Dostlar, kvant ölümsüzlüyü haqqında əvvəlki müzakirəmizi xatırlayırsınız? İndi bu mövzuda bir məqamı dəqiqləşdirmək istəyirəm: fiziklər heç kimi kvant ölümsüzlüyünə inanmağa məcbur etmir! Qrupun bəzi üzvləri şərhlərdə bu ideyanı cəfəngiyyat və yalan adlandırır, sanki burada hansısa nəzəriyyə təbliğ olunur və insanlardan ona inanmaq tələb edilir.
Halbuki kvant ölümsüzlüyünü mən icad etməmişəm. Bu mövzuya toxunmağımın səbəbi onun son dərəcə maraqlı olması, kainata və reallığa fərqli baxış bucağından yanaşmağa imkan verməsidir.
Əvvəla, bir məsələni aydınlaşdıraq: kvant ölümsüzlüyü sübut edilmiş elmi fakt deyil. Bu, kvant mexanikasının mümkün interpretasiyalarından biri olan Çoxdünyalar interpretasiyasına əsaslanan nəzəri düşüncə təcrübəsidir.
Elmi ictimaiyyətin bu ideyaya münasibətini bir sözlə ifadə etmək olar: skeptisizm. Fiziklər kvant ölümsüzlüyünü təsdiqlənmiş fiziki qanun kimi qəbul etmirlər.
Maraqlı məqam budur ki, Çoxdünyalar interpretasiyasının banisi Hyu Everett kvant ölümsüzlüyü konsepsiyasını özü ayrıca irəli sürməyib. Bu ideya daha sonra, 1980–1990-cı illərdə aparılan müzakirələr və xüsusilə Maks Teqmarkın 1990-cı illərin sonundakı işləri ilə populyarlaşıb.
Bəs kvant ölümsüzlüyü nədir və elm adamları ona niyə ehtiyatla yanaşırlar?
Kvant ölümsüzlüyü fiziki qanun deyil, düşüncə təcrübəsidir
Müasir elmdə bu konsepsiyanı qiymətləndirərkən iki mühüm məqamı nəzərə almaq lazımdır.
Birincisi, bu, eksperimental olaraq təsdiqlənmiş fiziki qanun deyil, düşüncə təcrübəsidir.
Elmdə bu cür nümunələr az deyil. Şrödingerin pişiyi, Maksvell iblisi, Nyuton topu və əkizlər paradoksu kimi məşhur düşüncə təcrübələri fiziki nəzəriyyələrin nəticələrini daha yaxşı anlamaq, onların sərhədlərini və paradokslarını araşdırmaq üçün istifadə olunur.
Onların məqsədi mütləq real təcrübə aparmaq deyil. Bəzən nəzəriyyənin müəyyən şərtlər altında hansı nəticələrə gətirib çıxardığını təsəvvür etmək kifayət edir.
Kvant ölümsüzlüyü də bu qəbildəndir. O, kvant mexanikasının müəyyən interpretasiyasından çıxarılan mümkün nəticələri araşdırır, lakin həmin nəticələrin reallıqda mütləq baş verdiyini sübut etmir.
İkincisi, bu ideyanın əsas problemlərindən biri onun eksperimental yoxlanmasının son dərəcə çətin olmasıdır.
Elm fəlsəfəsində Karl Popperin irəli sürdüyü təkzibolunma meyarına görə, elmi nəzəriyyənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun hansı müşahidə və ya təcrübə nəticəsində yanlış olduğunun göstərilə bilməsidir. Gəlin bunu sadə bir nümunə ilə izah edək.
Təsəvvür edək ki, mən südün qardan ibarət olduğunu iddia edirəm. Bu, yoxlanıla bilən iddiadır. Süd nümunəsini laboratoriyada analiz edirik və onun tərkibində su, yağ damcıları, zülallar, o cümlədən kazein və digər maddələr olduğunu müəyyənləşdiririk. Beləliklə, südün qardan ibarət olması barədə iddia təkzib edilir. Bəs kvant ölümsüzlüyünü necə yoxlamaq olar?
Nəzəriyyənin ən mübahisəli tərəfi
Kvant ölümsüzlüyü düşüncə təcrübəsində insanın həyatı kvant hadisəsinin nəticəsindən asılı vəziyyətə gətirilir. Məsələn, müəyyən nəticənin bir halda insanın sağ qalmasına, digər halda isə ölümünə gətirib çıxardığı hipotetik ssenari təsəvvür edilir.
