Avropalılar dağlar arasında yerləşən Türkiyənin gizli qalasına axın edir: Məqsəd YUNESKO-nun Dünya İrsi Saytıdır.
Buludların arasında yerləşən nağıl qalası kimi tanınan Zilə qalası Rizənin sərt təbiəti ilə mükəmməl birləşir. Fırtına çayının coşqun səsi ilə müşayiət olunan bu tarixi quruluş təkcə müdafiə nöqtəsi deyil, həm də Şərqi Qara dəniz bölgəsinin ən unikal memarlıq abidələrindən biri sayılır.2025-ci ilin son məlumatlarına əsasən 181.446 ziyarətçini qəbul edən qala indi diqqətini daha yüksəklərə qoyur: YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil olmaq! Anadolunun birmənalı olaraq hər bölgəsi əsrlər, min illliklər boyu insanlar tərəfindən məskunlaşma yeri kimi seçilib.
Tokatın Zile rayonunun mərkəzindədir.Qalanın şimal tərəfindəki qayalıqlarda Roma dövrünə aid qaya qəbirləri və yaşayış izləri tapılmışdır.Qala bölgənin zəngin mədəni irsinin bir hissəsi olaraq həm yerli, həm də xarici turistlərin ziyarət etdiyi tarixi abidədir.
Əsas memarlıq xüsusiyyətləri bunlardır:
Qala süni torpaq təpə üzərində qurulub
Ətrafı möhkəm daş divarlarla əhatə olunub
Müdafiə məqsədilə bürclər, müşahidə nöqtələri olub
Daxilində müxtəlif dövrlərə aid tikili qalıqları mövcuddur
Bugünkü görünüş əsasən Roma–Bizans və Osmanlı dövrlərinin izlərini daşıyır.
Zilə qalasının tarixi e.ə. II minilliyə – Het (Xett) dövrünə qədər gedib çıxır. Qala müxtəlif dövrlərdə fərqli sivilizasiyalar tərəfindən istifadə olunub:
Hetlər
Frigiyalılar
Perslər
Pontus Krallığı
Roma İmperiyası
Bizans
Səlcuqlular
Osmanlı dövləti
Bu səbəbdən qala qədim bir tarixə sahibdir.
Zilə qalasını dünya tarixinə yazan hadisə isə e.ə. 47-ci ildə baş verən məşhur döyüşdür. Roma sərkərdəsi Yuli Sezar Pontus kralı Farnakı məhz burada məğlub edir və sonradan dillərə düşən o məşhur cümləni deyir:
“Veni, vidi, vici.”
Bu sözlər bu gün də qalada küləklə birlikdə dolaşır sanki — gəldim, gördüm, qalib gəldim.
Qalanın ən təsirli anı zirvəyə çatanda başlayır. Aşağıda uzanan Zilə şəhəri, ətrafdakı tarlalar, səssiz küçələr… Tarixlə bu gün eyni anda görünür. Bir tərəfdə minilliklər, digər tərəfdə gündəlik həyat. Bu mənzərə insana qəribə bir sükut rahatlığı bəxş edir.
Türkiyənin Tokat vilayətində yerləşən Zilə qalası, Roma imperatoru Yuli Sezarın məşhur "Veni, vidi, vici" ("Gəldim, gördüm, fəth etdim") sözlərini işlətdiyi tarixi məkan kimi tanınır. Şəhərin mərkəzində yüksək təpə üzərində yerləşən bu qala qədim dövrlərdən bəri müdafiə məqsədilə istifadə olunmuş və tarixi hadisələrə şahidlik etmişdir.
Anadolunun ən qədim və mühüm mərkəzlərindən biri də Zile olub. Bu gün Türkiyənin Tokat rayonunun qəsəbəsi olan Ziledə bir zamanlar dövlətlər qurulmuş, imperatorluqlar hökm sürmüşlər.
Zilə qalasının tikilmə tarixi ilə bağlı tarixin tozlu səhifələrində ziddiyyətli məlumatlar vardır.
Bəzi mənbələrdə qalanın təməllərinin 5-6-cı əsrlərə aid olduğu, Bizans dövründə şərqdən gələn təhdidlərə qarşı dayaq məqsədilə tikildiyi bildirilir. Lakin onun möhtəşəm cari quruluşunun əsasən 14-15-ci əsrlərdə formalaşdığı məlumdur. 1800-cü illərin sonlarına qədər aktiv şəkildə istifadə edilən qala, Kale-i Bala, Ciha və Rize qalası ilə qurduğu strateji şəbəkə sayəsində bölgənin təhlükəsizliyini təmin etdi və karvan yollarının vazkeçilməz dayanacağına çevrilib.
Dəniz səviyyəsindən 750 metr hündürlükdə və çay yatağından 100 metr hündürlükdə sıldırım qaya kütləsi üzərində tikilmiş Zil qalası 8 qala və gözətçi qülləsindən ibarətdir. Çat Vadisinin göbəyində, Rizənin mərkəzindən təxminən 1,5 saatlıq məsafədə yerləşən bu tikili təbiət və memarlığın harmoniyada necə rəqs edə biləcəyinin ən konkret sübutudur. Qalaya qalxdığınız zaman sizi qarşılayan mənzərə Qara dənizin vəhşi yaşıllığı ilə tarixin boz daşlarının mükəmməl qarışığıdır.
İl Mədəniyyət və Turizm Müdiri Alper Avlukun paylaşdığı məlumatlara görə, qalaya maraq hər il 20%-ə qədər artır.
Xüsusilə idman turizmi və beynəlxalq tədbirlər Avropalı turistləri Rizəyə cəlb edib. Bununla belə, əsas məqsəd Zilə qalası və bölgəyə xas olan tağlı körpülərin YUNESKO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilməsidir. Bu “əmtəə nişanının qeydiyyatı” regionu qorumaq və onun qlobal təbliğatını daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq məqsədi daşıyır.
Qalanın füsunkar atmosferi ziyarətçiləri zamana səyahətə aparır. Ankaradan Elif Tibukoğlu bunu "tarixə qərq olmuş möhtəşəm dayanacaq" kimi təsvir edərkən, adanalı gənc səyyah Kerem Küçükbalcı isə onun strateji mövqeyini vurğulayaraq, hər bir səyahətçinin görməli olduğunu vurğulayır. Zilə qalası daş divarlardan daha çox öz möhtəşəmliyi ilə seçilir.Zilə qədim dövrlərdə yalnız hərbi mərkəz olmayıb, həm də müqəddəs şəhər sayılıb. Perslər zamanında burada ilahi Anahita üçün mərasimlər keçirilirmiş. Düşünürsən ki, bu qala təkcə döyüşlərin deyil, duaların, ümidlərin, qorxuların da şahidi olub.
Tahirə Nur
