AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun
Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir
fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, dos., dr. Faiq Ələkbərli
III Yazı
Beləliklə, Sovetlər Birliyi dövründə Quzey Azərbaycan xalqının fəlsəfi fikir tarixinin saxtalaşdırılması prosesi getmiş, bu da daha çox türksüzləşdirmə siyasətinin fonunda həyata keçirilmişdir. Sovet-Rus ideoloqları bir tərəfdən imperiya siyasətinə hesablanmış Türk kimliyindən, Türklük şüurundan uzaq, daha çox qarışıq (irandilli, qafqazdilli, türkdilli) bir Azərbaycan xalqı formalaşdırmağa çalışarkən, digər tərəfdən həmin xalqın tarixinin, fəlsəfə tarixinin, ədəbiyyat tarixinin, mədəniyyət tarixinin də buna uyğun olaraq yazılmasına siyasi-ideoloji nəzarəti həyata keçirmişlər. Bunun da nəticəsində Sovetlər Birliyi dövründə, xüsusilə də represiyya dövründən sonrakı Quzey Azərbaycan xalqının tanınmış ictimai-siyasi xadimlərinin, qabqacıl fikir adamlarının əksəri könüllü, ya da məcburi olaraq təbii Türk nüvəsini bir kənara qoyaraq, daha çox naməlum, ya da qarışıq (irandilli, qafqazdilli, türkdilli) formada irəli sürülən “Azərbaycan xalqı”, “Azərbaycan dili”, “azərbaycanlı”, “Azərbaycan milləti” anlayışları əsasında tarixçilik, dilçilik, fəlsəfəçilik, ədəbiyyatçılıqla məşğul olmuşlar. Xüsusilə də, akademik sahədə yazılmış “Azərbaycan tarixi”, “Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi”, “Azərbaycan dili tarixi”, “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” kitablarında Türk nüvəsi uzaq tutulmuş, hətta türklüyü heç bir mənada şübhə doğurmayan Azərbaycan Türk mütəfəkkirləri (Nəsimi, Nəimi, Füzuli, A.A.Bakıxanov, F.Köçərli, N.Nərimanov, H.Cavid və b.), hökmdarları (Şəmsəddin Eldəgiz, Qara Yusif, Uzun Həsən, Şah İsmayıl və b.) belə Türk kimliyi deyil “azərbaycanlı” kimliyi adı altında verilmiş, onların dili də Türk dili deyil “Azərbaycan dili” olaraq təqdim edilmiş, fəlsəfi irsləri də Türk fəlsəfəsi deyil “Azərbaycan fəlsəfəsi” kimi xarakterizə olunmuşdur.
Qeyd edək ki, Çarlıq Rusiyası və onun davamçısı olan Sovet Rusiyası Azərbaycan-Qafqaz türklərinə qarşı apardığı assimilyasiya və “parçala və hökm sür” siyasətini eynilə Türküstanda aparmış, buradakı vahid Türk ulusunu Özbək, Türkmən, Qazax, Qırığız və digər milli-məhəlli identikliyə bölərək dar çərçivəyə salmışdır. Hər halda 19-cu əsrin sonu, 20-ci əsrin əvvllərində Türküstan aydınları Türküstan və türklük adına mübarizə aparsalar da, çox keçmədən Sovet Rusiyası ideoloqları “parçala və hökm sür!” siyasətinə uyğun olaraq əsasən buna son verməyi bacarmışlar. Məsələn, hazırda Özbəkistan cədidçisi hesab olnan Mahmudxoca Behbudi 1910-cu illərdə Səmərqənddə əsasını qoyduğu mətbəədə Türküstanı tanıdan və Türküstanın ictimai, siyasi, iqtisadi vəziyyətindən bəhs edən kitablar nəşr etmişdir.[1] Həmin dövrdə Behbudinin yolunu Abdulla Avloni,[2] Əbdülhamid Çolpan,[3] Əhməd Baytursunoğlu[4] və başqaları da izləmişlər. Ancaq çox keçmədən SSRİ adlanan imperiyanın tərkibində olan Azərbaycan və Türküstan xalqları mümkün olduğu qədər türklük ruhundan uzaq tutulmağa çalışılmışdır.
