Dünya böyük müharibənin astanasındadır? – 3 cəbhədə təhlükəli ssenari, nüvə kabusu qayıdır!


Ukrayna, Yaxın Şərq və Tayvan ətrafında artan hərbi gərginlik, nüvə silahlarının modernləşdirilməsi və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin zəifləməsi dünyanı narahat edən əsas məsələlərdəndir. Bəs üçüncü dünya müharibəsi həqiqətənmi yaxınlaşır? Nüfuzlu beynəlxalq araşdırma mərkəzlərinin hesabatları hansı təhlükələrdən xəbər verir?

Dünya son illərin ən mürəkkəb geosiyasi mərhələlərindən birini yaşayır. Ukraynada davam edən müharibə, ABŞ və İsrailin İranla qarşıdurması, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik, eləcə də Çin və Tayvan arasında artan hərbi-siyasi gərginlik beynəlxalq münasibətlərdə ciddi narahatlıq yaradıb.

Ən diqqətçəkən məqam isə bu qarşıdurmaların ayrı-ayrı regionlarla məhdudlaşmaması, böyük dövlətlərin maraqlarının getdikcə daha çox toqquşmasıdır. Bir cəbhədə baş verən hadisənin digər regionlarda da gərginliyi artırmaq ehtimalı dünya siyasətində əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib.

Turkustan.az saytının araşdırmasına görə, dünyanın nüfuzlu tədqiqat mərkəzlərinin 2026-cı ildə açıqladığı hesabatlar qlobal təhlükəsizlik sisteminin ciddi təzyiq altında olduğunu göstərir. Bununla belə, ekspertlər üçüncü dünya müharibəsinin qaçılmaz olduğunu bildirmirlər. Onların diqqət çəkdiyi əsas təhlükə regional münaqişələrin böyük dövlətlər arasında birbaşa qarşıdurmaya çevrilməsi və mümkün eskalasiyanın nəzarətdən çıxmasıdır.

“Qiyamət saatı” tarixdə heç vaxt bu qədər irəli çəkilməmişdi

Qlobal təhlükəsizliklə bağlı narahatlığın ən simvolik göstəricilərindən biri Atom Alimləri Bülleteninin (Bulletin of the Atomic Scientists) müəyyən etdiyi “Qiyamət saatı”dır.

Təşkilat 2026-cı il yanvarın 27-də saatın əqrəbini gecə yarısına 89 saniyə qalmış vəziyyətdən 85 saniyəyə çəkib. Bu, 1947-ci ildə yaradılan simvolik saatın tarixində gecə yarısına ən yaxın göstəricidir.

Təşkilat qərarını nüvə təhlükəsinin artması, beynəlxalq liderliyin zəifləməsi, süni intellekt və bioloji təhlükələrlə bağlı risklərin genişlənməsi ilə əlaqələndirib.

Ekspertlər nüvə silahlarına nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsini, süni intellektin hərbi məqsədlərlə istifadəsinə dair beynəlxalq qaydaların hazırlanmasını və bioloji təhlükələrə qarşı birgə tədbirlərin görülməsini vacib hesab edirlər.

Dünyada 12 mindən çox nüvə başlığı var

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) 2026-cı il hesabatı da vəziyyətin nə qədər ciddi olduğunu ortaya qoyur.

Hesabata əsasən, 2026-cı ilin əvvəlinə dünyada 12 187 nüvə başlığı mövcud olub. Onlardan təxminən 9 745-i hərbi ehtiyatda saxlanılır.

Məlumatlara görə, doqquz nüvə dövlətinin hamısı 2025-ci ildə öz nüvə arsenalını modernləşdirməyə davam edib. Bu ölkələrin əksəriyyəti yeni nüvə daşıyıcı sistemlər də yerləşdirib.

Rusiya və ABŞ dünyadakı nüvə başlıqlarının böyük hissəsinə sahibdir. Hər iki ölkə birlikdə hərbi ehtiyatda olan nüvə başlıqlarının təxminən 83 faizinə nəzarət edir.

SIPRI-nin qənaətinə görə, nüvə silahları yenidən dövlətlərin hərbi və siyasi gücünün əsas vasitələrindən birinə çevrilir. Bu tendensiya onilliklər ərzində nüvə silahlarının sayını azaltmaq və onların istifadəsi riskini minimuma endirmək istiqamətində aparılan səyləri zəiflədir.

