Düzgün Atalı
İnsanlıq tarixində ən çox yanlış anlaşılan anlayışlardan biri “əsr” anlayışıdır. İnsanlar əsri zaman vahidi kimi qəbul edirlər: yüz il, iki yüz il, min il. Halbuki bu, yalnız xronologiyadır. Tarix isə xronologiya deyil. Tarix hadisələrin ardıcıllığı yox, hadisələri yaradan düşüncənin hərəkətidir.
Əgər biz tarixə bu baxışla yanaşsaq, onda aydın olur ki, əsrləri zaman yox, ideyalar yaradır. Bir ideya insanın düşüncəsini dəyişirsə, o ideya yeni bir tarixi mərhələ yaradır. Əgər bir ideya yalnız davranışı dəyişirsə, amma düşüncəni dəyişmirsə, o ideya səthi qalır və tarixdə dərin iz buraxmır. Əgər ideya həm düşüncəni, həm davranışı, həm də insanın özünü dərk etmə formasını dəyişirsə, o artıq sadəcə ideya deyil - sivilizasiya modelidir.
Bu baxımdan XXI əsrin “Türk əsri” olacağı iddiası yalnız milli romantika deyil, ciddi fəlsəfi iddiadır. Amma bu iddianın gerçəkləşməsi üçün ilk növbədə sual dəyişməlidir: “Türk əsri olacaqmı?” yox, “Türk dünyası bəşəriyyətə nə təqdim edəcək?”
Çünki tarixdə qalib gələnlər güclülər deyil, ideya yaradanlardır. Güc müvəqqətidir. İdeya isə qalıcıdır. Güc məkanı idarə edir, ideya zamanı idarə edir. Məkan dəyişir, zaman isə davam edir. Ona görə də imperiyalar süqut edir, amma ideyalar yaşayır.
Əgər biz bu məntiqi qəbul etsək, onda “Türk əsri” yalnız o halda mümkündür ki, türk dünyası yeni bir ideya yaratsın. Bu ideya təkcə siyasi model deyil, təkcə iqtisadi sistem deyil, təkcə mədəni birlik də deyil. Bu ideya insanın özünə, varlığına və mənasına dair yeni bir baxış olmalıdır.
İnsanlıq bu gün dərin bir böhran içindədir. Bu böhran nə texnologiya böhranıdır, nə də iqtisadi böhran. Bu, mənəvi və mənasızlıq böhranıdır. İnsan daha çox bilir, amma daha az anlayır. Daha çox informasiya əldə edir, amma daha az hikmətə sahib olur. Daha çox əlaqə qurur, amma daha az bağlılıq hiss edir. Bu paradoks müasir dünyanın əsas faciəsidir.
Bu vəziyyətdə yeni ideoloji sistemə ehtiyac var. Lakin ideoloji sistem dedikdə biz yalnız siyasi doktrina nəzərdə tutmuruq. Biz daha dərin bir şeyi nəzərdə tuturuq: insanın özünü dərk etmə forması. İnsan necə varlıqdır? O, yalnız istehlak edən varlıqdırmı? Yoxsa o, yaradıcı varlıqdır?
Əgər insan yalnız istehlak edən varlıqdırsa, onda onun tarixi də istehlak tarixi olacaq. Əgər insan yaradıcı varlıqdırsa, onda onun tarixi də yaradılış tarixi olacaq. Burada seçim insanın öz əlindədir, amma bu seçim düşüncə ilə bağlıdır.
Türk düşüncə ənənəsi bu baxımdan maraqlı bir potensial daşıyır. Bu ənənədə insanın alçaldılması deyil, yüksəldilməsi əsasdır. İnsan yalnız itaət edən varlıq kimi deyil, kamilləşə bilən varlıq kimi qəbul olunur. Kamilləşmə burada dini yox, fəlsəfi məna daşıyır. Bu, insanın öz potensialını dərk etməsi və onu reallaşdırması prosesidir.
Əgər biz bu düşüncəni sistemləşdirə bilsək, onda yeni bir insan modeli ortaya çıxır: özünü dərk edən, özünü aşan və özünü yaradan insan modeli. Bu model artıq passiv deyil, aktivdir. O, hadisələri qəbul etmir, onları yaradır.
Tarixə baxdıqda görürük ki, bütün böyük dönüş nöqtələri məhz belə düşüncə dəyişiklikləri ilə baş verib. Dini inqilablar, elmi inqilablar, siyasi inqilablar — hamısı əvvəlcə düşüncə inqilabıdır. İnsan öz dünyasını dəyişməzdən əvvəl, öz baxışını dəyişir.