Quzey Azərbaycan xalqı və Türküstandakı Türk dövlətləri müstəqilliklərini bərpa etdikdən sonra (1991) bu məsələlərlə bağlı müsbət yöndə müəyyən qədər dəyişikliklər baş vermişdi. Xüsusilə, Azərbaycanda müstəqilliyin bərpası ərəfəsində və ilk illərində Türk nüvəsinə doğru müəyyən addımlar atılmışdır. Ancaq bütün bunlar ardıcıl olmamış və əsası Çarlıq Rusiyası ilə Sovet Rusiyası dövründə qoyulmuş yad ideoloji metodologiyalar öz izini sürdürməyə davam etmişdir. Bu baxımdan istər “Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış. II hissə” (2014),[5] istərsə də “Azərbaycan Türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi. XIX-XX əsrlər. I hissə” (2018)[6] adlı kitablarımızın nəşrlərindən sonra üzləşdiyimiz bəzi hadisələr bizi nəinki təəccübləndirmiş, tam əskinə tutduğumuz milli yolun doğruluğunu bir daha təsdiq etmişdi.
Milli yol, milli metod, milli konsept dediyimiz, hər bir məqaləmizdən tutmuş kitablarımızadək, yerli konfranslardan tutmuş beynəlxalq konfranslaradək Azərbaycan xalqının, Azərbaycan türklərinin keçmiş dövlətçilik əzəmətini bərpa etmək üçün vahid milli tarixi, milli ədəbiyyatı, xüsusilə də milli fəlsəfəni (milli fəlsəfə tarixini) və bu kimi milli-mənəvi dəyərlərimizi ortaya qoymaqdır. Başqa sözlə, milli yolumuz Qərb-Avropa və Rusiyanın siyasi-ideoloji metodlarından mümkün qədər uzaq durmaqla Azərbaycan Türk milli konsepsiyasını, Azərbaycan Türk milli metodologiyasını daha da təkmilləşdirmək və natamamlıq kompleksindən qurtulmaqdır. Çünki milli konsepsiyadan hərəkət etməyən bir toplum üçün natamamlıq kompleksi davam edir və bu davam etdikcə Avropaya, ABŞ-a, Rusiya Federasiyasına, Çinə, Səudiyyə Ərəbistanına və başqalarına inteqrasiya olmaq daha çox ön planda olur. Şübhəsiz, zaman-zaman inteqrasiya istiqamətləri də dövrün məcburi geosiyasi şərtləri altında yer dəyişdirir. Məhz belə bir şəraitdə daha dayanıqlı olmaq və gələcəyə doğru daha ümidli getmək üçün milli metodologiyadan, milli konsepsiyadan, bir sözlə milli özünüdərkdən, milli şüurdan çıxış etmək son dərəcə önəmlidir.
Yeri gəlmişkən, “konsept” sözü “anlayış” anlamını daşıyıb özündə iki cəhəti: 1) predmet və ya hadisənin əhəmiyyətli əlamətlərini, 2) həmin predmet və ya hadisə ilə bağlı müəyyən təssəvvürləri, assosiasiyaları ehtiva edir: “Bu əlamətlərinə görə, konsepti əşya və ya hadisənin “mental vahidi” də adlandırırlar. Tərifdən görünür ki, konseptin ideyadan fərqi vardır. Belə ki, konsept əşya və ya hadisə haqqında mövcud olan ideyanın bir qədər genişlənmiş formasıdır. Orada ideyanın əsas məzmunu ilə yanaşı, həmin məzmuna müəyyən münasibət də yer alır. Bu da konseptin ideyanın nəzəriləşdirilməsi və konseptuallaşdırılması istiqamətində subyekt tərəfindən göstərilmiş koqnitiv fəaliyyətin nəticəsidir”. [7]
Milli fəlsəfə, milli fəlsəfə tarixi məsələsi ilə bağlı onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan Cümhuriyyəti adlı dövlət qurulana qədər (1918), Cümhuriyyət dövrü (1918-1920) və Azərbaycan SSR-nin ilk dövründə (1920-1936) Azərbaycan xalqı və onun mütəfəkkirləri Türk milli və əxlaqi-mədəni kimliyi ilə tanınmışlar. Azərbaycan Cümhuriyyəti adlı dövlətin quruluşundan sonra Türk milli və sosail-mədəni kimliyi əsasında Azərbaycan türkləri, Azərbaycan türkü, Azərbaycan xalqı, Azərbaycan Türk ədəbiyyatı, Azərbaycan Türk mədəniyyəti və bu kimi digər anlayışlar meydana gəlmişdir. Ancaq 1936-cı ildən sonra, yəni repressiya dövrünün (1937-1938) başlaması ilə Türk milli və sosail-mədəni kimliyi qadağan edilmiş, bu da öz əksini bütün sahələrdə, o cümlədən ədəbiyyat, mədəniyyət, tarix, fəlsəfə, dil və digərlərində tapmışdır. Biz isə, milli fəlsəfə, milli fəlsəfə tarixi nəzər nöqtəsindən çıxış edərək bu kitabda yalnız Azərbaycan Türk mütəfəkkirlərinin fəlsəfi və ictimai fikrini qələmə almışıq.
