İyunun 24-də beynəlxalq valyuta bazarlarında ABŞ dollarının möhkəmlənməsi prosesi davam edib və Amerika valyutası aparıcı dünya valyutalarına qarşı son 13 ayın ən yüksək səviyyəsinə yüksəlib.
Turkustan.az azpolitika-ya istinadlaxəbər verir ki, beynəlxalq maliyyə dairələrinin diqqət mərkəzində olan bu tendensiya qlobal investorların risklərə münasibətində baş verən dəyişikliklərin və ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FRS) gələcək monetar siyasətinə dair gözləntilərin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
“Reuters” agentliyinin məlumatına görə, ABŞ dollarının məzənnəsini əsas valyutalar səbətinə qarşı ölçən Dollar İndeksi (DXY) 101,5 həddini keçərək 2025-ci ilin may ayından bəri ən yüksək göstəriciyə çatıb. Bəzi ticarət sessiyalarında indeks hətta 101,7 səviyyəsinə qədər yüksəlib. Bu artım bazar iştirakçılarının ABŞ-da faiz dərəcələrinin yenidən artırılması ehtimalını daha ciddi qiymətləndirməsi ilə əlaqələndirilir.
Son günlər Federal Ehtiyat Sisteminin nümayəndələrinin inflyasiya ilə mübarizədə sərt mövqe nümayiş etdirməsi bazarlarda faiz artımı gözləntilərini gücləndirib. Maliyyə bazarları artıq iyul və sentyabr aylarında əlavə faiz artımlarının mümkünlüyünü qiymətlərə daxil etməyə başlayıb. Bu isə ABŞ aktivlərinin gəlirliliyini artıraraq beynəlxalq kapitalın yenidən dollara yönəlməsinə səbəb olur.
Dolların bahalaşmasına təsir edən digər mühüm amil texnologiya və yarımkeçirici sektorunda müşahidə olunan satış dalğasıdır. Süni intellekt və yüksək texnologiya şirkətlərinin səhmlərində kəskin ucuzlaşma investorları daha təhlükəsiz hesab edilən aktivlərə üz tutmağa vadar edib. Nəticədə ABŞ dövlət istiqrazlarına və dollara tələbat əhəmiyyətli dərəcədə artıb.
Dolların möhkəmlənməsi fonunda digər əsas valyutalar təzyiq altında qalıb. Avro son bir ilin ən aşağı səviyyələrindən birinə geriləyib, Britaniya funtu isə son yeddi ayın minimumuna enib. Yapon yeni də dollar qarşısında zəifləməyə davam edir və analitiklər ABŞ-da faizlərin daha da artırılması halında yenin əlavə təzyiqlərlə üzləşə biləcəyini bildirirlər.
Mütəxəssislərin fikrincə, hazırkı proses təkcə monetar siyasətlə bağlı deyil. ABŞ və İran arasındakı geosiyasi gərginlik, qlobal iqtisadi artım tempinin zəifləməsi ilə bağlı narahatlıqlar və maliyyə bazarlarındakı yüksək volatillik də dolların “təhlükəsiz liman” statusunu gücləndirən amillər sırasındadır. Belə şəraitdə investorlar riskli aktivlərdən uzaqlaşaraq vəsaitlərini daha sabit hesab etdikləri dollarda saxlamağa üstünlük verirlər.
Dolların yüksəlişi eyni zamanda əmtəə bazarlarına da təsir göstərir. Güclü dollar qızılın və digər qiymətli metalların qiymətinə mənfi təsir edib. Çünki dollar bahalaşdıqca bu aktivlərin digər valyutalarla alınması daha baha başa gəlir və tələbat zəifləyir. İyunun 24-də qızılın qiyməti son iki həftənin ən aşağı səviyyələrindən birinə enib.
Azərbaycan üçün əsas risk məhz budur. Çünki:
-Dövlət büdcəsinin mühüm hissəsi neft gəlirlərindən formalaşır;
-Dövlət Neft Fondunun gəlirləri neft ixracından asılıdır;
-Xarici valyuta ehtiyatlarının artımı enerji ixracı ilə bağlıdır.
Əgər dollar güclənər, neft isə ucuzlaşarsa, bu, Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin azalmasına səbəb ola bilər.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın 2026-cı il büdcəsində neft qiymətləri ilə bağlı müəyyən baza proqnozları nəzərdə tutulub. Əgər Brent markalı neft uzun müddət aşağı qiymətlərdə qalsa büdcə gəlirlərində azalma yarana, dövlət investisiyalarının tempi zəifləyə və fiskal ehtiyatlardan daha çox istifadə ehtiyacı yarana bilər.
Lakin hazırda Azərbaycanın valyuta ehtiyatları kifayət qədər yüksək olduğundan qısamüddətli risklər məhduddur.
Güclü dollar adətən inkişaf etməkdə olan bazarlardan kapital axınını ABŞ-a yönəldir. Bu proses bir çox ölkələrin valyutalarına və investisiya axınlarına mənfi təsir göstərir.
Azərbaycan üçün də bu bəzi mənfi nəticələr verə bilər. Belə ki:
-Xarici investisiyaların cəlbi çətinləşə bilər;
-Kreditlərin və beynəlxalq maliyyələşmənin dəyəri arta bilər;
-Özəl sektor üçün xarici borclanma bahalaşa bilər.
Dollar qlobal ticarətin əsas hesablaşma valyutası olduğundan onun bahalaşması dünya bazarlarında bir çox məhsulların qiymətinə təsir edir. Əgər ərzaq, avadanlıq və sənaye məhsullarının dollarla qiyməti artsa, Azərbaycan da idxal inflyasiyası ilə üzləşə bilər. Bu təsir xüsusilə ərzaq məhsullarında, sənaye avadanlıqlarında və tikinti materiallarında hiss oluna bilər.
