PROF. DR. ERKİN EMET – ANKARA UNİVERSİTETİNİN PROFESSORU, DÜNYA UYĞUR QURULTAYI VƏQFİNİN BAŞQANI
2026-cı ildən etibarən Türk dünyasının inteqrasiyası prosesi Türkiyənin siyasi gündəmində hansı yeni formalarda özünü göstərir? Bu prosesi artıq yalnız mədəni və tarixi yaxınlaşma deyil, siyasi və institusional inteqrasiya mərhələsi kimi qiymətləndirmək mümkündürmü?
- Birinci sorunun cevabı, şimdi Türk dünyası enteqrasiyanı Türk hükumətinin diş siyasətində son yıllarda bir strategik öncilik halinə gəlmişdir və bu durum qurumsallaşma, ekonomik iş birliği və güvəllik gibi somut alanlarda kəndini göstərməkdədir. Türkiyənin bu qonudakı yaxlaşımı sadəcə kültürəl bağları qorumaqdan ziyadə türk dəvlətləri təşkilatı aracılığı ilə siyasi və ekonomik bir blok oluşdurma hədəfinə evrilmişdir. Bu şimdi, yəni eskidən bu türk cümu, türk dəvlətləri təşkilatı xurulmadan öncə böylə bir sistematik bir blok oluşdurma, Kürəsəl gücə dönüşdürmə, Türk dünyası, dəvlətlər təşkilatını kürəsəl gücə dönüşdürmə böyük bir inanc, böyük bir güvən bəncə zayıftı, yoxdurdu deyə biliriz. Amma son yıllardakı dünyadaki gelişmələr, Türkiyənin bu savunma sanayi də çeşidli alanlarda söz sahib olması, güclənməsi, Azərbaycanla olan ilişkilərin özəlliklə bu Qarabağdakı Qarabağ olayının Türkiyənin dəstək ilə çözülməsi gibi bu tip gelişmələr Türkiyənin, Türk Devlətlər Təşkilatı aracılayıla bu Türk dünyasına bir ekonomik, bir blok siyasi və blok uluşdurma hədəfi, bu inancı Güçlənmiş oldu, böyləcə bu siyasətə başladı deyə düşünüyorum.
Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının Türk dövlətləri və türk icmaları ilə əlaqələri daha sistemli şəkildə koordinasiya etmək istiqamətində fəaliyyəti necə qurulur? AKP daxilində bu sahədə yeni siyasi və təşkilati mexanizmlərin formalaşdığını söyləmək mümkündürmü?
- İkinci sorunuza cevab, şimdi AQ Parti hüküməti bu Türk konseynin 2021-i ilində Türk Dəvlətlər Təşkilatına, yəni 12 qasım 2021-də Türk Dəvlətlər Təşkilatına dönüştürülməsinə öncülük edərək bu strategini, yəni bu Türk Dəvlətlər Birliyini böylə bir kürəsəl gücə dönüşdürmə, bir ekonomik bloga dönüşdürmə strategisinə bir zəmin oluşdurmuş oldu. Böyləcə, 2040 AX Parti AX Parti hükuməti eskidən yoxdur. Sonra 2024-də, yanılmıyorsam, 2024 yılında AX Parti içərisində Türk Dəvlətlər Təşkilatından sorumlu bir Genəl Başqan Yardımcılıq birimini təsis etmiş oldu Prof. Dr. kürşat zorluyu buna atadı. Böyləcə, 2040 vizyonu, yəni Türkiyə-Türk dünyası 2040 vizyonu bəlgisini qəbul edərək, bu enteqrasiyonlu, yəni türk dəvlətləri enteqrasiyonlu, uzunvadeli və plallı bir dəvlət politikası olaraq tanımlamış oldu. Türk Devlətlər Təşkilatı formatı 2025 yılında ki zirvədə Türkiyənin təklifi ilə qabıl edilən bu format təşkilatın üçüncü taraflarla istişyara qabiliyyətini artırmaya hədəfləmişdi. Dolayısilə bu 2000 2024 ilindən itibarən, özəlliklə 2025 ilindən itibarən AX Parti özəl o Türk Dəvlətlər Təşkilatı da sorumlu Genəlbaşqan yardımcılığını təsis edərək bu Türk Dəvlətlər Təşkilatı ilə olan Kültürəl, siyasi, ekonomi, askeri, sivil toplum, quruluşlar, universitələr, çeşidli alanlarla olan ilişki bir gücləndirmə, hər alandakı bu işbirliyi gücləndirmə. planını, strategisini ortaya qoydu. Şu an bunu gərçəkləşdirməyə çalışıyor. Çox yoğun bir şəkildə həm Türkiyədə, həm Türk dəvlətləri içərisində buna çox önəm verir. Bu alanda çeşitli alallar da bunu gücləndirmiş durumda.