Ona görə də, böyük dövlətlərimizin (Səfəvilər, Əfşarlar və b.) kiçik bir qismində müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra (1991) milli konsepsiyanın formalaşması istiqamətində azərbaycançılıq və türkçülük ideyalarının ifrat şəkildə qarşı-qarşıya qoyulması, xüsusilə də milli dilin adının və milli kimliyin necə adlandırılması, “Azərbaycan” və “İran” anlayışlarının fərqli izahları, bu coğrafiyadakı tarixi şəxsiyyətlərə və mütəfəkkirlərə sahiblənmələr, qədim dövr və orta əsrlərdəki dövlətlərə yanaşmalar, “gəlmə” və “yerli” xalqlar məsələsi birmənalı olmamışdır. Buna səbəb də odur ki, azərbaycançılıq və türkçülük ideyalarını eyniləşdirənlər üçün önəmli olan böyük dövlətlərimizin mərkəzi olmuş “tarixi-coğrafi Azərbaycan”ın, Azərbaycan türklərinin birliyi vacib olduğu halda, onlar arasında ziddiyyət axtaranlara görə isə “Rusiya Azərbaycanı”, “İran Azərbaycanı”, “Qərb Azərbaycanı” ideyaları daha çox keçərlidir.
Fikrimizcə, burada önəmli olan Azərbaycan Türk xalqının təxminən iki əsr bundan əvvəlki siyasi, iqtisadi, mədəni, fəlsəfi, çoğrafi sahələrdəki birliyini, bütünlüyünü, dövlətçiliyini yenidən bərpa etməkdir. Bunun üçün də, öncə şüurlarımıza zorla yeridilmiş yad ideya, ideologiya və dünyagörüşlərdən qurtulub daima bir-birinin eyniliyi olmuş Azərbaycan və Türk ideyalarının sintezindən çıxış etmək, yəni bu anlayışların istər hərfi, istərsə fəlsəfi anlamda yenidən bütünləşməsinə çalışmaqdır. Çünki son əsrlərdə, Azərbaycan və Türk sintezinin əleyhdarlarının şüurlarımıza yeritdiyi əsas zərərli ideyalardan biri də, əsasən “Azərbaycan” anlayışını irandillilik (avropamərkəzçilik) əsasında izah etmək, eyni zamanda böyük dövlətlərimizin mərkəzi olan “tarixi-coğrafi Azərbaycan”da qeyri-türk etnosları, etnik qrupları onun nüvəsini təşkil edən sözdə “gəlmə”, “barbar” türklərə qarşı qoymaq olmuşdur.
[1] Behbudiy, Mahmudxoca. Yaşlarğa murojaat. Toşkent, “Manaviyat”, 2022, s.135
[2] Avloniy, Abdulla. Tanlangan Asarlar. 2 cildde, 1-ci cild. Toshkent, “Manaviyat”, 2009, s.32
[3] Çulpon, Abdulhamid. Adabiyot nadir. Тoshkent, Çulpon naşriyyatı, 1994, s.43
[4] Baytursunulı, Ahmet. Şığarmaları. Almatı, Jazuvşı, 1989, s.57
[5] Ələkbərov F.Q. Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə). Bakı, “Elm və təhsil”, 2014, s.5-14
[6] Ələkbərli F.Q. Azərbaycan Türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi (XIX-XX əsrlər).
I hissə. Bakı, “Elm və təhsil”, 2018
[7] Məmmədzadə İ., Mədətli E., Qurbanov F., Həsənov S., Hüseynov H., Zülfüqarov V. İlham Əliyev: Yeni dövrdə milli ideyanın konseptual cəhətləri və fəlsəfəsi. Bakı, “Bəxtiyar-54”, 2024, s.106
MANŞET XƏBƏRLƏRİ
