CNN-də yayımlanan “Trump to hear military options as part of efforts to pressure Iran into deal” (“Tramp İranı razılaşmaya məcbur etmək üçün hərbi variantları nəzərdən keçirir”) adlı məqalə Kevin Liptak və CNN kollektivi tərəfindən qələmə alınıb və ABŞ-ın İrana qarşı artan təzyiq strategiyasını təhlil edir. Məqalənin əsas ideyası aydındır: Vaşinqton Tehranı geri çəkilməyə məcbur etmək üçün iqtisadi blokada və hərbi təzyiqi paralel şəkildə tətbiq edir, İran isə bu təzyiq qarşısında geri addım atmaq niyyətində deyil.
Bu qarşıdurma artıq klassik müharibə deyil. Bu, enerji, iqtisadiyyat və geopolitikanın iç-içə keçdiyi yeni tip münaqişədir. ABŞ açıq şəkildə hərbi variantları masada saxlayır, lakin əsas silah kimi iqtisadi təzyiqdən istifadə edir. Bu yanaşma bir ifadədə öz əksini tapır:
“The blockade is genius… they have to cry uncle.”
(“Blokada dahiyanədir… onlar təslim olmağa məcbur olacaqlar.”)
Bu sitat göstərir ki, müharibə artıq tank və raketlərlə yox, iqtisadi boğma vasitəsilə aparılır.
Bu strategiyanın ən ciddi nəticəsi enerji bazarlarında hiss olunur. Hörmüz boğazı ətrafında yaranan gərginlik qlobal iqtisadiyyatın əsas damarına çevrilmiş enerji axınını təhlükə altına qoyur. CNN qeyd edir:
“Energy prices spike as the Strait of Hormuz remains effectively closed.”
(“Hörmüz boğazı faktiki bağlı qaldığı üçün enerji qiymətləri kəskin artır.”)
Bu artıq regional yox, qlobal böhrandır.
Qərb mediasında bu proses getdikcə daha sərt ifadələrlə təsvir olunur. Financial Times və The Economist kimi nəşrlər vurğulayır ki, enerji artıq iqtisadi resurs yox, siyasi və hərbi alətə çevrilib.
İranın mövqeyi isə kompromisə yaxın deyil. Tehran açıq şəkildə bildirir:
“Any attempt to impose a naval blockade is doomed to failure.”
(“Hərbi dəniz blokadası tətbiq etmək cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur.”)
Bu yanaşma İranın geri çəkilmək yox, müqavimət strategiyasını seçdiyini göstərir.
İran mediası isə bu mövqeni daha ideoloji çərçivədə təqdim edir. Dövlətə yaxın platformalarda belə fikirlər önə çıxır:
“The United States cannot control the region through pressure; resistance will prevail.”
(“ABŞ təzyiq yolu ilə regiona nəzarət edə bilməz; müqavimət qalib gələcək.”)
“Foreign forces have no place in the Persian Gulf.”
(“Xarici qüvvələrin Fars körfəzində yeri yoxdur.”)
Bu mesajlar İranın qarşıdurmanı yalnız siyasi deyil, həm də ideoloji mübarizə kimi təqdim etdiyini göstərir.
Bu qarşıdurmanın daha təhlükəli tərəfi isə danışıqların məhdud çərçivədə aparılmasıdır. CNN-də açıq qeyd olunur:
“We’re not talking about ballistic missiles… or Iran’s proxies.”
(“Biz ballistik raketlər və İranın proksi qüvvələri barədə danışmırıq.”)
Bu isə o deməkdir ki, münaqişənin əsas elementləri həll olunmadan qalır.
Belə vəziyyətdə diplomatiya ilə müharibə paralel şəkildə inkişaf edir. Qərb mediasının ümumi qənaəti də budur: tərəflər bir-birinə etibar etmir və eyni anda həm danışıqlar aparır, həm də müharibəyə hazırlaşır.
Bu prosesin təsiri yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır. Enerji qiymətlərinin artması qlobal inflyasiyanı sürətləndirir, iqtisadi artımı zəiflədir və dünya iqtisadiyyatını yeni risklərlə üz-üzə qoyur.
Bu fonda Cənubi Qafqaz və Azərbaycan üçün də yeni reallıqlar yaranır. Enerji bazarlarında dəyişikliklər həm imkanlar yaradır, həm də riskləri artırır. Regionda sabitliyin qorunması və nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı isə daha da strateji əhəmiyyət qazanır.
Bütün bu faktorlar göstərir ki, ABŞ–İran qarşıdurması artıq iki ölkə arasında siyasi problem deyil.
Bu, qlobal sistemin gələcəyi uğrunda mübarizədir.
Nəticə isə getdikcə daha aydın görünür: dünya hələ müharibənin içində olduğunu etiraf etmir, amma bütün əlamətlər göstərir ki, müharibə artıq başlayıb — sadəcə adı hələ qoyulmayıb.
Elbəyi Həsənli. Bakı