Türkiyədə yaşayan əsas türk mənşəli icmalardan biri olan Uyğur türkləri ölkənin siyasi həyatında nə dərəcədə fəal iştirak edirlər? Uyğur məsələsi hələ də əsasən insan hüquqları və xarici siyasət mövzusu olaraq qalır, yoxsa Uyğur icması Türkiyənin daxili siyasi proseslərinin real iştirakçısına çevrilməkdədir?
- Üçüncü sorunun cəbabı Uyğurların Türkiyəyə, bu topraqlara göç etməsi çox eski bir tarixə sahib. Amma 1949-cu, yəni Uyğur diasporasının, Uyğurların Türkiyədə etkin olmaya başlaması 1954. Bunlar 1949-da Doğu Zülküstan işğal edildikdən sonra o zamanki hükumətdə, Birlişik hükumətdə qürəv alan liderlərdən İsa Yusuf Abtekin, Muhamməd ibn Buğra gibi siyasətçilər 1952-də Türkiyə geliyor, 1954-də bunlar Türk vatandaşlarına geçdikdən sonra Anqara da Türkistan Sesi, Türkistanın Sesi deyə bir dərgi çıxarmaya başlıyor. Daha sonra bunlar Doğu Türkistan Sesinə dönüşdürüyor dərginin adını. Böyləcə o zaman ən Balkallardan, Kafqaziyadan, Eski iştə Sovetlər Birliyi topraqlarından, Türkiyəyi komünist rejimindən qaçaraq gələn aidıllar, ziyaliyalarla barəbər antik komünist, komünizmə qarşı fəaliyyətlər yapmaya başlıyor. İşte Türkiyənin aktiv siyasətinə o zamandan itibarən Uyğurlar qatılmaya başlıyor. Məsələn, İsa Yusuf Abdikin özəlliklə Türkiyədəki milliyyətçi kesimlə varabər komünizmə qarşı mücadiləyə qatılıyor. Demokrat Partiyidən millətvəkilə aday oluyor. Təbii, seçiləmiyor. Türkiyə adım-adım dolaşaraq o zaman İştə Doğu Türkistanın işğal edilmiş topraq olduğunu, o eski türk toprağının komünist çinlilər tarafından işğal edildiyini, dolayısilə komünist rejiminin nə qədər kötü bir rejim olduğunu anlatıyor orada. Böyləcə uyğurlar Türkiyə siyasətində yer almaya başlayır. O zamanki bütün milliyyətçi partilər Doğu Türkistana ilgi göstəriyor. Əsir Türklər haftası var Türkiyədə o zamanlarda Milliyyəçi Türklər tarafından. Ona qatılıyor İsa Yusuf Alptekin. Böyləcə Doğu Türkistan sorununu, yəni Doğu Türkistan məsələsini Türkiyənin siyasətinə, iş siyasətinə, ya diş siyasətinə, siyasətinin işçinə sokmaya başlıyor. İştə çeşidli toplantıları yapıyor, konferanslar, basın toplantıları, çox aktiv çalışıyorlar Türkiyədə. Böyləcə, Doğu Türkistan, yəni Uyğur məsələsi Türkiyənin iş siyasetində də yer almaya başlıyor, tanıtmaya başlıyor. Yavaş-yavaş bu Türk kamuoyuna anlatmaq sürəti ilə Doğu Türkistan politikasını, Türkiyənin uyğur siyasətini, Türkiyənin diş politikasına sokmaya çalışıyor. Böyləcə eski liderlər, məsələn, bizim İsa Yusuf Abdikin, Muhamməd Emin Buğraların, məsələn, o zamanki önəmli Türkiyədəki eski siyasətçilərdən Milliyyətçi Harekət Parti, Milliyyətçi Harekətinin qurucularından Alparslan Türkeş, sonra Sülayman Demirel, uzun yıl Türkiyədə yönətikçilik yapmış Sülayman Demirel, ondan sonra Bülent Ecevit, Prof. Dr. Necməddin Ərbaxan, O zamanki Kuzey Qabristürk Cumhuriyyətinin qurucu leydərlərindən Rauq Dəngtaş. Bunlarla çox yaxın arkadaşlıqları var. Daha sonra Azərbaycanda