Ən təhlükəli məqam isə nüvə silahlarının mövcudluğundan daha çox, onların mümkün münaqişələrdə istifadə edilməsi ehtimalının və yanlış hesablamaların yaratdığı risklərin artmasıdır.

İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən yüksək göstərici

İqtisadiyyat və Sülh İnstitutunun (IEP) 2026-cı il Qlobal Sülh İndeksi beynəlxalq təhlükəsizliklə bağlı daha bir narahatedici mənzərə ortaya qoyur.

Hesabata görə, dünyada sülh göstəriciləri ardıcıl 12-ci ildir pisləşir. Aktiv dövlətlərarası münaqişələrin sayı 61-ə çatıb. Bu isə İkinci Dünya müharibəsindən bəri qeydə alınan ən yüksək göstəricidir.

Münaqişələrə müxtəlif səviyyələrdə cəlb olunan ölkələrin sayı da ciddi şəkildə artıb. 2008-ci ildə bu göstərici 59 olduğu halda, 2026-cı ildə 103-ə yüksəlib. Başqa sözlə, dünyanın təxminən üçdə ikisi bu və ya digər formada xarici münaqişələrə cəlb olunub.

İndeksin müəllifləri mövcud prosesi “Böyük Parçalanma” adlandırırlar. Onların fikrincə, beynəlxalq güc balansı dəyişir, orta gücə malik dövlətlərin təsiri artır, ənənəvi Avropa güclərinin beynəlxalq siyasətdəki çəkisi isə azalır.

Dünya üç əsas hərbi-siyasi böhranın kölgəsində

Ukrayna: müharibə danışıqlara baxmayaraq səngimir

Ukrayna müharibəsi Avropanın təhlükəsizlik sistemini sınağa çəkən əsas böhran olaraq qalır.

Reuters-in məlumatına görə, noyabrın 16-da Ukrayna 2022-ci ildən bəri Rusiyaya qarşı ən böyük gecə dron hücumlarından birini həyata keçirib. Rusiya Müdafiə Nazirliyi 1336 dronun vurulduğunu açıqlayıb.

Növbəti gün isə Ukrayna qüvvələrinin Krım yarımadasını Rusiya ilə birləşdirən Kerç körpüsünə növbəti zərbə endirdiyi bildirilib. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski körpünün avtomobil yolu hissəsində dağıntıların olduğunu göstərən görüntülər yayıb. Rusiya tərəfi isə Kiyevdə iki körpünün hədəfə alındığını açıqlayıb.

Bütün bunlar ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Əbu-Dabidə doqquz ay fasilədən sonra keçirilən ilk danışıqlardan cəmi bir həftə sonra baş verib.

Hazırda Rusiya Ukrayna ərazisinin təxminən beşdə birinə nəzarət edir. Cəbhə xəttində isə uzun müddətdir ciddi dəyişiklik müşahidə olunmur.

Müharibənin siyasi həlli də hələlik real görünmür. Müharibə Araşdırmaları İnstitutunun (ISW) qiymətləndirməsinə görə, Moskva 2021-ci ildə irəli sürdüyü təhlükəsizlik tələblərindən geri çəkilmir və Avropanın Soyuq müharibədən sonrakı təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişdirilməsini istəyir.

Bu isə Ukrayna müharibəsinin yalnız iki ölkə arasında ərazi münaqişəsi olmadığını, daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrildiyini göstərir.

Yaxın Şərq: İran ətrafında gərginlik daha böyük müharibəyə səbəb ola bilərmi?

Yaxın Şərqdəki vəziyyət qlobal təhlükəsizlik üçün ən ciddi risklərdən biri olaraq qalır.

Dawn nəşrinin xronologiyasına görə, ABŞ və İsrail fevralın 28-də İrana birgə zərbələr endirib. Aprelin 8-də iki həftəlik atəşkəs barədə razılıq əldə olunsa da, iyulun 8-də Hörmüz boğazında gəmilərə hücumlardan sonra ABŞ yenidən hərbi zərbələr endirib.

