Bir İmza, Bir Şeir layihəmizin bu axşamkı qonağı Sabir Rüstəmxanlıdır.
Xoş gördük, Sabir bəy.
Xoş gördük, sözlü oxucum!
Əsarətin payızında qoca bir ana evdən çıxır, çörək dalınca gedir,
amma ...ХЛЕБ...sözünü oxuya bilmir, əliboş qayıdır.
Biçarə ana bunu məktubla oğluna yazır.
Oğulun həsrəti bu sətirlərlə daha da üsyana dönür.
Belə vaxtlarda ana dilinə qayıtmaq
elə həyatı qaytarmaqdır,
sənəti qaytarmaqdır,
özünü, kimliyini itirməməkdir.
Təxminən bir əsr boyunca ivrit dili ana dili kimi danışılmamış, yalnız dini mətnlərdə və ədəbiyyat dili kimi muzeyləşirdi. 19-cu əsrin sonlarında dilçi Eliezer Ben-Yehuda bu dilin dirçəlişinə rəhbərlik edərək... İvrit dilini gündəlik həyata qaytarmağı bacarmışdır.
O, əsasən dini mənbələrə və ivritdilli şairlərin əsərlərinə söykənərək dilin söz yaradıcılığını yenidən canlandırmışdır. Bu tarixi nümunə bir daha sübut edir ki, milləti millət kimi qoruyan dildir, dili isə yaşadan və qoruyan onun şairləridir.
Əgər əksini düşünsək,
Məşhur dilçi Ken Hale dillərin itməsi haqqında həmin o deyimi xatırlayaq gərək,
...Bir dilin yox olması, bir muzeyin və ya kitabxananın tamamilə yanması kimidir...
Mənə elə gəlir ki, dilin semantikasını zənginləşdirən şairlərlə, poeziyanın estetikasını dəyişən şairlər fərqli dünyalarda yaşayırlar...
Bəli, Sabir Rüstəmxanlı sematikanın şairidir.
Elə isə haqqında danışacağım şeiri oxuyaq,
Qollarım sınandı yad ölkələrdə,
Neçə yad dodaqda səsləndi adım.
Sağ ol, ana dilim, məni heç yerdə
Köməksiz qoymadın, yalqız qoymadın.
Barmağım altında düymə fırlanır,
Londonla, Parislə yanaşı Bakı…
Doğma sözlər üçün darıxan hanı?
Deyin qoy dinləsin: "Danışır Bakı!"
Danışır, açılır ömrün baharı,
Dünyaya mən onun qoynundan uçdum.
Mənim ürəyimin antenaları
Gözəl Azərbaycan dilinə tuşdu.
Döyüşdə qılınc tək sıyrıldı qından,
Başımın üstündə bayrağım oldu.
Torpağım ikiyə bölünən zaman
Bu dil bölünməyən torpağım oldu.
Utansın tarixə dəllallıq edən,
Tarix qapısına açar sözlər var.
Pərdəni qaldırsan, beş-on kəlmədən
Qondarma cildlər tar-mar olar.
Bu dildə sevincim, qəmim, kədərim
Təzə ümidlərə açılan səhər.
Bu dilin reaktiv təyyarələri
Araz sərhəddini qıran kəlmələr.
İpək nəğmələrim gülləbatmazdı,
Qolunu qandalla bağlamaq olmaz.
Bu taydan o taya arxayın keçən,
O taydan bu taya arxayın keçən
Dilin sənədini yoxlamaq olmaz,
Sevginin yolunu saxlamaq olmaz!
Sağ ol, ana dilim, ana öyüdüm,
Füzuli eşqindən divanə dilim.
Ürəyim başına nəfəs dərmədən
Fırlanıb kül olan pərvanə dilim.
Hanı Xanım çaylar, hanı bəy göllər,
Dillərdə cücərən yurdun izidir.
Yüz yol yaralanmış doğma kəlmələr
Xalqımın döyüşlər xəritəsidir.
Ala dağ, Qara dağ…di seç, di ayır,
Dağları basılmaz ordum sanmışam.
Harda bircə kəlmə sözüm yaşayır,
Oranı halalca yurdum sanmışam.