Əbul Feizi əlçibə ilə görüşmələri var. Bu mərciyədə Uyğur-Doğu Türkistan sorununu Türkiyənin diş politikasına İkili ilişkilər də özəlliklə 1995-1996-lardan sonra Türkiyə ilə Çin arasındakı görüşmələrdə Doğu Türkistan Məsələsi çox önəmli bir məsələ olaraq ortaya konulmaya başlayır. Yəni, Türkiyə-Çin ilişkilərində 1990-ların sonu, yəni 95-96-lardan sonra Doğu Türkistan sorunu Türkiyə-Çin arasındakı ilişkilərdə, ikili görüşmələrdə ortaya konulmaya çalışır. Şimdi Uyğurlar Türkiyənin iç siyasətində, Türkiyə qamuoyunda Doğu Türkistanını, Türklər ata yurdumuz, yəni biz Türkistandan Anadoluya gəlməyimiz bizim ata yurdumuz deyə özəl bir sevgi var Türkiyədə Doğu Türkistan sorununa yönəlik. Bu kamuoyu oluşturmaq Türkiyənin iç siyasətini də Uyğurlar etki yapa bilir. Dolayısıyla Uyğur Türkləri Türkiyədə, Uyğur Sivil Toplum Quruluşları, Doğu Türkistan Sivil Toplum Quruluşları Uyğur sorununu, yəni Doğu Türkistan məsələsini Türkiyə kamuoyuna anlatmaq, kamuoyu oluşdurmaq kamuoyunun hükumətə olan etkisi ilə Çinə Bu konuda bir şey söylətmək, yəni Doğu Türkistan siyasətini oluşdurmaq üçün çəbə harcıyor. Bu 2000-li yıllardan, 2004 yılında Dünya Uyğur Qurultayı Münihdə qurulduğu gündən beri Uyğurların, Uyğur Sivil Toplum Quruluşlarının dünyadaki, Türkiyə dahil Sivil Toplum Quruluşlarının hədəfi Bu məsələyi uluslararası platforma taşımaq idi. Əm Birləşmiş Millətlərdə, Cənəvrədə, New Yorkda, əm Avropa Parlamentosunda, əm Alman Federal Məclisində, Türkiyə Büyük Millət Məclisində, Japonyada, Vaşingtnda, böyük etkili devlətlərdə Doğu Türkistan sorununu anlatmaq amac buydu. Bu, uluslararasılaşma gerçəkləşdi deyə biliriz. Təbii, dünya gündəmə son yıllarda farqlı yöllərə çevrildi, amma Doğu Türkistan sorunu ilə ilgili bugün Birləşmiş Millətlərdə çox önəmli bir rapor, 30 avustos 2024-də çox önəmli bir rapor yayıllandı buradakı yapılanların. Adəta bir soyqırımına bənzər bir eyləm olduğu ilə ilgili Birləşmiş Millətləri İnsan Haqqları Komissərliyinin böyük bir raporu yayılandı. Bu rapordan sonra 11 ülkə bunu soyqırım olaraq qabul etmiş oldu. Türkiyədə də, gərçi hükumət tarafından böylü bir şey qəbul edilməsə də, kamuoyunda, yəni türk kamuoyunda Doğu Türkistan sorununun bir soyxırım olduğu ilə ilgilə bir algı, bir bilinç oluşmuş durumda. Uygurların nüfusu çox qalabalıq deyil Türkiyədə. Rəsmi olmayan böylə rəqamlara görə 85 bin civarında Uyğur-Türkü olduğu söylənir. Bunların Türkiyənin iç siyasətinə qatılımı çox etkili olması biraz zor. Amma kamuoyununu, Türk kamuoyununu da qazanaraq bu şəkildə Doğu Türkistan Uyğur topluluğu Türkiyənin iç siyasətində etkin ola bilir. Şuanda önəmli bir etkisi var deyə düşünüyorum.
Hazırda Uyğur türklərinin, xüsusilə hakim AKP daxilində siyasi təmsilçilik səviyyəsi necədir? AKP-yə üzv olan və ya partiya strukturlarında fəaliyyət göstərən Uyğur türklərinin sayı barədə konkret məlumat varmı və son illərdə hakim partiyaya marağın artması müşahidə edilirmi?