Çoxdünyalar interpretasiyasına əsasən, kvant hadisəsinin mümkün nəticələri ümumi kvant vəziyyətinin müxtəlif budaqlarında təsvir oluna bilər. Bu yanaşmanın kvant ölümsüzlüyü ilə bağlı versiyasında isə müşahidəçi yalnız özünün sağ qaldığı budaqlarda təcrübəsini davam etdirə biləcəyini düşünür.
Ancaq burada ciddi bir problem var.
İnsan öz ölümünü müşahidə edib nəticələri başqalarına çatdıra bilməz. Sağ qaldığı halda isə bu, həmin nəzəriyyənin doğru olduğunu göstərmir. İnsan sadəcə sağ qala bilər və bu nəticə adi ehtimal qanunları ilə də izah oluna bilər.
Başqa sözlə, insanın sağ qalması kvant ölümsüzlüyünü sübut etmir, ölməsi isə öz təcrübəsini danışmaq imkanını aradan qaldırır.
Bununla belə, buradan bütün təcrübələrin prinsipcə yoxlanılmaz olduğu nəticəsini çıxarmaq da düzgün deyil. Kvant sistemlərinin davranışını kənar müşahidəçilər ölçə və nəticələri müqayisə edə bilərlər. Əsas çətinlik insanın subyektiv təcrübəsinin nəzəriyyəni ayrıca təsdiqləyən sübut kimi istifadə edilməsidir.
Ən vacib məqam budur: kvant mexanikasının heç bir interpretasiyası insana ölümsüzlük vəd etmir. Kvant ölümsüzlüyü ideyasını real həyatda riskli davranışa bəraət qazandırmaq üçün istifadə etmək elmi baxımdan əsassızdır.
Kopenhagen interpretasiyası nə deyir?
Kvant mexanikasının ənənəvi və tarixən ən təsirli yanaşmalarından biri Kopenhagen interpretasiyasıdır. Lakin onun da müxtəlif variantları mövcuddur və bütün fiziklərin vahid interpretasiyanı dəstəklədiyini demək olmaz.
Kopenhagen yanaşmasının ümumi çərçivəsində kvant sisteminin ölçülə bilən xüsusiyyətləri ehtimallar vasitəsilə təsvir olunur. Ölçmənin nəticələri isə müvafiq nəzəri çərçivədə müəyyən edilir.
Çoxdünyalar interpretasiyası bundan fərqli yanaşma təklif edir: ona görə, kvant sisteminin təkamülü zamanı dalğa funksiyasının ayrıca, fundamental şəkildə çökməsini qəbul etməyə ehtiyac yoxdur. Müşahidəçi ilə ölçülən sistem də kvant təsvirinə daxil edilir.
Bu fərq kvant mexanikasının əsas suallarından birinə aiddir: ölçmə zamanı konkret nəticənin meydana çıxmasını necə başa düşməliyik?
Kopenhagen interpretasiyası ilə Çoxdünyalar interpretasiyası arasındakı mübahisə məhz bu və digər fundamental məsələlər ətrafında davam edir. Onların bir çox standart proqnozları eyni olduğundan, hansı interpretasiyanın reallığı daha düzgün təsvir etdiyini müəyyənləşdirmək asan deyil.
Praktik fiziklərin əksəriyyəti üçün isə kvant mexanikasının əsas əhəmiyyəti onun ölçülə bilən nəticələri düzgün proqnozlaşdırmasıdır. Lazer texnologiyaları, tranzistorlar, yarımkeçiricilər və kvant cihazları hazırlayan mühəndislərin gündəlik işində kvant ölümsüzlüyü kimi fəlsəfi fərziyyələrə ehtiyac yoxdur.
Onlar üçün əsas məsələ nəzəriyyənin təcrübə ilə uyğunluğu və praktik nəticələr verməsidir.
Bəs Everettin nəzəriyyəsi niyə bu qədər əhəmiyyətlidir?
Əgər kvant ölümsüzlüyü sübut edilməyibsə, Çoxdünyalar interpretasiyası niyə fiziklərin diqqətini cəlb edir?
Çünki onun əhəmiyyəti ölümsüzlük ideyasında deyil, kvant mexanikasının fundamental problemlərinə təklif etdiyi yanaşmadadır.
Klassik suallardan biri belədir: kvant sistemi müxtəlif mümkün nəticələrin superpozisiyasında olduqda, ölçmə zamanı konkret nəticəni necə əldə edirik?
Bəzi interpretasiyalarda dalğa funksiyasının çökməsi ayrıca postulat kimi qəbul edilir. Everettin yanaşması isə bu cür fundamental çökməni nəzəriyyəyə daxil etmədən, kvant vəziyyətinin Şrödinger tənliyinə uyğun təkamülünü əsas götürür.
