnologiya və maddi gücə söykənərək deyil, həm də mənəvi və əxlaqi dayaqlara əsaslanaraq irəli gedə bilər.
İndi zaman gəlib çatıb ki, dədəlik institutunun yaxşı tərəflərini mənimsəyək, onları dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirək. Bu geriyə dönüş deyil. Bu, kök üzərində qurulan, ruhu zənginləşdirən və milləti irəli aparan bir yoldur. Biz yad ideologiyalardan uzaqlaşmalı, öz milli dəyərlərimizi dərindən dərk etməli, onları həyatımızın hər sahəsinə tətbiq etməliyik.
Dədəlik bizə göstərir ki, əsl güc — kökləri dərk etməkdə, mənəvi yaddaşı qorumaqda və onu çağdaş dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirməkdədir. Ruhani aləmimiz zəngin olduqca, fikirimiz sərbəst olur; iradəmiz möhkəmlənir, milli şüurumuz isə aydın və parlaq işıq saçır. Bu işıq bizi irəli aparır, geriyə yox.
Türklər öz köklərindən və mənəvi dayaqlarından uzaqlaşdıqca cəmiyyət cılızlaşır. Amma kökünü tanıyan və dəyərlərinə sahib çıxan millət, zamanın bütün sınaqlarına qarşı möhkəm dayanır. Dədəlik institutunun hikməti və ruhani gücü bizə bu yolda yolgöstərən, mənəvi işıq saçan bir ulduz kimi xidmət edir.
Beləcə, türk ruhu üçün dədəlik yalnız keçmişin xatirəsi deyil; o, gələcəyə aparan yolun, irəliyə atılan addımların və milli özünüdərkimizin ən dəyərli dayağıdır. Dədəlikdən gələn hikmət bizə göstərir: köklərinə sahib çıxan millət zəif olmaz, ruhunu qoruyan xalq isə daima irəliyə addım atar.
