Qocayeva Rəna Fərhad qızı
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun elmi işçisi
Azərbaycanın zəngin tarixi-mədəni irs xəritəsində Qazax bölgəsinin özünəməxsus yeri vardır. Bu ərazinin təbiəti, qədim yaşayış məskənləri, arxeoloji abidələri, memarlıq nümunələri və xalq yaddaşında yaşayan rəvayətləri bir-biri ilə sıx bağlıdır. Qazaxın bu zəngin irsini özündə birləşdirən mühüm məkanlardan biri isə “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğudur.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu zəngin tarixi, memarlıq və arxeoloji abidələr diyarı kimi tanınır. Qoruq adını ən qədim daş dövrünün yadigarı olan Avey məbədindən götürüb. Qoruğun əsas xüsusiyyətlərindən biri ərazidə yerləşən tarix-mədəniyyət abidələri ilə yanaşı, təbii landşaftın da qorunub saxlanılmasıdır. Bu baxımdan Avey yalnız ayrı-ayrı tarixi abidələrin toplandığı ərazi deyil, təbiət və mədəni irsin bir-birini tamamladığı xüsusi bir məkandır.
Qoruğun ərazisində müxtəlif tarixi dövrlərə aid arxeoloji və memarlıq abidələri mövcuddur. Burada paleolit, mezolit, eneolit, tunc, mis və orta əsrlər dövrünə aid mədəniyyət izlərinə rast gəlinir. Bu xüsusiyyət Avey ərazisini Azərbaycanın qədim tarixinin müxtəlif mərhələlərini bir coğrafi məkanda izləməyə imkan verən mühüm irs ərazilərindən birinə çevirir.
Qoruğun “Damcılı” filialı təbiət və arxeoloji irsin vəhdətini xüsusilə aydın şəkildə nümayiş etdirir. Avey dağının cənub-şərqində yerləşən Damcılı mağara düşərgəsi paleolit dövrünə aid dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidədir. Mağaranın yerləşdiyi təbii mühit burada qədim insanın yaşayış izlərinin qorunması ilə tarix və təbiətin necə ayrılmaz şəkildə bağlı olduğunu göstərir.
Avey dağının təbii landşaftı özündə müxtəlif tarixi və memarlıq abidələrini də qoruyub saxlayır. Dağın cənub zirvəsinin ən yüksək nöqtəsində yerləşən Alban məbədi bunun bariz nümunəsidir. Ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi olan bu məbəd 900 metrdən artıq yüksəklikdə yerləşir və VI əsrə aid edilir. Belə bir məkanda təbii relyeflə tarixi memarlığın vəhdəti ziyarətçiyə keçmişi yalnız tikili vasitəsilə deyil, onun yerləşdiyi bütöv təbii mühitlə birlikdə qavramaq imkanı yaradır.
Təbiət və mədəni irsin vəhdətinin digər mühüm nümunəsi Göyəzən ərazisidir. Göyəzən dağı özünəməxsus geoloji quruluşu ilə seçilən təbiət abidəsidir. Onun ətrafında müxtəlif dövrlərə aid qala, tikili, mağara və yaşayış məskənlərinin izləri qorunub saxlanılıb. Beləliklə, burada təbiətin yaratdığı unikal landşaft insan fəaliyyəti nəticəsində formalaşmış tarixi-mədəni irslə vəhdət təşkil edir.
Avey ərazisində mədəni irsin yalnız monumental tikililərlə məhdudlaşmadığını da görmək mümkündür. Qoruğun tarixi abidələri sırasında mağaralar, bulaqlar, körpülər, qalalar, yaşayış yerləri, qəbiristanlıqlar, məbədlər və digər obyektlər yer alır. Bu müxtəliflik Avey ərazisinin əsrlər boyu insan və təbiət münasibətlərinin formalaşdırdığı mürəkkəb mədəni landşaft olduğunu göstərir.
Təbii landşaftın qorunması qoruğun müasir fəaliyyətində də diqqət mərkəzindədir. Qoruğun “Göyəzən” filialında yaşıllıq sahələrinin və ekoloji mühitin sağlam saxlanılması məqsədilə ağaclara müntəzəm aqrotexniki qulluq göstərilməsi barədə məlumatlar dərc olunub. Bu tədbirlər təbii landşaftın qorunmasına və ekoloji tarazlığın saxlanılmasına xidmət edir.
Avey qoruğunun əhəmiyyəti yalnız burada qorunan abidələrin qədimliyi ilə ölçülmür. Əsas dəyər müxtəlif dövrlərə, müxtəlif təbii və mədəni proseslərə aid izlərin eyni coğrafi məkanda qorunmasıdır. Burada dağ və mağara, bulaq və yaşayış məskəni, təbii landşaft və memarlıq abidəsi bir-birindən ayrı deyil, vahid irs sisteminin tərkib hissələridir.
Bu baxımdan Avey qoruğuna yalnız keçmişin yadigarlarının qorunduğu ərazi kimi deyil, təbiət və mədəniyyət arasında əsrlər boyu formalaşmış əlaqənin canlı nümunəsi kimi yanaşmaq mümkündür. Qoruğun qorunması həm qədim insanın yaşayış izlərinin, həm də təbii landşaftın gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Aveyin əsas mesajı da məhz burada özünü göstərir: mədəni irsi təbiətdən, təbiəti isə insanın yaratdığı tarixdən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu iki dəyərin birlikdə qorunması Avey qoruğunun həm elmi, həm mədəni, həm də gələcək nəsillər üçün maarifləndirici əhəmiyyətini daha da artırır.
