Sovet hakimiyyətinin törətdiyi ən ağır deportasiyalardan biri - Axısqa türklərinin faciəsindən 82 il ötür. 14 noyabr 1944-cü ildə Axısqa türkləri bir gecədə minilliklər boyu yaşadıqları doğma torpaqlarından qoparıldılar, ölümə, aclığa, xəstəliklərə və sürgün həyatına məhkum edildilər. Ailələr parçalandı, uşaqlar valideynlərini, valideynlər övladlarını itirdi. Onların bir çoxu doğma yurduna qayıtmaq arzusu ilə dünyasını dəyişdi.
Axısqa türklərinin faciəsinin əsası İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına doğru qoyuldu. 1944-cü il iyulun 31-də SSRİ Dövlət Müdafiə Komitəsi 6279 saylı qərar qəbul etdi. Həmin qərara əsasən, Gürcüstan SSR-in Türkiyə ilə sərhəd bölgələrində yaşayan türklərin, kürdlərin və həmşinlərin Orta Asiyaya köçürülməsi nəzərdə tutulurdu.
Sovet rəhbərliyi bu addımı dövlət sərhədinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə əsaslandırırdı. Lakin deportasiya üçün irəli sürülən iddialar konkret şəxslərin törətdiyi cinayətlərlə deyil, bütöv əhalinin etnik mənsubiyyəti və Türkiyə ilə qohumluq əlaqələriylə əlaqələndirilirdi. 1944-cü il noyabrın 14-dən etibarən əməliyyat başladı. NKVD əməkdaşları və hərbçilər Axısqa bölgəsinin kəndlərinə daxil olaraq sakinlərə evlərini tərk etmələri barədə göstəriş verdilər. İnsanlara əşyalarını toplamaq üçün çox az vaxt verilirdi. Əksəriyyət nə baş verdiyini, hara aparıldığını belə bilmirdi. Qadınlar, uşaqlar, yaşlılar, xəstələr - heç kimə güzəşt edilmədi. İnsanlar evlərindən çıxarılaraq yük maşınları ilə dəmir yolu stansiyalarına aparıldı, daha sonra yük vaqonlarına dolduruldu.
Tarixi məlumatlara görə, deportasiya əməliyyatı 220-dən çox kəndi əhatə edib. İnsanlar əsasən Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstana göndəriliblər.
Axısqa türklərinin sürgün zamanı üzləşdiyi ən dəhşətli mənzərələrdən biri onların yük vaqonlarında daşınması idi. İnsanlar qışın sərt soyuğunda, havasız və antisanitar şəraitdə həftələrlə yol getməyə məcbur oldular. Vaqonlarda kifayət qədər ərzaq, su və tibbi yardım yox idi. Uşaqlar, qocalar və xəstələr bu ağır şəraitə tab gətirə bilmirdilər. Aclıq, soyuq və müxtəlif xəstəliklər insanların həyatına son qoyurdu. Bəziləri yolda dünyasını dəyişir, meyitləri isə bəzən qatar dayandıqda dəfn edilirdi.
Rəsmi sovet qeydiyyatında 92 min 307 nəfərin deportasiya edildiyi göstərilir. Bununla belə, müxtəlif tarixi mənbələrdə deportasiya olunanların sayının 100-115 min nəfərə çatdığı bildirilir. Fərqli rəqəmlər hesablamaların əhatə dairəsi və qeydiyyat fərqləri ilə bağlıdır.
Faciənin qurbanlarının sayı ilə bağlı da müxtəlif məlumatlar mövcuddur. Tarixi hesablamalarda təxminən 17 min insanın aclıq, soyuq və xəstəliklər səbəbindən həyatını itirdiyi qeyd edilir. Sovet xüsusi köçkün qeydiyyatında isə 1948-ci ilədək 12 min 589 ölüm qeydə alınmışdı.
Faciənin daha bir acı tərəfi o idi ki, həmin vaxt on minlərlə Axısqa türkü İkinci Dünya müharibəsində sovet ordusunun tərkibində cəbhədə döyüşürdü. Onların ailələri isə arxada, doğma evlərindən zorla çıxarılırdı. Müharibədən qayıdan əsgərlərin bir qismi ailələrinin artıq Orta Asiyaya sürgün edildiyini öyrəndi.
1944-cü il deportasiyası Axısqa türklərinin faciəsinin başlanğıcı idi. Stalin 1953-cü ildə vəfat etsə də, bu xalqın doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu uzun illər reallaşmadı. 1956-cı ildə SSRİ rəhbərliyi bir sıra deportasiya edilmiş xalqların üzərindən xüsusi məskunlaşma məhdudiyyətlərini götürsə də, Axısqa türklərinə doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ verilmədi. Onlar uzun müddət Orta Asiyada xüsusi nəzarət altında yaşamağa məcbur oldular.
1989-cu ilin iyununda Özbəkistanın Fərqanə vadisində baş verən etnik qarşıdurmalar Axısqa türklərinin həyatında yeni faciəyə çevrildi. Onlar yenidən yaşadıqları əraziləri tərk etməli, başqa sovet respublikalarına köçürülməli oldular. Beləliklə, xalq ikinci dəfə məcburi köçkünlük həyatı yaşadı.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra da Axısqa türklərinin tarixi vətənlərinə qayıtmaq problemi həllini tapmadı. Bu gün onlar Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Rusiya, ABŞ və dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayırlar.
Onların bir qismi yeni məskunlaşdıqları ölkələrdə həyat qurub, övladlarını böyüdüb, öz mədəniyyətlərini və adət-ənənələrini qoruyub saxlayıb. Lakin doğma torpaqlara qayıdış məsələsi nəsillər boyu gündəmdə qalıb.
Avropa Şurasına üzvlük prosesi çərçivəsində Gürcüstan Axısqa türklərinin repatriasiyası ilə bağlı öhdəliklər götürsə də, bu proses onların kütləvi və tam şəkildə doğma yurdlarına qayıtmasını təmin etməyib. 2025-ci ildə dərc olunmuş elmi hüquqi araşdırmada bu məsələnin həllini gözlədiyi və beynəlxalq hüquq müstəvisində geri qayıdış hüququnun müzakirə olunduğu vurğulanır.
Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Axısqa türkləri öz dillərini, milli kimliklərini, inanclarını və adət-ənənələrini qoruyub saxlaya biliblər. Sürgün onları doğma torpaqlarından ayırsa da, milli yaddaşlarını silə bilməyib. /Musavat.com/