Bu baxımdan “Türk əsri” ideyası yalnız siyasi iddia deyil, düşüncə inqilabı iddiasıdır. Amma bu inqilab baş vermədən heç bir əsr yaranmır. Əsr elan edilmir, əsr yaradılır.
Burada əsas sual ortaya çıxır: türk dünyası bu düşüncə inqilabını yarada bilirmi?
Bu suala cavab vermək üçün real vəziyyətə baxmaq lazımdır. Türk dünyası bu gün parçalanmış siyasi strukturlar içində yaşayır. Ortak mədəniyyət var, ortaq tarix var, ortaq dil kökləri var, amma ortaq düşüncə sistemi yoxdur. Bu isə çox vacib bir boşluqdur. Çünki birlik yalnız coğrafi yox, ideoloji olmalıdır.
Turan ideyası bu baxımdan mühüm bir simvol kimi ortaya çıxır. Lakin Turan təkcə siyasi birlik kimi başa düşülərsə, onun təsiri məhdud olacaq. Turan əslində düşüncə birliyidir. Əgər düşüncə birliyi yaranmasa, siyasi birlik də uzunömürlü ola bilməz.
Burada mühüm bir fərq var: struktur və məzmun fərqi. Struktur görünəndir, məzmun görünməzdir. Struktur dəyişə bilər, amma məzmun dəyişməzsə, sistem inkişaf etmir. Əgər türk dünyası yalnız struktur birliyi qurmağa çalışsa, bu, kifayət etməyəcək. Əsas məsələ məzmunun dəyişməsidir.
Məzmun isə ideyadır. İdeya isə insanın özünü və dünyanı necə gördüyüdür. Əgər bu baxış dəyişmirsə, heç bir siyasi və ya iqtisadi birlik real transformasiya yaratmır.
Müasir dünya artıq yeni ideyaya ehtiyac duyur. Çünki mövcud ideoloji sistemlər öz limitlərinə çatıb. Liberalizm insan azadlığını təmin edir, amma insanın mənasını izah etmir. Texnologiya insan həyatını asanlaşdırır, amma onun daxili boşluğunu doldurmur. İqtisadi sistemlər rifah yaradır, amma xoşbəxtlik yaratmır.
Bu boşluq yeni bir fəlsəfənin yaranmasını zəruri edir. Bu fəlsəfə insanı yenidən mərkəzə qoymalıdır. Amma bu dəfə köhnə humanizm kimi yox, yeni bir dərk formasında. İnsan yalnız dəyər deyil, həm də potensialdır. Bu potensial isə sonsuz inkişaf imkanına malikdir.
Əgər insan bu potensialı dərk edirsə, o artıq tarixin obyektinə çevrilmir, tarixin subyektinə çevrilir. Bu isə fundamental dəyişiklikdir.
Türk düşüncə ənənəsi bu istiqamətdə müəyyən əsaslar təqdim edir. Burada insanın kamilləşməsi, özünü aşması və daxili gücünü dərk etməsi ideyası mövcuddur. Bu ideyalar sistemləşdirilərsə, yeni fəlsəfi model yaradıla bilər.
Bu model yalnız türk dünyası üçün deyil, bütün insanlıq üçün alternativ ola bilər. Çünki böhran qlobaldır və həll də qlobal olmalıdır.
Əgər bu ideya formalaşsa, onda “Türk əsri” artıq şüar olmayacaq. O, real tarixi mərhələ olacaq. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti gücün deyil, düşüncənin hakimiyyəti olacaq.
Çünki gələcəkdə qalib gələnlər daha güclü olanlar yox, daha dərin düşünənlər olacaq. Dərin düşüncə isə səthilikdən fərqli olaraq, uzunömürlü təsir yaradır.
Bu nöqtədə tarix yeni bir mərhələyə keçir. Bu mərhələ artıq imperiyaların yox, ideyaların mərhələsidir. Və bu mərhələdə əsas sual budur: kim daha çox torpaq idarə edir deyil, kim daha çox insani düşüncə yaradır?
Əgər türk dünyası bu sualın cavabını verə bilsə, onda o, sadəcə tarixdə iştirak etməyəcək. O, tarixi dəyişdirəcək.
Və yalnız o zaman “Türk əsri” ifadəsi real məna qazanacaq. O vaxta qədər isə bu ifadə yalnız potensialdır — hələ reallaşmamış, amma mümkün olan bir tarix.
