Prof. Doc.Toğrul İsmayıl
“İlanın ağına da lənət, qarasına da...” — Azərbaycan xalqının bu məşhur deyimi əslində çox dərin siyasi mənaya malikdir. Yəni təhlükə yalnız bir tərəfdən gəlmir; bəzən fərqli görünən qüvvələr mahiyyət etibarilə eyni problemi yaradır.
Bugünkü Ermənistan seçkilərinə baxanda da bu deyim tam yerinə düşür.
Bir tərəfdə qərbpərəst və “sülh” ritorikası ilə çıxış edən Nikol Paşinyan var, digər tərəfdə isə daha açıq şəkildə Rusiya yönlü revanşist müxalifət. Amma Azərbaycanın və Türkiyənin strateji baxışından məsələ şəxslərdən çox, Ermənistan dövlət düşüncəsinin transformasiya olub-olmamasıdır.
Çünki Ermənistanda hakimiyyət dəyişsə də, uzun illər formalaşdırılmış siyasi psixologiya tam dəyişməyib: — “tarixi torpaq” mifləri, — “məğlubiyyəti qəbul etməmək” sindromu, — diaspor təsiri, — böyük güclərə arxalanma vərdişi hələ də qalır.
Bu baxımdan seçkilər sadəcə Paşinyanla Köçəryan xətti arasında mübarizə deyil. Bu, Ermənistanın:
1. Regionla barışıb normal dövlət olub-olmayacağı,
2. Yoxsa yenə geopolitik alət kimi qalacağı məsələsidir.
Paşinyanın əsas üstünlüyü odur ki, o, ən azından reallığı qəbul etməyə məcbur olub. 2020 və 2023 hadisələri Ermənistana göstərdi ki, Türkiyə-Azərbaycan tandemini hərbi və siyasi baxımdan dayandırmaq mümkün deyil. Bu səbəbdən Paşinyan sərhədlərin açılması, kommunikasiyalar və Türkiyə ilə normallaşma xəttini müdafiə edir.
Amma problem budur: Paşinyanın özü belə tam etibarlı və stabil tərəfdaş görüntüsü vermir. Çünki o, daxildə ciddi təzyiq altındadır və hər an revanşist dalğa ilə üz-üzə qala bilər. Ermənistan siyasətində “sülh” hələ tam milli konsensus deyil.
Digər tərəfdən, açıq revanşist və Rusiya yönlü qüvvələrin güclənməsi Azərbaycan və Türkiyə üçün daha riskli ssenaridir. Çünki bu halda: — Zəngəzur dəhlizi yenidən bloklana bilər, — sərhəd normallaşması dayanar, — Moskvanın Cənubi Qafqazdakı təsiri arta bilər, — Fransa-Rusiya xətti üzərindən yeni anti-Türkiyə balansı qurulmağa çalışıla bilər.
Yəni Azərbaycanın baxışından: Paşinyan tam etibar ediləcək lider deyil, amma revanşistlərin dönüşü daha təhlükəli variantdır.
Türkiyə baxımından isə məsələ daha genişdir. Ankara Ermənistanı sadəcə qonşu dövlət kimi deyil, Türk Dünyasının coğrafi bağlantıları kontekstində qiymətləndirir. Ermənistan: — ya Türk Dünyası ilə Avropa arasında körpü ola bilər, — ya da geopolitik baryer.
Əsas məsələ budur: Ermənistan Türkiyə və Azərbaycanla əməkdaşlıq edərək iqtisadi fayda qazanmaq istəyəcəkmi, yoxsa yenə “əbədi düşmənçilik” siyasətinə qayıdacaq?
Bu seçkilər onu göstərir ki, Ermənistan cəmiyyəti hələ tam qərar verməyib. Bir tərəfi Qərbə baxır, digər tərəfi Rusiyaya. Amma ən vacib məsələ budur: Ermənistanın gələcəyini nə Moskva, nə Paris, nə Vaşinqton həll edəcək. Regionun reallığını qəbul etmədən İrəvanın sabit gələcəyi yoxdur.
Ona görə də Azərbaycan deyimindəki kimi: “İlanın ağına da lənət, qarasına da...” Çünki problem tək rəngdə deyil — problem zəhərin özündədir. Ermənistan siyasəti revanşizm zəhərindən tam təmizlənmədən bölgədə uzunmüddətli sabitlik qurmaq çətin olacaq.
