Hazırda Azərbaycanda müşahidə olunan sərin və yağışlı iyul havası klimatoloji baxımdan qeyri-adi, nadir hadisə hesab oluna bilər. Bəs regional meteoroloji proseslərin arxasında hansısa qlobal qüvvənin dayanması mümkünmü? Son 50 ildə Azərbaycanda analoji iyul ayları yaşanıbmı?
Azərbaycanda iyul ayı adətən ilin ən isti, boğanaq və quraq dövrüdür. Çoxillik iqlim normalarına görə, xüsusilə Aran bölgəsində 35-40°C, bəzi günlərdə isə 42-44°C termal piklər qeydə alınır. Bakıda və Abşeron yarımadasında isə şimal küləkləri əsmədikdə temperatur asanlıqla 38°C-ni ötür.
Ancaq meteoroloji arxivlər göstərir ki, son 50 ildə də ayrı-ayrı illərdə iyul ayında uzunmüddətli sərin hava axınları, intensiv leysanlar və normadan bir neçə dəfə çox yağıntı, böyük diametrli dolu hadisələri, dağ çaylarında fəlakətli sel və daşqınlar müşahidə olunub. Məsələn, 1970-ci və 1990-cı illərin bəzi yay aylarında Şimali Atlantika və Arktika hava kütlələrinin cənuba dərindən nüfuz etməsi nəticəsində Azərbaycanda iyul ayının anomal sərin keçdiyi günlər qeydə alınmışdı.
Əvvəlki onilliklərdə belə anomal proseslər adətən lokal xarakter daşıyır və maksimum 2-3 gün davam edirdi. Hazırkı sinoptik proses isə həm əhatə dairəsinə, bütün ölkə ərazisini bürüməsinə, həm də yağıntının anomal miqdarına görə fərqlənir. Məsələn, Mingəçevirdə aylıq yağıntı normasının 171%-nin cəmi bir sutkada düşməsi adi yerli təbii tərəddüd deyil, ekstremal hidrometeoroloji hadisədir.
Dünya qızırsa, biz niyə iyulda intensiv yağışla üz-üzəyik?
İqlimşünas alimlərin son illərdə gəldiyi və BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Hökumətlərarası Ekspert Qrupunun (IPCC) VI Qiymətləndirmə Hesabatında təsdiqlənən əsas nəticə atmosferin qeyri-sabitliyinin artmasıdır. Qlobal istiləşmə təkcə xətti olaraq havanın daim isti olması demək deyil. Okeanların və quru səthinin qızması atmosferin ümumi sirkulyasiyasını – hava axınlarının hərəkət mexanizmini pozur. Enerji balansı pozulmuş atmosfer daha aqressiv, qeyri-sabit olur və ekstremal hava hadisələrinin - həm rekord istilərin, həm də rekord soyuq və yağışların həm tezliyini, həm də intensivliyini artırır.
Fizika qanunlarına görə, atmosfer temperaturunun hər 1°C yüksəlməsi havanın rütubət tutma qabiliyyətini təxminən 7% artırır. İsti atmosfer nəhəng bir süngər kimi su buxarını özünə çəkir. Sonra uyğun regional sinoptik şərait (məsələn, soyuq cəbhə) yarananda həmin rütubət qısa müddətdə çox güclü, fəlakətli leysan şəklində yerə boşalır. Məhz buna görə Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı (WMO) xəbərdarlıq edir ki, planetdə eyni vaxtda həm ekstremal quraqlıqlar, həm də anomal daşqınlar yayılmaqdadır.
Nüfuzlu MDPI (Multidisciplinary Digital Publishing Institute) jurnalında dərc olunan iqlim tədqiqatları göstərir ki, Qafqaz regionunda son onilliklərdə temperaturun ümumi yüksəlməsi fonunda yağıntının paylanması kəskin şəkildə qeyri-müntəzəm xarakter alıb. Azərbaycanda xüsusilə qərb rayonlarında (Gəncə-Qazax, Qarabağ) və Xəzər sahillərində iqlimin "kontrastlığı" artıb. Yəni, aylarla yağış yağmır, torpaq quruyur, ardınca isə cəmi bir neçə saatda bir neçə aylıq norma qədər yağıntı düşür və sellər yaranır. Hazırkı sinoptik vəziyyət bir neçə regional və qlobal amilin üst-üstə düşməsi – "mükəmməl fırtına" ssenarisi ilə izah olunur.
Rusiya və Avropanın şimal elementlərində formalaşan güclü, soyuq antisiklon cəbhəsi cənuba – Qafqaza doğru hərəkət edib. Qütblər sürətlə qızdığı üçün qütb zonası ilə ekvator arasındakı temperatur fərqi azalır. Bu, planetin yuxarı atmosferində hava kütlələrini hərəkət etdirən “Jet Stream” axınlarını zəiflədir və "dalğalı" edir. Nəticədə soyuq hava kütləsi bir bölgədə - bizim halda Qafqazda günlərlə ilişib qalır.
Xəzər dənizinin səthinin isti olması buxarlanmanı artırır, daxil olan soyuq hava bu rütubətlə toqquşduqda güclü konvektiv (şaquli) proseslər, yəni intensiv leysan və dolu buludları yaradır. Meteoroloqlar haqlı olaraq bildirirlər ki, bu konkret bir neçə günlük vəziyyət iqlim deyil, sinoptik hava şəraitidir. Lakin bu cür sinoptik vəziyyətlərin bu qədər aqressiv və destruktiv xarakter alması birbaşa qlobal iqlim dəyişikliyinin atmosferə verdiyi əlavə enerji ilə bağlıdır.
Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin iyul ayı üçün yaydığı proqnoz və operativ məlumatlar göstərir ki, bu sinoptik anomaliya müvəqqətidir. Regionu əhatə edən soyuq hava kütlələri şərqə doğru hərəkət etdikcə və parçalandıqca hava tədricən sabitləşəcək. Yağıntılar kəsiləcək, buludluluq azalacaq. Günəş radiasiyasının təsiri ilə temperatur yenidən çoxillik normaya və bəzi günlərdə normadan yuxarı səviyyəyə qalxacaq. Bu o deməkdir ki, builki iyul "payız kimi" başa çatmayacaq. Yaxın günlərdə Azərbaycanda yenidən Aran rayonlarında və Bakıda 35-40°C intervalında klassik yay istilərinin geri qayıtması ehtimalı olduqca yüksəkdir. Ölkə iqtisadiyyatı, xüsusilə kənd təsərrüfatı bu kəskin keçidə (termik şoka) hazır olmalıdır.
Azərbaycanda müşahidə olunan bu anomal iyul havası bəşəriyyətin qarşılaşdığı ən böyük çağırışın lokal təzahürüdür. Fərq ondadır ki, indi hava hadisələri daha kontrast və ekstremal xarakter alır. Bir tərəfdə rekord istilər və meşə yanğınları, cəmi bir neçə yüz kilometr kənarda isə rekord leysanlar, dolu və dağıdıcı daşqınlar.
WMO və iqlimşünasların ümumi qənaətinə görə, biz artıq köhnə sabit iqlim dövründə yaşamırıq. Gələcəkdə bu cür "qeyri-adi və gözlənilməz yay" epizodlarının həm Azərbaycanda, həm də dünyanın digər regionlarında daha tez-tez və daha dağıdıcı formada baş verməsi artıq qaçılmazdır. Ölkəmiz regional səviyyədə infrastrukturunu, su resurslarının idarə olunmasını və kənd təsərrüfatını məhz bu "yeni və aqressiv normalara" uyğunlaşdırmalıdır. /musavat.com/