Üstünə yüyürdü Quran dilləri,
Peyğəmbər dilləri, qanun dilləri…
Qapılar dalında qoydular səni,
Haqq dedin, dabandan soydular səni,
Ancaq məhv olmadın, anam, can dilim,
Ordular sarsıdan qəhrəman dilim!
Ömrüm qırılmazdı, yol qırılsa da,
Səninlə həmişə mən üzüağam.
Bədənim torpağa tapşırılsa da,
Ruhumu mən sənə tapşıracağam...
Söz sənətində dili dağıdan, onun sərhədlərini pozaraq ifadənin yeni imkanlarını açan şairlər də var əlbəttə. Belə müəlliflərin mətnində dil vasitəlikdən çıxıb hadisənin özünə oxşayır. Yəni, daha çox sənət imkanlarıyla dil yaratmaqdır, bu.
Bunu Roman Jakobsonun təbirincə desək, dilin özünə yönəlməsi halıdır, söz artıq nəyisə demək üçün bəs etmir, özünü göstərmək üçün mövcuddur. Yəni, dilin estetikliyi o qədər zəngin olmalıdır ki, o bizim qorxduğumuz psixologiyanı bizə göstərə bilsin.
Poeziyada digər bir xətt isə dili nizama salmaq, durultmaq yoludur. Yəni, dil var, bundan necə sənət düzəltmək olar?
Burada məqsəd dilin daxilində sarsılmaz bir sistem qurmaqdır. Ferdinand de Sössörün dediyi kimi, dil işarələr sistemidir, bu sistemdə sabitlik yoxdursa, ünsiyyət və məna da yoxdur. Bu tip şairlər dili müəyyən ölçülər daxilində dondururlar. Və dilin sərhədlərini qorumaqla mükəlləfdirlər. Ludviq Vitgenşteyn deyirdi ki...Dilimin sərhədləri dünyamın sərhədləridir... yəni dil işğalçı olanda beyin də, torpaq da işğal görür. Dili qorumaq həm də düşüncənin və coğrafiyanın koordinatlarını qorumaqdır.
Qollarım sınandı yad ölkələrdə,
Neçə yad dodaqda səsləndi adım.
Sağ ol, ana dilim, məni heç yerdə
Köməksiz qoymadın, yalqız qoymadın.
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı məhz bu soydandır. Onun şeirlərinin dil dağılmır, eksperimental xaosa sürüklənmir. Əksinə, dil səliqəyə salınır, milli yaddaşla yüklənir və şəffaf bir axara salınır. O, təkcə poetik obraz yaratmır, həm də dilin işlək...doğru...və etalon modelini mühafizə edir. Burada fundamental bir paradoks mövcuddur. Bu yaradıcılıq tipi poetik riskdən qaçış kimi görünə bilər. Amma mahiyyətcə bu, dilin kollektiv yaddaşını qoruyan bir psixoloji davranışdır.
Barmağım altında düymə fırlanır,
Londonla, Parislə yanaşı Bakı…
Doğma sözlər üçün darıxan hanı?
Deyin qoy dinləsin: “Danışır Bakı!”
Danışır, açılır ömrün baharı,
Dünyaya mən onun qoynundan uçdum.
Mənim ürəyimin antenaları
Gözəl Azərbaycan dilinə tuşdu.
Psixoloji baxımdan mətn parçalanmış millət və təhlükə altında olan milli mənlik hissindən doğur. Eyni zamanda dövrün texnoloji elementlərinin şeirə daxil edilməsi modernlik təsiri yaratmaq cəhdidir. Bu, 80-ci illərin dəbi olmaqla yanaşı, həm də bədii bəyanat xarakteridir. Şair oxucu ilə fərdi poetik münasibət qurmur, daha çox çoxluğun dilinə öyrənir. Bəli
Döyüşdə qılınc tək sıyrıldı qından,
Başımın üstündə bayrağım oldu.
Torpağım ikiyə bölünən zaman
Bu dil bölünməyən torpağım oldu.
Utansın tarixə dəllallıq edən,
Tarix qapısına açar sözlər var.
Pərdəni qaldırsan, beş-on kəlmədən
Qondarma cildlər tar-mar olar.
