ABŞ ilə İran arasında gərginlik son günlər daha da dərinləşib. Vaşinqtonun İrana qarşı hərbi əməliyyatları davam etdirdiyi, İranın isə cavab zərbələri endirdiyi bir vaxtda tərəflərdən itkilərlə bağlı açıqlamalar verilir.
Paralel olaraq, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazına nəzarətin Vaşinqtonun əlinə keçəcəyini və boğazdan keçən yüklərdən tranzit rüsumu alınacağını bəyan etməklə bölgədə gərginliyi daha da artıran mesajlar səsləndirib.
Maraqlıdır görəsən, bu mümkündürmü? Hörmüzə nəzarət ABŞ-ın əlinə keçə bilərmi? Turkustan.az bu sualları politoloq Tural İsmayılova ünvanladı.
Tural İsmayılov
Hörmüz boğazı qlobal enerji təhlükəsizliyinin mərkəzi nöqtəsi olaraq qalmaqdadır və ABŞ-ın bu regiondakı rolu həm hərbi, həm də siyasi baxımdan mürəkkəb dinamikaya malikdir. Birləşmiş Ştatların Hörmüz boğazı üzərində tam nəzarəti öz üzərinə götürməsi, yəni boğazın faktiki "hərbi idarəçiliyini" ələ alması texniki və strateji cəhətdən bir sıra ciddi çağırışlarla qarşılaşır.
Məsələyə hərbi aspektdən yanaşdıqda, ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğu, xüsusilə V və ya II Donanmanın imkanları istənilən vaxt boğazdan keçidləri izləməyə və lazım gəldikdə müdaxilə etməyə imkan verir. Lakin boğazın coğrafi quruluşu, qısa məsafələr və İranın "asimmetrik müharibə" taktikaları – xüsusilə kiçik sürətli qayıqlar, mina təhlükəsi və sahil-gəmi tipli raket sistemləri – ənənəvi hərbi üstünlüyü çətinləşdirir. Bu mühitdə tam nəzarət, sadəcə gəmilərin hərəkətini izləmək deyil, həm də çox yüksək riskli daimi bir hərbi blokada vəziyyəti yaradır ki, bu da regional müharibə ehtimalını eksponensial şəkildə artırır.
Siyasi baxımdan isə, belə bir addım beynəlxalq hüquq çərçivəsində "beynəlxalq boğaz" statusuna malik olan Hörmüzün sərbəst keçid prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edərdi. ABŞ-ın birtərəfli qaydada boğazı öz nəzarətinə götürməsi onun regional müttəfiqləri ilə münasibətlərinə, eləcə də Çin və Hindistan kimi enerji ehtiyacı yüksək olan qlobal oyunçularla münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Belə bir ssenari enerji bazarında qiymətlərin kəskin bahalaşmasına və qlobal iqtisadi şoka səbəb ola biləcək bir qeyri-müəyyənlik yaradardı.
ABŞ-ın mövcud strategiyası, boğazı "nəzarətə götürmək"dən daha çox, "naviqasiya azadlığını təmin etmək" doktrinası üzərində qurulub. Bu, konkret bir nəzarət rejimindən daha çox, beynəlxalq koalisiyalar vasitəsilə patrul funksiyasını yerinə yetirmək və preventiv tədbirlər görmək deməkdir. Vaşinqton üçün ideal model, hərbi yükü və siyasi məsuliyyəti təkbaşına deyil, regional müttəfiqlərlə bölüşərək, Hörmüz boğazının açıq qalmasını təmin edən bir təhlükəsizlik arxitekturasıdır.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın hərbi resursları boğazın keçid rejiminə dominantlıq etmək üçün yetərli olsa da, bu nəzarətin formal şəkildə öz üzərinə götürülməsi daha çox hərbi risk və siyasi xərc tələb edir. Bu səbəbdən, ABŞ-ın strateji xəttinin birbaşa idarəçilikdən ziyadə, status-kvonun qorunmasına və Hörmüz boğazının bağlanmasının qarşısını almaq üçün təzyiq mexanizmlərinin saxlanılmasına yönəldiyini görmək mümkündür.
Aytən Yaşar/ Turkustan.az