- Dördüncü sorunuza cevab. Şuanda Uyğur-Türklərinin özelliklə ixtidardakı AKP içində siyasi təmsil düzeyi nasıl? AKP üyü olan və ya parti yapalarında aktiv olan Uyğur-Türkləri haqqında somut bir bilgi varmı? və son yıllarda ixtidar partisinə ilginin artdığı gözləmləniyor mu? Təbii, Uyğurlar Türkiyədə gənəldə ya sağ partilərə oy verirlər, yəni eskidən Doğru Yol Partisinə, sonra Anı Vatan Partisinə, sonra Milli Heçərikət Partisinə, Daha sonra bu 2002-də AQ Partiya qurulduqdan sonra AQ Partiyaya oy verdilər Uyğurlar yoğunluqlu olaraq. Şimdi şahıs olaraq AQ Partiya içərisində təmsil düzəyində böylə Uyğur-Türkləri bildiyim qədər elə yox. Fəqət bizim Türkiyədə 70 civarında sivil toplum quruluşumuz var. En etkin olan, Türkiyədə aktiv olan, kəndilərini dindar olaraq tanımlayan STK-ların çoğu, həmən-həmən bu, AQ Partiyayı dəstəkləyir. AQ Partiyaya oy verirlər. Dolayısilə, 2017 yılında AQ Partiya hüküməti Uyğur türkləri ilə Ağıska türklərinə böylə sürəsiz iqamət vermə, istisnai vatandaşlıq vermə gibi bazı genəlgələri yayılladı. Bu, son yıllara qədər çox sayıda Uyğur türki həm iqamət aldı, həm vatandaş oldular. Dolayısı ilə AX Partiyaya yönəlik böylü bir şey var. Uyğurların AX Partiyaya yönəlməsi eskidən bəri var. Şimdi son yıllarda, son günlərdə AX Parti bu istisnai vatandaşlıq olayını geçici olaraq durdurmuş durumda. Dolayısı ilə bir bəklənti içindələr. AX Partiyaya yönəlik muhafazəkar, dindar, dinə hassasiyyətə olan bir parti olaraq Uyğurlar ilgi göstəriyor. Amma bu partinin içərisində millət vəkili ya da siyasi partilər bu partinin içərisində Doğu Türkistanı təmsil edən böylə bir şahıs, siyaki şey yox. Muhatab alınıyor AX Parti hükuməti tarafından istəklərini ilətmək, bazı etkiliklər, şey qonularda AX Parti dəstəkləyir, deyə biliriz.
Hakim partiyaya qoşularaq siyasi qərarların və müzakirələrin formalaşmasında iştirak etmək ilə müxalifət partiyasından millət vəkili olmaq fərqli siyasi təsir imkanları yaradır. Sizcə, Uyğur icması üçün hansı siyasi iştirak modeli daha təsirli və perspektivlidir?
- Beşinci sorunuz da, hakim partiyaya qatılaraq siyasi qararların və tartışmaların şəkillənməsində yer almaq ilə müalifət partisində millətvəkili olmaq farklı siyasi etki imkanları yaratıyor. Sizcə Uyğur topluluğu üçün hangi siyasi qatılım modeli daha etkili və geləcəyi parlaq? Təbii Uyğurlar, Doğu Tüylük Üstadlılar əlbəttə Türkiyədə ixtidar partisində yer alıb bu qarar mekanizmalarında etkili olması lazım. Zatən hədəftə o, hədəf. Türkiyədəki uyğurların müalifət partilərə qatılmasındakı səbəbdə iləri də iqtidara gelərək burada uyğur sorununla ilgili qarar almada etkin olmaq. Fəqət Doğu Türkistan sorunu çox xəssas bir sorun. Türkiyədəki geçmiş hükumətlər olsun, şimdiki hükumətlər olsun bu konuda Doğu Türkistan sorununu da çox hassaslar. Yəni, hər parti ixtidara gəlmədən öncə ixtidara gəldiyi takdirdə Doğu Türkistan sorununu çözəcəyini, Çinlə bu konuyu konuşacağını, buradakı bir türk dünyasının kanayan yarası olan Doğu Türkistan sorununu çözmək yönəlik çəbə harcayacağını hepsi böylə söylər-söylər. Fəqqat ixtidara gəldikdən sonra, hükuməti qurduqdan sonra yavaş-yavaş bu sorundan uzaqlaşmaya başlar. Çünki Çin başqa ülkələrə bənzəmiyor. Çin otoriter bir rejim, tək parti, komünist rejimi