Qətər tərəfi iyul ayından etibarən toqquşmaların dövri şəkildə yeniləndiyini və bunun diplomatik vasitəçilik səylərini çətinləşdirdiyini bildirir.

Gulf News-un məlumatına görə, ABŞ regiona üçüncü aviadaşıyıcısını da göndərib. Bu addım bölgədə hərbi qüvvələrin cəmləşdirilməsi və mümkün yeni eskalasiya ilə bağlı narahatlıqları artırıb.

Qəzza zolağında isə 2025-ci il oktyabrın 10-da qüvvəyə minmiş atəşkəsə baxmayaraq, hücumların davam etdiyi bildirilir. Qəzza Səhiyyə Nazirliyinin açıqlamasına görə, atəşkəsdən sonrakı dövrdə 1650 fələstinli həyatını itirib. Bununla belə, həmin rəqəmin müstəqil mənbələr tərəfindən təsdiqlənmədiyini də nəzərə almaq lazımdır.

Yaxın Şərqdə baş verənlər xüsusilə ona görə təhlükəlidir ki, burada bir neçə böyük dövlətin hərbi və siyasi maraqları toqquşur. İranla ABŞ və İsrail arasında qarşıdurmanın genişlənməsi regionun digər ölkələrini də prosesə cəlb edə bilər.

Tayvan: Çin və ABŞ arasında yeni qarşıdurma ocağı

Dünya müharibəsi riskinin müzakirəsində diqqət çəkən digər istiqamət Tayvan boğazıdır.

Noyabrın əvvəlində Çinin Sakit okeanda və Tayvan ətrafında əvvəlcədən elan edilməmiş genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirdiyi bildirilir.

Tayvan tərəfi bu addımları təzyiq kampaniyasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirir. Tayvan Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəsmisinə istinadən yayılan məlumatlarda regionda 100-dən çox Çin hərbi və sahil mühafizəsi gəmisinin olduğu qeyd edilir.

Pekin isə fərqli mövqe nümayiş etdirir. Çinin dövlət mediası bu cür təlimlərin Xalq Azadlıq Ordusu üçün adi hərbi fəaliyyət olduğunu və Tayvan rəhbərliyinin vəziyyəti siyasi məqsədlərlə şişirtdiyini iddia edir.

Tayvan məsələsinin təhlükəli tərəfi ondan ibarətdir ki, mümkün hərbi qarşıdurma yalnız Çin və Tayvan arasında qalmaya bilər. ABŞ-ın Tayvanla bağlı mövqeyi və regiondakı müttəfiqləri ilə münasibətləri böhranın daha geniş miqyas alması ehtimalını artırır.

Beynəlxalq araşdırma mərkəzləri nə deyir?

CFR: ən böyük təhlükə Yaxın Şərqdədir

ABŞ-ın Xarici Əlaqələr Şurasının (CFR) 2026-cı il üçün hazırladığı “Preventive Priorities Survey” araşdırmasında təxminən 620 ABŞ rəsmisi, ekspert və akademik iştirak edib.

Sorğuda 30 mümkün münaqişə ssenarisi ehtimal və təsir gücünə görə qiymətləndirilib.

Nəticələrə əsasən, Qəzza, İordan çayının qərb sahili və İranla bağlı böhranlar ən yüksək prioritetli təhlükələr arasında yer alır.

CFR Hindistan və Pakistan arasında yenidən silahlı qarşıdurma ehtimalına da diqqət çəkir. Bu iki ölkənin nüvə silahına malik olması mümkün münaqişənin regional sərhədləri aşması təhlükəsini daha da artırır.

Atlantik Şura: ekspertlərin əksəriyyəti dünya müharibəsi gözləmir

Atlantik Şuranın 2026-cı ilin fevralında dərc etdiyi “Global Foresight 2036” sorğusu isə müəyyən mənada daha fərqli mənzərə yaradır.

72 ölkədən təxminən 450 strateqin iştirak etdiyi sorğuda respondentlərin 40 faizindən çoxu növbəti onillikdə böyük dövlətlərin iştirakı ilə çoxcəbhəli yeni dünya müharibəsinin baş verə biləcəyini düşünür.

