Son illər sosial şəbəkələrdə elə başlıqlara rast gəlinir ki, xəbəri oxumadan belə insan ya qorxur, ya da qəzəblənir. Müşahidələr göstərir ki, istifadəçilərin böyük əksəriyyəti xəbərin tam mətnini deyil, yalnız başlığını oxuyur. Məhz bu səbəbdən başlıqlar diqqət çəkmək, emosiyaları yönləndirmək və bəzən oxucunu manipulyasiya etmək vasitəsinə çevrilib.
Bəs manipulyativ başlıq nədir? İnsanlar niyə belə başlıqlara inanır? Və bundan necə qorunmaq olar?
Başlıq niyə bu qədər önəmlidir?
Uzun illərdir media sahəsində çalışan Modern.az saytının redaktoru Əfqan Qafarlı bildirir ki, bir xəbərin yayılma taleyini çox vaxt onun başlığı müəyyən edir. Onun sözlərinə görə, sosial şəbəkələrdə sürətlə yayılan paylaşımlar əsasən emosional və diqqətçəkən başlıqlar hesabına daha çox klik toplayır.
“Araşdırmalar göstərir ki, insanların böyük bir qismi xəbəri açmadan paylaşır. Yəni bəzən yalnız başlıq belə insanların düşüncəsinə təsir etməyə kifayət edir.
Bu vəziyyətdən istifadə edən bəzi media səhifələri və sosial media hesabları məlumatı tam təqdim etmək əvəzinə qorxu yaradır, emosiyaları kəskinləşdirir və diqqət qazanmaq üçün informasiyanı şişirdir. Beləliklə, informasiya deyil, emosiyalar ön plana keçir”, - deyə Ə.Qafarlı bildirib.
Manipulyativ başlıq nədir?
Müsahibimizin sözlərinə görə, manipulyativ başlıq oxucunun emosiyalarına təsir edərək onu xəbəri açmağa və ya müəyyən fikir formalaşdırmağa yönəldən başlıqdır.
“Bu cür başlıqlar çox vaxt məlumatı şişirdir, yarımçıq təqdim edir, qorxu və sensasiya effekti yaradır və ya oxucunu qəsdən yanlış təsəvvürə yönləndirir. Məqsəd isə adətən informasiya vermək deyil, diqqət cəlb etmək olur”.
Ən çox istifadə olunan manipulyasiya üsulları
Əfqan Qafarlı manipulyativ başlıqların əsas üsullarını belə izah edir:
1. Şok effekti yaratmaq
Bu üsulda başlıq oxucunu təəccübləndirmək və ya qorxutmaq məqsədi daşıyır.
Məsələn: “Sabahdan hər şey dəyişir!” və ya “Hamını şoka salan qərar!”
Halbuki əksər hallarda belə xəbərin içi sadə və gündəlik məzmundan ibarət olur.
2. Məlumatı gizlətmək (clickbait)
Məsələn: “O məşhur şəxs elə bir söz dedi ki…” və ya “Bu videodan sonra hamı danışır!”
Burada əsas informasiya qəsdən gizlədilir ki, istifadəçi klik etsin.
3. Qorxu üzərindən təsir
Qorxu insan psixologiyasında ən güclü emosiyalardan biridir.
Məsələn: “Telefonunuz sizi izləyir!” və ya “Bu məhsulu istifadə edənlər risk altındadır!”
Belə başlıqlar panika yarada bilər.
4. Statistikadan sui-istifadə
Rəqəmlər doğru olsa belə, kontekstdən çıxarılaraq təqdim olunur.
Məsələn: “Cinayət halları 200% artdı!”
Əslində isə kiçik artım belə böyük rəqəm kimi təqdim edilə bilər.
5. Emosional sözlərdən istifadə
“Şok”, “dəhşət”, “inanılmaz”, “faciə”, “sensasiya”, “hamı bunu danışır” kimi ifadələr oxucuda emosional reaksiya yaradır və rasional düşünməni zəiflədir.
İnsanlar niyə belə başlıqlara inanır?
Media ekspertinin fikrincə, insan beyni emosional informasiyaya daha sürətli reaksiya verir. Qorxu, qəzəb və təəccüb kimi hisslər paylaşım ehtimalını artırır.
Bundan başqa, sosial şəbəkə alqoritmləri daha çox reaksiya alan paylaşımları ön plana çıxardığı üçün manipulyativ başlıqlar daha geniş auditoriyaya çatır.
Sosial media bu problemi necə gücləndirir?
Ə.Qafarlı deyir ki, əvvəllər informasiya əsasən televiziya və qəzetlərdən alınırdı. İndi isə xəbərlər daha çox sosial şəbəkələr vasitəsilə yayılır.
Bu platformalarda sürət əsas rol oynayır. Bir çox istifadəçi xəbəri yoxlamadan paylaşır. Bəzi səhifələr isə daha çox baxış və gəlir əldə etmək üçün manipulyativ başlıqlardan istifadə edir.
Manipulyativ başlıqların cəmiyyətə təsiri
Əfqan Qafarlının fikrincə, bu problem yalnız klik sayı ilə bağlı deyil, daha geniş nəticələr doğurur:
1. Yanlış məlumatın yadda qalması – Başlıq insanın yaddaşında daha güclü qalır, təkzib olunsa belə təsir davam edir.
2. Qorxu və panika – Xüsusilə həssas mövzularda stress artır.
3. Media etibarının azalması – İnsanlar xəbərlərə inamını itirir.
4. Cəmiyyətdə qütbləşmə – Emosional məzmun insanlar arasında gərginlik yaradır.
Manipulyativ başlığı necə tanımaq olar?
Diqqətli olmaq üçün aşağıdakı məqamlara fikir vermək lazımdır:
- Başlıq həddindən artıq emosionaldırsa;
- Məlumat gizlədilirsə;
- Mənbə göstərilmirsə;
- Başlıq və mətn uyğun gəlmirsə;
- Statistikalar izahsız təqdim olunursa.
Özümüzü necə qoruya bilərik?
Redaktorun sözlərinə görə, oxucu yalnız başlığa əsaslanmamalıdır:
“Xəbəri tam oxumaq, mənbəni yoxlamaq və emosional reaksiyanı dərhal verməmək vacibdir. Əgər xəbər sizi dərhal qəzəbləndirir və ya qorxudursa, bir qədər dayanıb məlumatı yoxlamaq lazımdır. Eyni xəbəri bir neçə mənbədən müqayisə etmək daha doğrudur”.
Müsahibimizin izahından sonra belə qənaətə gəlmək olar ki, manipulyativ başlıqlar müasir informasiya mühitinin ən ciddi problemlərindən biridir. Onlar emosiyalara təsir edərək yanlış təsəvvür yaradır və informasiya mühitini çirkləndirir.
Bu problemin qarşısını almağın ən effektiv yolu media savadlılığının artırılmasıdır. İnsanlar məlumatı yoxlamağı və emosional manipulyasiyanı tanımağı öyrəndikcə, dezinformasiyanın təsiri azalacaq.
Çünki güclü cəmiyyət yalnız məlumatlı cəmiyyətdir.
A.Zeynalov
Yazı “Jurnalist Araşdırmaları Mərkəzi” İB-nin QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyələşdirdiyi “Dezinformasiya ilə mübarizənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.
Məqalələrin məzmununda əks olunan fikirlərə görə “Jurnalist Araşdırmaları Mərkəzi” məsuliyyət daşıyır. Fikir və mülahizələr Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