ilə yönətən, yönətilən bir hökumət. Doğu Türkistan sorunu Çin üçün çox hassas bir konu. Dolayısıyla Çin bu konuda, yəni, konuşdurmuyor heç bir ülkeyi, Doğu Türkistan sorununu da konuşdurmuyor. Diyor ki, bizim öyle bir sorunumuz yox. Oradakı uyğurlar mutludur. Bizim azıllıq siyasətimiz, Tibetlər, uyğurlar, moğollar qəyət mutlu. Orada insan haqları sorunumuz yox. Biz dünyanın ən demokratik ülkəsiyiz deyə kimsəyi bu konuda konuşdurmaq istəməz. İç işlərimiz. Bu konu ilə ilgilə konuşursan, iç işlərə qarışmış olursun deyə böylə söylərlər. Şuan insan haqqları məsələsi əvrənsəl bir məsələ. Yəni, dünyada 160-170 ülkə bu insan haqqları əvrənsəl bəyannaməsinə imza atmış, dolayısilə bu, hər kəsin sorunu. Dolayısilə, bu anlamda batılılar. İlgi göstəriyor, Türkiyədə Çinlə olan görüşmələrdə bu su, bu konuyu gündəmə getiriyor, söylüyor. Fəqət Çin heç yaxlaşmıyor, deyir ki, Uyğurlar teröristdir, bu bir terör olayıdır. Türkiyə üçün PKK neysə, Çin üçün Uyğurlar odur, yəni bütün Uyğur türklərini, Qazaq, Qırğız, Doğudürkistandakı bütün türk soyulları terörist, böylə bir yaxlaşma var. Dolayısıyla hükumət Biliyor, məsələn, bugün Türkiyə Cumhuriyyəti Devlətinin cumhurbaşkanı Prezident Rəcəb Tayyib Erdoğan Doğu Türkistan sorunu ən iyi bilən kişilərdən bir tanısı. 1995-ci ildə bizim leydərimiz İsa Yusuf Abdikin vəfat etdiyi zaman onun adını İstanbulun ən turistik mərkəzi Sultan Ahmət Camiisinin yanındakı bir parka vermişdi İsa Yusuf Abdikin parkı deyə. Çinin o qədər baskısına rağmən ona demişdi, qoymuşdu, adını vermişdi. 2005-də də 5 təmuz 5 təmuz 2009-da şey oldu, Ürümçü qətliyam. Ürümçüdə çox kanla bir çatışma oldu. Çin çox sayıda Uyğurları öldürdü burada. O zamanda da Çin adəta soyxırım yapıyor, demişdi Recep Tayyib Erdoğan. Daha sonraki yıllar Çinlə olan ticari ilişkilərin gittikçi artması ilə bu son soyxırımlarda Fazlı səs çıxarmadı, çıxıramadı. Yəni, bu tamamən ticari bir taqım ilişkilərə bağlı bir şey. Dolayısı ilə uyğurların, şimdi uyğurlar üçün ən faydalı olan şey, uyğurların bir qısmı mühalifət partisine bu sorunu anlatacaq. Bunları meclisli gündəmə getirəcək. Deyəcək ki, böylə, hükumət söyləyəməz. Çünki bunları hükumət söyləyəməyor. Dolayısı ilə müalifət partilərin ağzından Türkiyə Büyük Millət Meclisində bu sorununu söylətmək lazım. Bu açıdan müalifət partilə olan ilişkiləri iyi tutması lazım. Bir də hükumətlə olan, uygurların çox sorunu var bugün, Türkiyədə olsun, dünyanın çeşidli yerlərində. İqamət alamayan, vatandaş olamayan, çocuqlarına çalışıb əkmək getirəməyən çox sayıda uygur var. Bunların sorunu hükumətlə çözülür. Dolayısıyla, hükumətlə olan ilişkiyi də iyi tutması lazım. Hükumətlə bu işlər həll edilə bilir. Mühalifət partiyi dilləndirdiyi zaman hükumətə etki yapıyor. Hükumət deyir, biz bununla ilgilənirik, ya da ilgilənəcəyik. Bu şəkildə hükumətin Çinlə olan görüşmələrdə bu məsələnin gündəmə getirməsini mühalifətlər hatırlatırlar. Bu açıdan önəmlidir. Bunu dəngəli, çox güzəl şəkildə yürütməsi lazım o yorlar. Həm müalifətdə bu konuda yeni-yeni bilgi, hükumətə bilgi verilməsi lazım, daha sonra da hükumətdən qarar mekanizmasıyla ilişkiyi iyi tutaraq, Türkiyədəki uygurlarının sorununu çözmənin yanında hükumətin Çinə bu konuyu söyləməsini də sağlaması lazım deyə düşünüyorum.
