İran ətrafında baş verən müharibə Yaxın Şərqi deyil, bütövlükdə Avrasiya məkanını silkələyir. Bu prosesin ən az danışılan, amma ən strateji nəticələrindən biri isə Cənubi Qafqazın rolunun kəskin şəkildə dəyişməsidir. Uzun illər bu region alternativ marşrut kimi təqdim olunurdu. Bu gün isə vəziyyət fərqlidir. Alternativlər daraldıqca, Cənubi Qafqaz məcburi keçid xəttinə çevrilir.
Almaniyanın beynəlxalq yayım platforması “Deutsche Welle”-də dərc olunan “Iran war boosts strategic significance of South Caucasus” adlı məqalə bu dəyişimi açıq şəkildə göstərir. Bu platforma təsadüfi media qurumu deyil. DW Almaniyanın xarici siyasətini dolayı şəkildə formalaşdıran əsas kanallardan biridir. Burada səslənən fikirlər yalnız jurnalist müşahidəsi deyil, həm də Qərbin regiona necə baxdığının göstəricisidir.
Məqalənin müəllifi Isaac Holmberg region üzrə ixtisaslaşmış jurnalist kimi faktları və ekspert rəylərini bir araya gətirərək sadə, amma sərt bir nəticəyə gəlir. Müharibə marşrutları dəyişir. Bu dəyişiklik isə xəritəni yenidən çəkir.
Hörmüz boğazının bağlanması qlobal enerji axınlarının təxminən beşdə birini risk altına salır. Qırmızı dəniz və Bab əl-Məndəb xətti isə artıq təhlükəsiz marşrut sayılmır. Bu fonda Avropa ilə Asiya arasında əlaqə quran yollar ya bağlanır, ya da ciddi risk altına düşür. Belə vəziyyətdə sistem alternativ axtarmır. Sistem məcbur olur.
Məhz bu məqamda Cənubi Qafqaz önə çıxır. İrəvanda yerləşən Regional Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru, ABŞ-da təhsil almış analitik Richard Giragosian vəziyyəti bir cümlə ilə ifadə edir. Onun fikrincə, Orta Dəhliz artıq ayaqda qalan yeganə marşrutdur və ticarət baxımından yeganə real yoldur. Bu ifadə əslində bütün müzakirəni bağlayır. Artıq söhbət alternativdən getmir. Söhbət məcburiyyətdən gedir.
Lakin bu məcburiyyətin içində ciddi ziddiyyət var. Çünki eyni müharibə həm bu dəhlizi önə çıxarır, həm də onu təhlükə altına salır. Tiflisdə fəaliyyət göstərən politoloq Kornely Kakachia açıq şəkildə xəbərdarlıq edir ki, bu marşrutun işləməsi üçün Çinlə Avropa arasında sabitlik lazımdır. Yəni dəhliz yalnız sülh şəraitində işləyir. Müharibə isə onu həm aktuallaşdırır, həm də riskə çevirir.
Bu mürəkkəb mənzərənin mərkəzində isə Azərbaycan dayanır. Bir tərəfdən ölkə qazanır. Neft qiymətləri artır, qaz ixracı genişlənir, Avropa alternativ axtardıqca Bakının əhəmiyyəti yüksəlir. Digər tərəfdən isə Azərbaycan risk xəttinə daxil olur. İsraillə dərin hərbi və enerji əlaqələri, İranla həssas münasibətlər və regiondakı balans siyasəti Bakını çox incə bir mövqeyə gətirir.
Bakıdakı Topçubaşov Mərkəzinin analitiki Məmməd Məmmədov bu reallığı açıq şəkildə ifadə edir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın İsraillə dərinləşən əlaqələri İran tərəfindən hər zaman təhdid kimi qəbul olunub. Bu isə o deməkdir ki, müharibə genişləndikcə risklər də birbaşa Azərbaycan üzərinə yönələ bilər.
Amma ən maraqlı məqam bundan da sərtdir. Eyni analitik açıq şəkildə bildirir ki, Azərbaycan İranın dağılmasını istəmir. Bu fikir ilk baxışda paradoksal görünə bilər. Lakin geopolitika emosiyalarla deyil, nəticələrlə işləyir. Zəif İran idarə oluna bilən riskdir. Dağılmış İran isə nəzarətsiz xaos deməkdir. Bu xaos isə sərhədləri, iqtisadiyyatı və demoqrafik balansı alt-üst edə bilər.
Bu nöqtədə Alman mediasının yanaşması xüsusi diqqət çəkir. “Deutsche Welle” nə tərif edir, nə də tənqid edir. O, vəziyyəti ölçür. Alman baxışı klassikdir. Fürsətləri görür, amma riskləri daha ciddi qəbul edir. Mesaj aydındır. Azərbaycan vacibdir, amma sabitlik zəmanətli deyil.
Bütün bunların fonunda bir reallıq dəyişmir. Cənubi Qafqaz artıq xəritənin kənarında deyil. Bu region sistemin işləməsi üçün vacib nöqtəyə çevrilir. Amma bu mərkəz sabitlik üzərində qurulmayıb. Bu, risk və təzyiq üzərində qurulmuş mərkəzdir.
İran müharibəsi bu regionu xəritəyə salmadı. Onu birbaşa xəritənin ortasına atdı. Və bu mərkəzdə qalmaq, artıq seçim deyil, məsuliyyətdir.
Çünki geopolitikada qayda sadədir. Təzyiq nöqtəsində olan ya oyunu idarə edir, ya da oyunun nəticəsini qəbul edir.
Elbəyi Həsənli. Sürix
Iran war boosts strategic significance of South Caucasus