Dil burada ərazi kimi funksionallaşdırılır. Bu, itirilmiş siyasi və sosial gücün dil üzərindən kompensasiyasıdır. Dil bütün çatışmazlıqları örtən simvolik sığınacaqdır. Şair üçün vətən özü də ümumilikdə ibtidai psixologiyanın məhsuludur, yəni bir dil faktıdır. Amma məsələ ondadır ki, vətən haqqında yazan şair əgər bu mövzunu ideloji psixologiyanın hazır yaratdığı mənadan çıxış edərək qurursa, o zaman o, həmin hazır mənanın kölgəsinə sığınmış olur. Yəni vətəni yenidən yaratmır, daha geniş mövcud olanın içində hərəkətdədir.
Bu dildə sevincim, qəmim, kədərim
Təzə ümidlərə açılan səhər.
Bu dilin reaktiv təyyarələri
Araz sərhəddini qıran kəlmələr.
İpək nəğmələrim gülləbatmazdı,
Qolunu qandalla bağlamaq olmaz.
Bu taydan o taya arxayın keçən,
O taydan bu taya arxayın keçən
Dilin sənədini yoxlamaq olmaz,
Sevginin yolunu saxlamaq olmaz!
Bu misralarda poeziyanın özü dil üsyanıdır, vətən sübutudur. Və müəllif poeziyanı sərhədli düşüncə içində görür. Buna görə də fərdi estetik enerji ilə yeni poetik dünya qurmaq imkanı zəifləyir. Mətndə dil daha ürəkli ideoloji mövqedədir.
Sağ ol, ana dilim, ana öyüdüm,
Füzuli eşqindən divanə dilim.
Ürəyim başına nəfəs dərmədən
Fırlanıb kül olan pərvanə dilim.
Bədii qurluş baxımından dəfələrlə eşitdiyimiz Klassik Şərq poeziyasına məxsus obrazların modern elementlərlə ayaqlaşmaq istəyi bəzən estetik həvəssizlik yaradır.
Hanı Xanım çaylar, hanı bəy göllər,
Dillərdə cücərən yurdun izidir.
Yüz yol yaralanmış doğma kəlmələr
Xalqımın döyüşlər xəritəsidir.
Ala dağ, Qara dağ… di seç, di ayır,
Dağları basılmaz ordum sanmışam.
Harda bircə kəlmə sözüm yaşayır,
Oranı halalca yurdum sanmışam.
Kollektiv psixologiyada dil carçılığı kollektiv şüurun məhsuludur. Dili qorumaq da kollektiv psixologiyanın əməyidir. Şairlər bu mənada həmin kollektiv yaddaşın vətəndaşlarıdır. Amma sənət daha çox fərdi psixologiyada yaranır, burada ekzistensial duyğu və absurd hissi gözə dəymir. Müəllif isə daha çox kollektiv dilin kölgəsində dayanır.
Üstünə yüyürdü Quran dilləri,
Peyğəmbər dilləri, qanun dilləri…
Qapılar dalında qoydular səni,
Haqq dedin, dabandan soydular səni,
Ancaq məhv olmadın, anam, can dilim,
Ordular sarsıdan qəhrəman dilim!
...Üstünə yüyürdü Quran dilləri...
bu misra əsrlər boyu davam edən ərəb əsarətimizin ən güclü bədii rəmzidir. Budur dilin poeziyası!
Qapı arxasına itələnən, "Haqq" inadına görə dabanı soyulan Nəsimilər...Cavidlər
Bu sətirlər həm imperiyaların dar ağacları qarşısında əyilməyən şəxsiyyətlərimizin, həm də o caynaqlardan min bir əzabla qurtulan ana dilimizin ağrılı keçmişidir.
Ömrüm qırılmazdı, yol qırılsa da,
Səninlə həmişə mən üzüağam.
Bədənim torpağa tapşırılsa da,
Ruhumu mən sənə tapşıracağam...
Şeirin sonunda dil artıq milli mövcudluq davasının poetik barışığına çatır...
Müəllifə hörmətlə
Gələn görüşlərədək...
Cavid FƏRZƏLİ