Türkiyədə tanınmış və nüfuzlu Uyğur siyasi xadimlərindən AKP-yə qoşulan və ya hakim partiya ilə institusional əməkdaşlıq quran şəxslər varmı? Xüsusilə Şərqi Türküstan Milli Məclisinin sədri Seyit Tümtürkün AKP-yə qoşulması və ya belə bir prosesin müzakirə edilməsi barədə məlumatınız varmı?
- Şimdi 6-ci soru. Türkiyədə tanınmış nüfuzlu uyğur siyasi isimlərdən AX Partiyaya qatılan və ya hakim parti ilə qurumsal iş birliği yapan kişilər varmı? Demişsiniz. Özəlliklə Doğurtürkistan Milli Başqanı Seyit Tömtürk haqqında bilgin. Yəni, Türkiyədə Uyğur siyasəti ilə ilgili AQ Parti ilə ən yaxından iş birliği yapan, oradakı sorunları sürəkli AKP-yə ilətən, mərkizə Almaniyada olan Dünya Uyğur Qurultuyu var. 2017-yə qədər Seyid Tümtürk Dünya Vəxul Kolteynin başqan yardımcısı idi. Mən Prof. Dr. Ərkin Əməd genəl sekreterlik qürəvi yaptım da şüanda sözcülüyünü yapıyorum. O zaman sürəkli Recep Tayyib Erdoğanla da defalarca görüşdük. O zaman Meclis Başqanı Bülent Arınç ilə görüşdük. Sürəkli bu tip görüşmələr oluyordu Dünya Üverqurlutəyi heyyyəti olaraq. Yeni bilgilər veriliyordu. Rabiya Qadırxanım o zaman Dünya Üverqurlutəyinin başxanı idi. Almaniyada, şeydə, Amerika Birleşik Devlətlərində duruyordu. Orada da həm Türk büyük elçiliyi ilə Vaşıqatındaki, həm Amerika ziyarət edən Türk liderlərlə sürəkli görüşərək Oradakı trajediyni, oradakı insan haqları, ilallarını, soyqırımı sürəkli türk hükumətinə bildiriyordu. Bu hala dəvam ediyor. Dünya Uyğur Qurultayı çeşitli kanallarla hükuməti bilgiləndirməyə dəvam ediyoruz. Daha sonra 2017 ilindəki seçimdə Seyit Tümtürk adayı olmadı, Dünya Yoğurt Kurteyindən çəkildi. Dolqun İsa o zaman Dünya Yoğurt Kurteyinin başqanı oldu. Dolqun İsa da həm Almaniyaya da, məsələn, eski Türkiyə Başbakanı Ahmət Davutoğlu ilə Berlində görüşdü, daha sonra Başbakanı olan Binalı Yıldırımla Almaniyada, Berlində görüşdü, İçişlər Bakanı Sulayman Soylu ilə Münixtiki güvəllik toplantısında görüşdü. Sürəkli bunlara da yeni-yeni bilgilər, raporlar ilətildi. Dünya Uyğur Qolteynin böylə bir çalışması var, kurumsal olaraq sürəkli hala AKP ilə irtibat halında olan Dünya Vəxul Kurultayı var. Onun dışında İstanbuldakı sivil toplum quruluşlarımızda çeşidlə kanallarla AKP-yə bilgi veriyorlar. Seyyid Tümtürk 2017-yə qədər etkindi, daha sonra Dünya Vəxul Kurultayından Katıldıqdan sonra Milli Meclis deyə bir şey kurdu. O da heç bir etkisi yox. Şuan öylü bir meclis yox, yəni orada bir təşəbbüs olundu Fransada, bir toplantada quracaqız deyə, amma öylü bir təşkilat qurulmadı. Sip Tümtürk deyir də, Nüyəvqal Qoldayından çekilmiş oldu böyləcə. Şüan qurumsal olaraq, Doniya Vəxor Qurultayı və İstanbuldakı bəzi sivil toplum quruluşlarımız AKP-yə bu konuda iş birliği, bilgi veriyorlar.
Türk dünyasının inteqrasiyası dərinləşdikcə Uyğur türklərinin bu prosesdə siyasi subyekt kimi iştirak imkanları arta bilərmi? Türkiyənin Uyğur məsələsini gələcəkdə yalnız humanitar və insan hüquqları problemi kimi deyil, Türk dünyasının ümumi siyasi gündəminin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirməsi nə dərəcədə realdır və burada Çin amili hansı rolu oynayacaq?