Bu yanaşmada kvant sisteminin müxtəlif nəticələri müşahidəçi və ətraf mühitlə qarşılıqlı təsir nəticəsində bir-birindən ayrılan budaqlarla təsvir olunur. Çoxdünyalar interpretasiyasının tərəfdarları hesab edirlər ki, bu, kvant nəzəriyyəsinin riyazi quruluşunu daha ardıcıl şəkildə anlamağa imkan verir.
Təbii ki, bu interpretasiyanın da cavablandırılmalı sualları var. Məsələn, ehtimalların mənası, budaqların necə başa düşülməsi və nəzəriyyənin digər yanaşmalardan üstünlüyünün necə qiymətləndirilməsi barədə mübahisələr davam edir.
Deməli, Çoxdünyalar interpretasiyası elmi ictimaiyyətdə ciddi şəkildə müzakirə edilən nəzəri yanaşmadır, amma onun doğruluğu yekdilliklə qəbul edilmiş fakt deyil.
Kvant kompüterləri Çoxdünyalar nəzəriyyəsini sübut edirmi?
Bu mövzuda tez-tez irəli sürülən fikirlərdən biri də kvant kompüterlərinin işləməsinin Everett interpretasiyasının doğruluğunu sübut etməsidir.
Bu iddia diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
Kvant kompüterləri kubitlərdən istifadə edir. Adi bitlərdən fərqli olaraq, kubitlər kvant superpozisiyası vəziyyətində ola və dolaşıqlıq kimi xüsusiyyətlər nümayiş etdirə bilərlər. Kvant alqoritmləri bu xüsusiyyətlərdən istifadə etməklə müəyyən məsələləri klassik kompüterlərdən fərqli üsullarla həll edir.
Lakin kvant kompüterinin işləməsi Çoxdünyalar interpretasiyasının doğru olduğunu öz-özlüyündə sübut etmir.
Kvant hesablamalarının nəzəri əsasları müxtəlif kvant interpretasiyaları çərçivəsində izah oluna bilər. Kvant kompüterinin hesablamalar aparmasını sözün həqiqi mənasında paralel kainatlarda işləməsi kimi təqdim etmək isə elmi nəzəriyyənin mümkün şərhlərindən birini metaforik təsvirə çevirməkdir.
Fizik və filosof Devid Doyç Çoxdünyalar interpretasiyasının tanınmış tərəfdarlarından biridir. O, kvant hesablamalarını və kvant mexanikasının çoxdünyalı izahını bir-biri ilə əlaqələndirən fikirləri ilə tanınır.
Doyçun yanaşmasına görə, kvant hesablamalarının imkanları Çoxdünyalar interpretasiyasının lehinə mühüm arqumentlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Ancaq bu, kvant kompüterlərinin başqa kainatlarda hesablamalar apardığının eksperimental sübutu demək deyil.
Burada iki fərqli məsələni qarışdırmamaq lazımdır: kvant kompüterlərinin həqiqətən işləməsi və onların işini izah edən interpretasiyalardan hansının reallığı daha düzgün təsvir etməsi.
Birincisi eksperimental faktdır. İkincisi isə elmi müzakirənin davam etdiyi fundamental məsələdir.
Bəs nəticə nədir?
Kvant ölümsüzlüyü maraqlı bir ideyadır. O, kvant mexanikasının interpretasiyaları, müşahidəçinin rolu və şüurun subyektiv təcrübəsi haqqında düşündürücü suallar yaradır.
Amma maraqlı olmaqla elmi cəhətdən sübut edilmək eyni şey deyil.
Çoxdünyalar interpretasiyası kvant mexanikasının fundamental problemlərinə yanaşmalardan biridir. Kvant ölümsüzlüyü isə həmin interpretasiyadan çıxarılan mübahisəli düşüncə təcrübəsidir. Nə biri, nə də digəri insanın real həyatda ölümsüz ola biləcəyini sübut edir.
Elmin gözəlliyi də elə bundadır: biz ən cəsarətli fərziyyələri müzakirə edə, kainat haqqında ən qeyri-adi sualları verə bilərik. Ancaq fərziyyə ilə faktın, nəzəri interpretasiya ilə eksperimental sübutun arasındakı sərhədi də qorumalıyıq.
Kvant ölümsüzlüyünü müzakirə etmək olar, onun fəlsəfi nəticələri haqqında düşünmək olar. Lakin onu sübut edilmiş həqiqət kimi təqdim etmək düzgün deyil.
**Elm bizdən kor-koranə inanmağı yox, sual verməyi, şübhə etməyi və sübut axtarmağı tələb edir./konkret.az