Bu nəticə ciddi narahatlıq doğursa da, digər tərəfdən ekspertlərin əksəriyyətinin belə bir ssenarini gözləmədiyini göstərir.

Maraqlı məqamlardan biri də budur ki, əvvəlki sorğuda dünya müharibəsi ehtimalını mümkün hesab edən ekspertlərin 69 faizi belə bir qarşıdurmanın Rusiya ilə NATO arasında birbaşa toqquşma şəklində baş verə biləcəyini düşünürdü.

Ekspertlər fərqli yanaşırlar

Bütün araşdırma mərkəzləri mövcud vəziyyəti eyni cür qiymətləndirmir.

Texas A&M Universitetinin ekspertlərinin bir qismi bugünkü beynəlxalq vəziyyəti dünya müharibəsinin başlanğıcından daha çox, böyük dövlətlər arasında güc siyasətinin yenidən ön plana çıxması kimi dəyərləndirir.

SIPRI və Atom Alimləri Bülleteni kimi təşkilatlar isə nüvə silahlarının hərbi strategiyalarda rolunun artmasını və silahlara nəzarət mexanizmlərinin zəifləməsini əsas təhlükə hesab edirlər.

Bu yanaşmaların ortaq nöqtəsi ondan ibarətdir ki, beynəlxalq münasibətlərdə etimad azalır, dövlətlər arasında rəqabət güclənir və diplomatik mexanizmlərin münaqişələrin qarşısını almaq imkanları zəifləyir.

Üçüncü dünya müharibəsi başlayacaqmı?

Araşdırmada istinad edilən beynəlxalq hesabatlar və ekspert qiymətləndirmələri göstərir ki, dünya müharibəsi qaçılmaz ssenari kimi qəbul edilmir. Lakin qlobal təhlükəsizlik üçün risklərin artdığı da danılmazdır.

Mövcud vəziyyəti üç əsas nəticə ilə ümumiləşdirmək mümkündür:

Birincisi, dünya müharibəsi qaçılmaz deyil. Atlantik Şuranın sorğusunda ekspertlərin əksəriyyəti belə bir ssenarini gözləmir. Bununla belə, 40 faizdən çox iştirakçının əks mövqedə olması təhlükənin ciddiliyini göstərir.

İkincisi, nüvə təhlükəsi artır. Dünyada minlərlə nüvə başlığının mövcudluğu, onların modernləşdirilməsi və beynəlxalq silahlara nəzarət mexanizmlərinin zəifləməsi vəziyyəti daha təhlükəli edir.

Üçüncüsü, ən böyük risk münaqişələrin nəzarətdən çıxmasıdır. Ukrayna, Yaxın Şərq və Tayvan ətrafında eyni vaxtda baş verən gərginliklər böyük dövlətlər arasında yanlış hesablamalara, gözlənilməz hərbi addımlara və qarşılıqlı eskalasiyaya səbəb ola bilər.

Dünyanı yeni müharibədən nə xilas edə bilər?

Mövcud mənzərə göstərir ki, beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi ciddi sınaq qarşısındadır. Regional münaqişələrin sayının artması, nüvə dövlətləri arasında etimadsızlıq və böyük güclərin geosiyasi rəqabəti yeni təhlükəsizlik mexanizmlərinə ehtiyac yaradır.

Belə bir şəraitdə diplomatik danışıqların davam etdirilməsi, nüvə silahlarına nəzarət razılaşmalarının qorunması, regional münaqişələrdə vasitəçilik imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Əks halda, bu gün ayrı-ayrı regionlarda müşahidə edilən böhranlar sabah bir-biri ilə əlaqəli daha böyük qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə, dünya hələ üçüncü dünya müharibəsinin astanasında olduğunu təsdiqləyən konkret vəziyyətlə üz-üzə deyil. Lakin beynəlxalq münasibətlərdə yaranmış gərginlik və nüvə təhlükəsinin artması bəşəriyyət üçün ciddi xəbərdarlıqdır. Ən böyük təhlükə isə heç bir dövlətin istəmədiyi böyük müharibənin yanlış siyasi və hərbi qərarlar nəticəsində başlamasıdır.

Mübariz Rafiqoğlu

Türküstan.az – 17 noyabr 2026


MANŞET XƏBƏRLƏRİ