- Evət, yedinci soru da çox önəmli bir soru. Şəmdi, Türk dünyasının enteqreasyonunda derinləşdikcə Uyğur-Türklərinin bu sürəçdə siyasi bir aktör olaraq yer alma imkanı arta bilirmi? Türkiyənin Uyğur məsələsini ilərdə sadəcə insani və insan haqları sorunu olaraq deyil, Türk dünyasının genəl siyasi gündəminin bir partisi olaraq görməsi nə qədər gerçəkçi və burada Çin faktörü hangır ola oynayacaq? Bu, çox önəmli bir soru. Şimdi tarixə baxdığınız zaman, Çinin batıya açılan qapısı, Doğu Türkistan, önəmli bir strategik yerə sahib. Çin kuzey tərəfdə Moğolistan, ondan sonra Sibiriyyə, Doğu da Japon dənizi, Güneydi Çin dənizi, Çinin batıya açılan tek qapısı Doğu Türkistan. Petrolun yüzdə otuzunu Doğu Türkistandan təmin ediyor Çin. Pamuğun yüzdə seksəni, bütün Çində qulunan kömürün yüzdə qırqı Doğu Türkistandan sağlanıyor. Şimdi nadir elementlər dediyimiz, bugün uzay sanayidə qullanılan pək çox şey Doğu Türkistanda. Yəni, Çindəki məvcud olan 170 dəyərlə madənin 118-i Doğu Türkistandan çıxıyor. Çinin 13 ülkə ilə xududu var. Bu 13 ülkənin içərisində 8-i Doğu Türkistanlı hududu var. Yəni, şunu söyləmək istəyirəm, o bir qışaq, bir yol, demir yolu da Doğu Türkistan üzerindən geçiyor. Qazaxıstan-Çin boru haddi, petrol boru haddi bu bölgədən geçiyor. Bugün Türkmənistan doğal qazı bu bölgədən Çinə şey yapmaya çalışıyor. Bunlar hepsi Doğu Türkistandan geçiyor. Dolayısıyla Doğu Türkistanın istiqrarı Çin üçün çox önəmli. Onun üçün bu bölgə ilə tarixdə bütün böyük dəvlətlər ilgilənmiş. Sovetlər Birliyi 1944-də Stalinin dəstəyi ilə burada Doğu Türkistan cumhuriyyətə qurulmuş. Tam parlamentu sistem, cumhuriyyət. 1933-cü Japonya burada dəvlət qurmaya çalışmış. Amerika bu bölgə ilə 1940-larda ABD-i İngiltərə də ilgilənmiş. Yəni, bu Çin üçün nəsıl önəmli isə bu topraq, Çinin rakibləri üçün də önəmli. Dolayısilə, ilərdə bu uyğurlar Türk dünyası integrasiyonunda bir aktör ola bilir, deyə düşünüyorum. Putinin bu avrasiya şeyi Alexander Dugin-ün bir tezi vardır, stratejisi. O diyor ki, Çinin dünyaya taşmaması üçün, yəni Çinin həm nüfusu, həm etkisinin dünyaya hakim olmasını əngəlləmək üçün Bu Doğu Türkistan təmpun bölgə, bu bölgəyə yardım etməmiz lazım deyə bir tezi vardı. Ruslar şuan Batıya qarşı geçici olaraq Çinlə iş birliyi içərsində. Amma uzun vadədə Rus-Çin dostluğu gərçəkləşməz. Çünki iki rakib ülkə bölgədə böylə bir tezi vardı. Dolayısıyla bugün bu cəmuriyyətlərdə Türkistan, türk cumhuriyyətlərində uzun vadeli bir dəvlətin bəkası, dəvlətin strategisi, xalqın rəfa için uzun vadeli bir siyasət yox benim gördüyüm qədərilə. Dolayısilə öncələdiyi konu ekonomi. Yəni, Çin bir ürətim ülkəsi. Çində bu cumhuriyyətlərdə kəndi sanayisi olmadığı üçün Çin ürünlərini tərcih ediyor, Çindən ticaret yapıb orada tükətim ülkələri olduğu üçün ticaret ön planda olduğu üçün şu an Doğu Türkistan sorunu ilə fazla ilgilənməyor. O, kardeşlik şüuru da zayıf Türkistan coğrafiyasında. Bütün türk boyları kəndini ayr-ayrı millət zannedər. Yəni, əslində, aynı köktən geliyoruz, fəqət türkologlar, aidıllar bunun bilincində, amma normal toplumda bu əm Çinin propagandası, əm Sovetlərin propagandası, Eski Sovetlər Birliyinin, bu topluluklarda ortak türklük şüuru zayıf. Dolayısıyla Uyğur sorununu, böyük bir qardaşımızın sorunu iləridə bizə də bu Çin təhdidi geləcək deyə böyük bir algı yox. Bugün Japonya, Kore gibi ülkələr əgər Uyğurlara dəstək verilməzsə, iləridə Bu bizim başımıza da gelir bilinci Japonyada oluşmaya başladı. Məsələn, Japon parlamentosu Uyğurlara yönəlik Çinin siyasetiyə ilə ilgilə qarar qəbul etdi hükumətin buna diqqət etməsi ilə ilgili. Dolayısilə, bu iləridə Türk milləti son anda uyanan bir xalq, Türk topluluqları, Türk xalqları uzun vadədə düşünməslər, son anda uyanır. Dolayısı ilə şu an həm Xazaqistanda, Özbəkistan, Qırgızistan bu bölgələrdə Çin etkisi getdikcə artıyor. Son yıllara qədər Rus etkisi vardı, şuan Çin etkisi artıyor. Halqın içərisində, bənim sorduğum bütün oradan gələn aidıllar, biz Çinliləri sevmiyoruz, hükumətlərimizi seviyor, deyil. Dolayısı ilə hükumət Ekonomisini düzəltmək, geçici rəfahayı artırmaq üçün Çinlə ticarət yapmaya çalışır. Bu alayına gelişdikcə bu ticarət Çin ticarətlə bölgələri borçlandırma siyasəti ilə bölgələrə, dəvlətlərə etkisi altına alınmaya çalışır. Öncə borç verir, borçunu ödəyəmədiyi zaman Ülkələrin limanlarına, havaalanlarına əl qoyaraq o şəkildə kendi etkisini o bölgələrdə artırmaya çalışır. Günək Asiya bölgələrində də öylə. Dolayısıyla bu Türk Devlətlər Təşkilatı iləridə Doğu Türkistan sorununu Çinə qarşı böylə bir şey olaraq qullanır deyə düşünüyorum. Bunu böylə qullandığı zaman həm kəndi çıqarını qorumaq, həm Çinə olan elində bir koz bulunduraraq Çinə qarşı bir siyasət gelişdirir, Doğu Türkistan kozunu qullanır deyə düşünüyorum. Bu bölgə əgər çinliləşirsə, bu bölgədə türk məvcudiyyətini, türk soyluları tamamən asimil edərsə, sıra Qazaxıstan, Qırğızdana geləcək. Buradakı etkisi də getdikçə zaten artıyor. Dolayısıyla, bu yöndə türk dünyasının bizim istəyimiz də o. Yəni, İslam devlətləri təşkilatı, türk devlətləri təşkilatı Bu tip təhlükə
Şimdi bir şey ekleyeyim son soruya. Şimdi Çin bir buçuk milyar nüfusu var. Çin'in ekilebilir toprağı çok az. Dolayısıyla Çin'in araziye ihtiyacı var. Bu Doğu Türkistan'a Çinlilere yoğun olarak güç ettirmesinin de sebeplerinden bir tanesi bu. Biri oradaki demografik yapıyı değiştirmek, ikincisi de Oradaki insan yoğunluğunu Çin'in iç bölgesinde çok yoğun bir nüfus var. Onu bu bölgeleri göç ettirerek orayı rahatlatmak. Bu Çinli bir generalin de sözü var. Diyor ki Orta Asya'ya hakim olmak için Kazakistan'a hakim olmak lazım diye. Dolayısıyla Kazakistan'a çok önem veriyor. Kazakistan'da ciddi Çin nüfusu var bugün. Kırgızistan'da öyle. Tacikistan'dan zaten yerler göller satın aldı. Kırgızistan'dan da toprak aldı Çin. İktilap olan toprağı çok eskiden almıştı. Özbekistan şu an yoğun olarak Özbekistan'a önem veriyor. Yeni açıldı Özbekistan. Özbekistan'da büyük pazarlar tamamen Çin'in eline geçmiş durumda. Dolayısıyla Bu bölgeye doğru gelip bu tehdidi önlemezse Türk Devletleri Teşkilatı ileride sim Türk Devletleri Teşkilatı ama onun içi boş bir teşkilata dönüşür. Dolayısıyla ben bu devletleri yönetenlerin, strateji uzmanları, bilim insanlarının bunun farkında olacağına ileride böyle bir Doğu Türkistan siyaseti oluşturacağına inanıyorum.
Bəxtiyar Səlimov/Turkustan.az
